Դիվանագետի գրադարան

  Աթենքի դիվանագիտությունը հիմնականում աշխատում էր 2 ուղղությամբ՝ պարսկական և սպարտական: Եթե ոխերիմ թշնամի Պարսկաստանի հետ ամեն ինչ պարզ էր, և խաղաղ գոյակցության մասին խոսելն իսկ ավելորդ էր, ապա արյունակից Սպարտայի հետ հարկ էր չգժտվել և ամեն գնով լեզու գտնել՝ հանուն համահունական կենսական շահերի: Այս վերջին հարցը բավական խնդրահարույց էր՝ սպարտացիների կոշտ դիրքորոշման, Հելլադայում գերակայություն ձեռք բերելու նրանց հավակնության պատճառով: Իրենց նպատակին հասնելու համար լակեդեմոնացիներն օգտագործում էին յուրաքանչյուր առիթ և հնարավորություն, անգամ ի վնաս ազգային շահերի: Սպարտացիները, օրինակ, լուրջ հակամարտության մեջ մտան աթենացիների հետ՝ պահանջելով դադարեցնել ռազմական նշանակության պաշտպանական կառույցների շինարարությունը՝ պատճառաբանելով, որ եթե պարսիկները դրանք գրավեն, ապա կամրանան այդ կառույցներում և կօգտագործեն իրենց վրա հարձակվելու համար: Անհիմն հայտարարություն: Բոլոր դեպքերում աթենացիների հայրենասիրական ազնիվ մղումները, նրանց համահունական դաշինք կազմելու վեհ գաղափարը, բանակցային դիվանագ...

  Երբ Քսերքսեսի զորքը մտավ Ատտիկա, երկիրն արդեն դատարկվել էր: Աթենքի ժողովրդական ժողովի որոշմամբ նավատորմը խաղաղ բնակչությանը տեղափոխել էր ապահով վայր՝ Սալամիս կղզի, որտեղ և խարիսխ էր գցել հունական ռազմական նավատորմը: Միայն Ակրոպոլիսի տաճարի ծառայողները և նվիրյալների մի փոքր խումբ որոշել էին մինչև վերջ դիմակայել բարբարոսներին: Պարսիկներն առաջարկեցին հանձնվել: Հույները մերժեցին: Բարիկադներն ընկան: Հույները պատսպարվեցին տաճարում՝ հուսալով, որ իրենց այդտեղ կխնայեն: Բայց զինվորները լցվեցին ներս, նրանց սպանեցին, տաճարը թալանեցին և ամրոցն այրեցին: Արքայից արքան շտապեց լուր ուղարկել Սուսա, թե էսպես ու էսպես՝ կատարյալ հաղթանակ եմ տարել, որն այնքան էլ չէր համապատասխանում իրականությանը: Աթենքը դեռ ողջ Հելլադան չէր: Բացի այդ՝ նա գրավել էր ոչ թե ծաղկուն, հին աշխարհի մարգարիտ քաղաքը, այլ նրանից մնացած ավերակներն ու մոխրակույտերը՝ առանց մարդկանց: 1812 թվականին նույն բանը կրկնվեց Նապոլեոն Բոնապարտի հետ՝ Մոսկվայում: Սակայն արշավանքի ելքը դեռ առջևում էր: Այն վճռվելու էր ոչ թե ցամաքում, այլ ծովի վրա...

Այս հերոսապատումի մասին գրելիս Պլուտարքոսն ասել է. «Լեոնիդասը հրամայեց իր զինվորներին նախաճաշել և հայտարարեց, որ նրանք կճաշեն Հադեսում»: Այսինքն՝ անդրշիրիմյան աշխարհում: Թագավորը հանգիստ հայտնում է, որ գնում են մեռնելու: Ըստ էության՝ 300 սպարտացիներն առանց այլևայլի հանդես են գալիս որպես մահապարտներ, միանգամայն գիտակցաբար՝ սպարտական դաստիարակության և հոգեկերտվածքի համաձայն: Նրանք պատրաստ են մեռնելու, որն ամբողջովին տեղավորվում է սպարտացու աշխարհայացքի և փիլիսոփայության շրջանակներում, քանզի փոքր տարիքից երեխային ներարկում են անսպասելի և վաղաժամ մեռնելու սևեռուն գաղափարը, անշուշտ, ռազմի դաշտում, սուրը ձեռքին՝ հանուն հայրենիքի: Լեոնիդասն ու իր զինվորները գնում էին հաղթելու, բայց հաղթելու՝ զոհվելու գնով: Նրանք քաջ գիտակցում էին, որ փակել պարսկական անհամար հորդայի ճանապարհը իրենք, ի վերջո, ֆիզիկապես անկարող են, գիտեին նաև գաղտնի արահետի տեղը և կարող էին հեռանալ: Ոչ, նրանք ուզում էին մեռնել, որը ծրագրված էր ի սկզբանե՝ դառնալով նրանց գործելու և կռվելու ալգորիթմը: Սա վերածվում էր զուտ մարտիրոս...

