Դյուցազունները կանգնած են մահանում

 

Հին Հունաստանի հարյուրների հասնող պոլիս-քաղաքների մեջ եղել են երկուսը, որոնք առանձնահատուկ տեղ են գրավել ոչ միայն Հելլադայի, այլև ողջ անտիկ աշխարհի պատմության մեջ: Դրանք են Աթենքը և Սպարտան: Չլինեին այդ 2 պետությունները, կամ եթե նրանք չլինեին այնպիսին, ինչպիսին որ կային, Հելլադայի պատմությունը, թերևս այլ կերպ դասավորվեր, հին աշխարհն ուրիշ ճանապարհ ընտրեր, և ուրիշ կերպ զարգանար քաղաքակիրթ Եվրոպան:

Աթենքի ու Սպարտայի համար հայրենիքի ազատությունն ու անկախությունը եղել են բացարձակ արժեքներ, հանուն որոնց նրանք պայքարել են դարեր շարունակ, ընկել են, բարձրացել, սակայն երբեք չեն ընկրկել: Հետաքրքիրն այն է, որ այս համատեքստում նրանց հարաբերությունները միմյանց հետ զարգացել են զիգզագաձև: Նրանք մերթ պայքարել են Հելլադայում գերակայելու համար, 30 տարի եղբայրասպան պատերազմում իրար արյուն են թափել, ինչը, բնականաբար, մասնատել է երկիրը և բացել դարպասներն օտար նվաճողների առաջ: Մերթ միացել, դիմակայել և միասին հաղթել են ահեղ թշնամուն, մերթ էլ նույն բանն արել են զատ-զատ՝ ասես մրցելով, թե ով ավելին կանի հայրենիքի համար, քանզի այն հավասարապես թանկ է եղել և՛ մեկի, և՛ մյուսի համար: Ի դեպ, այս սիրո եռանկյունին՝ Աթենք-Սպարտա-Հելլադա, մշտական մտորումների և ուսումնասիրությունների առարկա է մասնագետների համար՝ ոչ միայն անտիկ աշխարհի գաղտնիքներին հասու լինելու առումով: Այդ հեռավոր ժամանակների քաղաքական և դիվանագիտական շատ երևույթներ ուշադիր զննելիս տեսնում ենք, որ իրենց մեջ պարունակում են արդի միջազգային հարաբերությունների վերլուծության կոդը…

Իսկ երբ արքայից արքա Քսերքսեսը 481 թվականին ձեռնարկեց մեծ արշավանքը Հելլադայի դեմ, Սպարտան և Աթենքը բարեբախտաբար իրար կողքի էին, չնայած պարսից տիրակալն ամեն ինչ արեց նրանց մեջ սեպ խրելու համար: Ապարդյուն: Այդ հետո էր, որ հույն-պարսկական պատերազմին անմիջապես հաջորդելու էր Պելոպոնեսյան պատերազմը, երբ հույնը թափելու էր հույնի արյունը: Իսկ այժմ Հունաստանի գլխին կախվել էր մահացու՝ լինել-չլինելու վտանգը: Այդ վտանգը միաձուլել էր Աթենքն ու Սպարտան:

Նվաճումը մեծ ծավալի ուժ է պահանջում: Քսերքսեսը, լինելով լավ զորավար, հասկանում էր դա և ըստ այդմ էլ պատրաստվել էր: Նա կարողացել էր ստեղծել ժամանակի ամենամեծ, ի դեպ՝ ինտերնացիոնալ, ցամաքային և ծովային ռազմական մեքենան: Հերոդոտոսը գրում է, որ դրանց մեջ կային նաև արմեններ, նկարագրում է նրանց հանդերձանքն ու զենքերը: Նրա վկայությամբ, երբ պարսկական բանակը դադար էր առնում որևէ ոչ շատ մեծ գետի մոտ, այն ցամաքում էր: Նա գրում է, որ այդ բանակում հաշվվում էր 1.700.000 մարդ, իսկ ռազմական նավատորմում կար 3000 միավոր: Ուսումնասիրողները կարծում են, որ Հերոդոտոսի բերած թվերը չափազանցված են: Կան տարբեր վարկածներ: Ինչևէ:

