Հելլադա, քո ուժը քո միասնության մեջ է

 

Աթենքի դիվանագիտությունը հիմնականում աշխատում էր 2 ուղղությամբ՝ պարսկական և սպարտական: Եթե ոխերիմ թշնամի Պարսկաստանի հետ ամեն ինչ պարզ էր, և խաղաղ գոյակցության մասին խոսելն իսկ ավելորդ էր, ապա արյունակից Սպարտայի հետ հարկ էր չգժտվել և ամեն գնով լեզու գտնել՝ հանուն համահունական կենսական շահերի: Այս վերջին հարցը բավական խնդրահարույց էր՝ սպարտացիների կոշտ դիրքորոշման, Հելլադայում գերակայություն ձեռք բերելու նրանց հավակնության պատճառով: Իրենց նպատակին հասնելու համար լակեդեմոնացիներն օգտագործում էին յուրաքանչյուր առիթ և հնարավորություն, անգամ ի վնաս ազգային շահերի: Սպարտացիները, օրինակ, լուրջ հակամարտության մեջ մտան աթենացիների հետ՝ պահանջելով դադարեցնել ռազմական նշանակության պաշտպանական կառույցների շինարարությունը՝ պատճառաբանելով, որ եթե պարսիկները դրանք գրավեն, ապա կամրանան այդ կառույցներում և կօգտագործեն իրենց վրա հարձակվելու համար: Անհիմն հայտարարություն: Բոլոր դեպքերում աթենացիների հայրենասիրական ազնիվ մղումները, նրանց համահունական դաշինք կազմելու վեհ գաղափարը, բանակցային դիվանագիտության բարձր մակարդակը տվեցին իրենց պտուղները: Սպարտացիները վերջապես Ատտիկա ուղարկեցին իրենց փառապանծ կռվողներին: Աթենքի դիվանագետները մաքոքային այցելությունների շնորհիվ 24 պոլիս-պետությունների համոզեցին իրենց զորքերը դնել համահունական դաշնության տրամադրության տակ: Ցամաքային զորքերի թիվը կազմեց մոտ 100000: Աթենացիները դիվանագիտական նպատակներով շոյեցին լակեդեմոնացիների փառասիրությունը. զինված ուժերի գերագույն հրամանատար նշանակվեց սպարտացի Պավսանիասը: Նավատորմի ծովակալներ դարձան աթենացի Քսանթիպոսը և սպարտացի Լևտիքիդեսը: 479 թվականին հույները սկսեցին ռազմական գործողություններ 2 ուղղությամբ: Ցամաքային զորքերը շարժվեցին Մարդոնիոսի դեմ, իսկ ռազմանավերն ուղղություն վերցրին դեպի կայսրության փոքրասիական ափերը:

Բեովտիայում Պլատեայի մոտ, ընդհանուր գծերով կրկնվեց Մարաթոնի ճակատամարտը: Միայն այն տարբերությամբ, որ ճակատամարտի ավարտին պարսկական բանակը դադարեց ֆիզիկապես գոյություն ունենալուց: Մարդոնիոսը սպանվեց: Գերիների թիվն այնքան շատ էր, որ Պավսանիասը հրամայեց բոլորին թրատել: Առանձին դաժանությամբ հաշվեհարդար տեսան պարսիկների կողմից կռվող բեովտիական և թեսալական հունական ստորաբաժանումների հետ: Հունաստանին սպառնացող պարսկական ռազմական սպառնալիքն ընկրկեց: Հելլենները որոշեցին բոլոր հույների համագործակցությամբ դատաստան տեսնել բարբարոսի հետ: Նրանք արշավեցին Թեբե և պահանջեցին հանձնել սեպարատիզմի կողմնակիցներին, այսինքն՝ դավաճան հայրենակիցներին: Նրանց սկզբում մերժեցին, բայց ընդհանուր դատաստանի սպառնալիքի տակ դավաճաններին փոխանցեցին Պավսանիասին, որը հրամայեց բոլորին կախել:

Հաջողությունը հաջողություն է բերում, հաղթանակը՝ հաղթանակ: Պլատեայի ճակատամարտի օրը՝ 479 թվականի սեպտեմբերին հույները նշանակալի հաղթանակ ձեռք բերեցին Փոքր Ասիայի առափնյա ջրերում՝ հոնիական Մյուկալեում: Տարբեր աղբյուրներ տարբեր կերպ են մեկնաբանում հունական նավատորմի՝ տնից այսքան հեռու նավարկելու նպատակը: Ոմանց կարծիքով՝ հույները ձգտում էին ոտքի կանգնեցնել այդ տարածաշրջանում պարսիկների զավթած հունական գաղութները: Մյուսները պնդում են, թե հելլենները հետապնդում էին ավելի գլոբալ, աշխարհաքաղաքական նպատակ՝ ջախջախել պարսկական նավատորմը Էգեյան ծովում՝ զրկելով Քսերքսեսին Հունաստանում մնացած իր զորքերին օգնության հասնելու և հետագայում Աթենքի դեմ մի նոր լայնածավալ արշավանք ձեռնարկելու հնարավորությունից: Այս վերջին շարժառիթն ավելի հավանական է: Իսկ երբ ռազմանավերը խարիսխ գցեցին Դելոս կղզու մոտ, սատրապությունների հելլենները ոգևորվեցին պարսից լուծը թոթափելու հնարավորությունից: Հոնիացիները պատվիրակություն ուղարկեցին հայրենակիցների մոտ՝ խնդրելով ազատագրել իրենց երկիրը: Հետո հայտնվեցին 3 դեսպաններ Սամոս կղզուց, որոնք հավաստիացրին, որ բավական է հոնիացիները հորիզոնում տեսնեն հելլենական նավատորմը, իսկույն կապստամբեն պարսիկների դեմ: Դեսպանները խնդրում էին փրկել հույներին, պաշտպանել պարսիկներից: Նրանք հավաստիացնում էին, որ հեշտ է դա անել, քանի որ բարբարոսների նավերը վատ են լողում և չեն կարող հելլեններին դիմադրել: Իսկ եթե նրանք կասկածում են, որ հոնիացիները դավ կնյութեն, ապա իրենք պատրաստ են նրանց նավերի վրա պատանդ մնալ: Այնուհետև կատարվեց ծովամարտերի պատմության մեջ հազվագյուտ միջադեպ. պարսիկները որոշեցին չկռվել ծովում: Նրանք ափ դուրս եկան Մյուկալե լեռան մոտ, նավերը դուրս քաշեցին ջրից և նրանց շուրջը պարիսպ կանգնեցրին, իսկ հետևակը տեղադրեցին պարիսպների և ծովի միջև: 100000 մարդ՝ նավատորմի անձնակազմը և ծովային հետևակը: Լևտիքիդեսի փորձերը՝ ծովամարտ պարտադրել հակառակորդին, անցան անարդյունք: Այնժամ հնարավորինս մոտենալով ափին՝ նա բարձրաձայն դիմեց հոնիացիներին. «Հոնիացի այրեր, ձեզանից ովքեր լսում են իմ խոսքերը, թող իմանան, քանզի պարսիկները ոչինչ չեն հասկանա իմ առաջարկից: Արդ, երբ մենք սկսենք մարտը, ձեզանից յուրաքանչյուրը թող խորհի իր ազատության մասին, իսկ հետո իմանա մեր ռազմական նշանաբանը՝«Հեբե»: Իհարկե, ծովակալը մտածում էր հելլեններին միայն ոտքի հանելու մասին: Նա քաջ գիտակցում էր, որ իր կոչից հետո պարսիկները չեն վստահելու իրենց ծառայող օտարին և կմեկուսացնեն նրանց, ինչը կպակասեցնի նրանց մարտական ներուժը: Այդ հնարքը ժամանակին օգտագործել էր Թեմիստոկլեսը: Արտեմիսիոնի ճակատամարտում: Այդպես էլ եղավ: Մարտի ամենաթեժ պահին պարսից զորքերում կռվող հելլեններն ապստամբեցին բարբարոսների դեմ:

Պլատեայի և Մյուկալեի ճակատամարտերը կրկին ապացուցեցին, որ սպարտական հոպլիտների մարտական ուղին և կռվելու տեխնիկան իրենց հավասարը չունեն աշխարհում, և որ աթենական նավատորմը մնում է անգերազանցելի: Այդ ճակատամարտերի նշանակությունը պատմական է: Մարտի ժամանակ դրսևորվեցին հելլենների աննախադեպ միասնականությունն ու միաբանությունը, առանց որոնց զավթիչին դիմակայելը և հաղթելը պատրանք է: Իսկ միաբանության հասնելու համար մեծ է դիվանագիտության դերը: Եվ հելլենները հարգեցին իրենց երդումը. «Ես կմարտնչեմ մինչև մահ, ես ազատությունը կյանքից բարձր կդասեմ, ես չեմ լքի իմ զորավարներին ո՛չ կենդանի, ո՛չ մեռած, ես կկատարեմ իմ հրամանատարների հրամանները և ես անպայման կթաղեմ իմ զենքի ընկերներին, որտեղ որ նրանք ընկնեն»:

Այսպիսով, վերջացավ պարսկական պատերազմների առաջին շրջանը: Բայց խաղաղության մասին խոսելը դեռ վաղ էր: Պետք էր մաքրել Թրակիան, ամրանալ փոքրասիական ավազանում, փշրել փյունիկեցիների մեծ ու վտանգավոր ծովային ուժը: Մյուկալեից հետո Լևտիքիդեսը դաշնակցային նավատորմը տարավ դեպի Աբյուդոս՝ քանդելու Հելեսպոնտոսի կամուրջը: Բայց այն արդեն չկար: Այնժամ Քսանթիպոսը ձեռնարկեց առանձին աթենական արշավանք՝ միայն հոնիացիների և հելեսպոնտոսյան հելլենների օգնությամբ: Դա հանդուգն գործողություն էր, որի ընթացքում նրանք պաշարեցին Սեստոսը՝ պարսիկների գլխավոր բազան Քերսենեսոսում: Պաշարումը տևեց մինչև ձմեռ. պարսիկներին մի կերպ հաջողվեց դուրս գալ շրջափակումից, սակայն կայազորի գլխավոր հրամանատարը և բոլոր բարձրաստիճան սպաները գերի ընկան: Հրամանատարին կախեցին, մյուսներին ազատեցին մեծ փրկագնի դիմաց: Քսերքսեսը զրկվեց նոր արշավանքի հնարավորությունից: Սակայն պատերազմը Պարսկաստանի դեմ 478 թվականին չավարտվեց: Պարսկական ռազմական ստորաբաժանումները Հելլադայի եվրոպական մասում մնացին մինչև 465 թվականը: Այնպես որ հարձակման վտանգը կախված էր Հունաստանի վրա, մինչև որ 448 թվականին Աթենքը վերջապես խաղաղության պայմանագիր կնքեց Պարսկաստանի հետ:

Ի՞նչ կարելի է ասել անտիկ աշխարհի ամենամեծ հույն-պարսկական պատերազմի մասին:

Ըստ էության՝ և՛ Հունաստանը, և՛ Պարսկաստանը, լինելով ստրկատիրական համակարգի երկրներ, պայքարում էին իրենց կայսրությունների ծավալապաշտության ու հզորության համար: Սակայն Հունաստանը տարածքներ էր նվաճում համեմատաբար խաղաղ ճանապարհով՝ տարածելով հելլենիստական մշակույթ, բարձր քաղաքակրթություն և դեմոկրատիա: Իսկ պարսիկները նվաճումը կիրառում էին բարբարոսական մեթոդներով՝ հրով ու սրով:

Պատերազմը զուտ ռազմական գործողություն չէր 2 կայսրությունների միջև: Այն 2 աշխարհների, 2 քաղաքակրթությունների՝ արևելքի և արևմուտքի բախում էր: Եվ եթե Հունաստանն իրենով չպատնեշեր Եվրոպան, դժվար է ասել, թե ինչ կերպ կընթանար պատմությունը:

Նյութի աղբյուրը՝ Արման Նավասարդյան- «Հետաքրքրաշարժ դիվանագիտություն»