  Հին Հունաստանի հարյուրների հասնող պոլիս-քաղաքների մեջ եղել են երկուսը, որոնք առանձնահատուկ տեղ են գրավել ոչ միայն Հելլադայի, այլև ողջ անտիկ աշխարհի պատմության մեջ: Դրանք են Աթենքը և Սպարտան: Չլինեին այդ 2 պետությունները, կամ եթե նրանք չլինեին այնպիսին, ինչպիսին որ կային, Հելլադայի պատմությունը, թերևս այլ կերպ դասավորվեր, հին աշխարհն ուրիշ ճանապարհ ընտրեր, և ուրիշ կերպ զարգանար քաղաքակիրթ Եվրոպան: Աթենքի ու Սպարտայի համար հայրենիքի ազատությունն ու անկախությունը եղել են բացարձակ արժեքներ, հանուն որոնց նրանք պայքարել են դարեր շարունակ, ընկել են, բարձրացել, սակայն երբեք չեն ընկրկել: Հետաքրքիրն այն է, որ այս համատեքստում նրանց հարաբերությունները միմյանց հետ զարգացել են զիգզագաձև: Նրանք մերթ պայքարել են Հելլադայում գերակայելու համար, 30 տարի եղբայրասպան պատերազմում իրար արյուն են թափել, ինչը, բնականաբար, մասնատել է երկիրը և բացել դարպասներն օտար նվաճողների առաջ: Մերթ միացել, դիմակայել և միասին հաղթել են ահեղ թշնամուն, մերթ էլ նույն բանն արել են զատ-զատ՝ ասես մրցելով, թե ով ավելին կան...

  Երկկոմ բանակցությունները մտան փակուղի: Այդպես էլ պետք է լիներ: Հույների դիվանագիտական բոլոր ջանքերը՝ հասնելու փոխըմբռնման և խուսափելու պատերազմից, թափվեցին ջուրը: Պարսիկները տենչում էին զավթել Հունաստանը, որը լինելու էր նրանց եվրոպակուլ պլանների առաջին փուլը: Պարսկական 25-հազարանոց զորքով բեռնված 600 ռազմանավ 480 թվականի օգոստոսին ակոսեց Էգեյան ծովի ջրերը: Դարեհ արքայի «սրըթնաց արշավանքը» 2 խնդիր ուներ լուծելու: Առաջին՝ պատժել Աթենքին և Էրետրիային հոնիական ապստամբությանը մասնակցելու համար, հոգեբանական ճնշում գործադրել հելլենների վրա՝ հետայսու արքայից արքային հլու-հնազանդ լինելու և իրենց «խելոք պահելու» նպատակով: Երկրորդ՝ բարենպաստ պայմաններ ստեղծել Հունաստանը բռնագրավելու համար: Խնդիր չէր դրված Հելլադան վերջնականապես ոչնչացնել Եվրոպա ոստնելու համար: Ոչ: Դեռ ոչ: Դա գլոբալ ռազմավարական պլանի երկրորդ՝ գլխավոր մասն էր, որին արքայանիստ Սուսան դեռ վերադառնալու էր՝ հանգամանորեն պատրաստվելուց հետո: Իսկ այժմ պարսիկներն ընդամենը դուրս են եկել «թեթև զբոսանքի» իրենց ադրենալինը բարձրացնելու...

  Արքայից արքան ուներ դիվանագիտական լավ հոտառություն: Նա գիտեր՝ ով տիրապետում է ինֆորմացիային, տիրապետում է աշխարհին: Նրա համար կայսրության բոլոր ծագերից և արտասահմանից ինֆորմացիայի հոսքը արքունիքի ուղեղային կենտրոն ինքնանպատակ չէր: Ինֆորմացիան այստեղ ուսումնասիրվում, մշակվում և օգտագործվում էր օպերատիվ նպատակների համար: Այդ աշխատանքը հատկապես աշխուժացավ Հունաստանի դեմ Պարսկաստանի լայնածավալ ռազմական գործողությունների նախաշեմին: 60 տարուց ավելի Հելլադան Պարսկաստանի ախոյանն էր, այնպես որ պայքարի բոլոր ձևերն արդարացված էին: Սա հիշեցնում է ԽՍՀՄ-ԱՄՆ հարաբերությունները սառը պատերազմի տարիներին: Քսերքսեսի օրոք հատուկ ծառայությունները մեծ հաջողություններ գրանցեցին հոգեբանական պատերազմի, քարոզչության, հակաքարոզչության, ապատեղեկատվության և ցուցադրական քարոզչության ասպարեզներում: Այս ամենը ղեկավարում էր արքայից արքան, որը համար մեկ դիվանագետը և համար մեկ լրտեսն էր: Նա քաղաքական խաղերի, սադրանքի, բանսարկության մեծ վարպետ էր, իսկական գրոսմայստեր, նուրբ մտածված քաղաքական և ռազմական հետախուզ...

  Պարսկական հատուկ ծառայությունները կայսրություն էին կայսրության մեջ, որոնք իրենց հզորության գագաթնակետին հասան արքայից արքա Քսերքսեսի օրոք: Նա էր այդ 2 կայսրությունների միահեծան և անբաժան տերը: Հզորագույն ուժային մեքենա ստեղծելու համար արքան ուներ անհրաժեշտ բոլոր գործոնները՝ անսահմանափակ ֆինանսներ և նույնքան էլ անսահմանափակ կադրեր՝ ընտրված կայսրության ողջ տարածքից: Պարսկական կառույցներում ներկայացված էին աշխարհի բոլոր ժողովուրդներն ու կրոնները: Կատարյալ ինտերնացիոնալ՝ գործողության մեջ: Հետագա դարերում թերևս ոչ մի պետություն չի ստեղծել հետախուզության և հակահետախուզության նմանատիպ բազմազգ կադրային կորպուս: Քսերքսեսն անձամբ էր հսկում նրանց գործունեությունը: Նա ճանաչում էր քիչ թե շատ արժեք ներկայացնող գործակալներին՝ իրենց ծածկանուններով, քանի որ ինքն էր հավաքագրել շատերին: Նա ծրագրում ու ղեկավարում էր հետախուզական բոլոր կարևոր գործողությունները և լրտեսական խաղերը: Կատարելության էր հասցված երկրի ներսում և դրսում հսկողության ու լրտեսման տեխնիկան: Ոչ ոք չգիտեր, թե ով է իրեն հետևում ու լս...