Եվ ահա, պարսկական նավատորմը հասնում է Մագնեսիայի ծովափ ու խարիսխ նետում Կասթանեա քաղաքի և Սեպիաս հրվանդանի միջև: Առավոտյան ծովային հետևակը դուրս էր գալու ցամաք՝ ամեն ինչ հողին հավասարեցնելու մտադրությամբ: Իսկ գիշերն այնպիսի մի փոթորիկ պայթեց, որը կործանեց ավելի քան 400 նավ: Այդ աթենացիները հաստատ համոզված էին, որ կատարվածը Բորեասի՝ հյուսիսային քամիների աստծո սարքած գործն է, որին նրանք նախօրեին օգնության էին կոչել աստծո պատգամով և զոհ մատուցել՝ խնդրելով խորտակել թշնամու նավերը: Բորեասն էլ, անսալով խնդրանքին, ուժեղ փոթորիկ սարքեց պարսիկների գլխին: Պատերազմից հետո աթենացիներն Իլիսոս գետի ափին տաճար կառուցեցին նրա պատվին…

Պարսկական նավատորմին փոթթրկի պատճառած վնասը նույնն էր, ինչ մոծակի խայթոցը փղին: Ռազմական հրեշը շարժվում էր առաջ: Զորքն այնքան բազմաքանակ էր, այնքան ահարկու, որ երբ Ասիայից Եվրոպա էր անցնում Հելեսպոնտոսի վրա կառուցած նավակամուրջներով, ականատեսներից մեկը բացականչեց. «Ո՜վ Զևս, ինչո՞ւ դու, պարսիկի կերպարանք ընդունելով և Քսերքսես անունը ստանալով, ամբողջ աշխարհը բերել ես քեզ հետ և ուզում ես ամայացնել Հելլադան: Չէ՞ որ կարող էիր այդ ամենն անել առանց դրա»: Արքայից արքան, չնայած նավատորմին փոթորկի հասցրած որոշ վնասին, բարձր տրամադրության մեջ էր և դույզն ինչ չէր կասկածում, որ առանց դժվարության մտնելու է Եվրոպա:

Եվ հանկարծ նրա ճանապարհին հայտնվեց ինչ-որ մի կիրճ՝ տարօրինակ՝ Թերմոպիլե անունով, որը թարգմանվում է «Տաք դարպասներ»: Այդ այսօր է, որ աշխարհը ճանաչում է այն որպես արիության, խիզախության, անձնազոհության և հայրենասիրության խորհրդանիշ: Կիրճին հարող բլրի վրա կա մի հասարակ և անշուք գերեզմանաքար, որի տապանագիրը խնդրում է.

Անցորդ, ավետիր Լակեդեմիոնի մարդկանց, թե այստեղ

Պառկել ենք հավերժ մենք՝ հավատարիմ նրանց պատվերին:

Իսկ այդ հեռավոր 481 թվականի ամռանը սպարտացի 300 գվարդիականներ փակել էին արքայից արքա Քսերքսեսի զորքերի ճանապարհը դեպի Թեսալիա, այնտեղից՝ միջին Հունաստան: Այլ անցում գոյություն չուներ: Պարսկական հետախուզությունը զեկուցում է, որ իրոք ճանապարհն արգելափակել է հելլենների մի խումբ, որոնք հանգիստ մաքրում են իրենց զենքերն ու սանրում երկար մազերը: Քսերքսեսը լիաթոք ծիծաղում է նման անհոգության վրա և նրանց անվանում խելապակասներ: Նա, թերևս, զգույշ լիներ իր գնահատականի մեջ, եթե ծանոթ լիներ պատմիչի վկայությանը. «Սպարտացիները մարտում ամենաարիներն են: Նրանք թեև ազատ են, բայց ոչ ամեն ինչում: Նրանց տերը օրենքն է, որից նրանք երկյուղում են: Նրանք կատարում են այն, ինչ օրենքը հրամայում է, իսկ օրենքի հրամանը միշտ մեկն է. այն արգելում է փախչել մարտի դաշտից՝ անկախ թշնամու թվաքանակից, այն պատվիրում է մնալ շարքում և հաղթել կամ սպանվել»: Եթե նա չէր կարող իմանալ այս կարծիքը, ապա կարող էր լսել իրեն ծառայող Սպարտայի նախկին թագավոր-դավաճան Թեմարատոսի կարծիքը, որը նա համարձակվեց հայտնել Քսերքսեսին. «Այդ մարդիկ եկել են այստեղ մեր դեմ կռվելու այս անցավայրի համար, և նրանք պատրաստվում են կռվի: Նրանց բարքերն այսպիսիք են. մահու և կենաց կռվի պատրաստվելիս նրանք հարդարում են իրենց գլուխները: Այժմ իմացիր, ով արքա, եթե դու հաղթես այդ մարդկանց և նրանց, ովքեր մնացել են Սպարտայում, ապա աշխարհում ոչ մի ժողովուրդ արդեն չի համարձակվի քեզ դիմադրել: Այժմ դու դեմ հանդիման կանգնած ես Հելլադայի ամենաարքայական տոհմի և ամենաքաջ մարդկանց առաջ»:

Այս խորհրդի ազդեցության տակ Քսերքսեսը դեսպաններ է ուղարկում սպարտացիների մոտ և պահանջում զենքերը հանձնել: Սպարտացիները մերժում են, հետո էլ ծաղրում պարսիկներին: Կատաղած սպարտացիների «անամոթ հիմարությունից»՝ արքայից արքան նրանց դեմ է ուղարկում մեդիացիների զորախմբերին՝ կարգադրելով գերի վերցնել սպարտացիներին և բերել իր մոտ: Մեդիացիները, բազմաթիվ զոհեր տալով, նահանջում են: Այնժամ մարտի է նետվում «Անմահների գվարդիան», որի մարտիկները մեռնում են, բայց չեն նահանջում: Լակեդեմոնացիները ցուցաբերում են մենամարտելու բարձրագույն վարպետություն և աներևակայելի հմտություն, օգտվում են զենք բանեցնելու այնպիսի ձևերից, որոնց մասին պարսիկները գաղափար անգամ չունեին: Կռվելով նեղ վայրում, պարսիկները, որքան էլ շատ էին, չէին կարողանում առավելության հասնել: Նրանց խեղճացնում էր իրենց նիզակների կարճությունը սպարտացիների նիզակների համեմատությամբ: Սպարտացիները հարձակվում էին, հետո փախուստ ձևացնում: Պարսիկները ոգևորված, գոռում-գոչյունով ընկնում էին սպարտացիների հետևից և այն պահին, երբ հասնում էին նրանց, վերջիններս դեմքով շրջվում էին դեպի բարբարոսներն ու թրատում: Սպարտացիները մշակել էին մարտավարելու իրենց տեխնիկան, որի դեմ պարսիկներն անզոր էին: Գտնվելով թշնամուն դեմ առ դեմ՝ նրանք գալարաձև շարժումով, ասես օղակ էին պտտեցնում գոտկատեղին, դուրս էին գալիս հարվածի տակից և հասցնում անկասելի պատասխան հարված վզին կամ ուսին՝ ճեղքելով պարսիկների մարմինը մինչև ազդրամեջ: Ընդ որում, սպարտացիները հավասարապես աշխատում էին և՛ աջով, և՛ ձախով՝ ակնթարթային արագությամբ զենքը մի ձեռքից փոխելով մյուսը: Այս դեպքում հակառակորդը դառնում էր միանգամայն անպաշտպան: Հարվածից փրկություն չկար:

Սպարտացիները փակել էին կիրճի մուտքը և որքան պարսիկ թողնում էին մտնել այնտեղ, այնքան էլ կոտորում էին՝ հազարներով: Պարսից «Անմահները» լրիվ արդարացրին իրենց կոչումը՝ չնահանջեցին, բայց զանգվածաբար կոտորվեցին: Քսերքսեսը ահաբեկված էր: Իսկ երբ ընկան նրա 2 խորթ եղբայրները, ինքն էլ ընկավ կատարյալ հուսալքության մեջ: Նա չէր կարողանում հասկանալ, թե ինչ է կատարվում: Մի՞թե հնարավոր բան է. 300 հոգի քայքայում են իր բազմահազարանոց բանակը:

Ամեն ինչ վերջացավ այնպես, ինչպես վերջանում են բոլոր հերոսապատումները: Գտնվեց կամավոր մատնիչ՝ Եպիալտես անունով: Մեծ պարգև ստանալու ակնկալությամբ նա ներկայացավ Քսերքսեսին և հայտնեց այն կածանի մասին, որը լեռան վրայով տանում էր Թերմոպիլե, և դրանով իսկ կործանեց հելլեններին՝ ինքը լինելով հելլեն: Նա պարսիկների համար կանաչ լույս վառեց դեպի Աթենք…

Սպարտացիները պատվի և խղճի խնդիր համարեցին վրիժառությունը և իսկական որս սկսեցին փախած մատնիչին գտնելու համար: Երկար փնտրտուքներից և հետապնդումներից հետո Եպիալտեսին բռնեցին ու տանջամահ արեցին: Ամփիկտիոնները նրան նզովեցին, և սերունդները անեծքով են հիշում նրա անունը:

Թերմոպիլեի կռիվներում զոհվածների թիվը բոլոր աղբյուրներում նույնն է. սպարտացիներ՝ 300, պարսիկներ՝ 20.000, այդ թվում՝ 2 հոգի արքայական ընտանիքից: Փրկվեց ընդամենը 2 սպարտացի: Մեկին աչքերի հիվանդության պատճառով Լեոնիդասը հեռացրել էր մարտի դաշտից: Նա վերադարձավ Սպարտա, բայց հայրենակիցները չընդունեցին նրան և հորջորջեցին «վախկոտ», որը հավասար էր մահվան դատավճռի: Երկրորդին թագավորը դիվանագիտական առաքելությամբ ուղարկել էր Թեսալիա, և երբ դեսպանն իմացավ ընկերների հետ կատարվածը, կախվեց:

Արքայից արքան, որը գնում էր Եվրոպա նոր աշխարհակարգ ստեղծելու համար, նա, ով իրեն հռչակում էր արդարության և օրենքի ջերմ պաշտպան, ստի ու խաբեության երդվյալ թշնամի, որը քարոզում էր վեհ և ազնիվ գաղափարներ, վրեժ լուծեց սպանվածներից: Նա Լեոնիդասի գլուխը կտրեց և ցցահան արեց, իսկ մարմինը խաչեց: Հետո հրամայեց 1000 պարսիկի դիակ պատվավոր թաղել, իսկ մնացած զոհվածներին լցնել մի ընդհանուր փոսի մեջ և հողը հավասարեցնել, որպեսզի կեղծի կորստի քանակը: Ապա հրավիրեց իր զորքին և մատնացույց անելով մի տեղում իրար վրա թափված հելլենների դիակները՝ ծաղրանքով ասաց. «Խելացնոր մարդիկ, որոնք երազում էին հաղթել արքայի հզորությանը»: Մի խոսքով, սրբապղծեց դիակները:

Նյութի աղբյուրը՝ Արման Նավասարդյան- «Հետաքրքրաշարժ դիվանագիտություն»