Սուտը՝ որպես դիվանագիտական կատեգորիա՝ Հերմեսից սկսած

 

Եկեք մի փոքր հանգիստ թողնենք նախնիներին և տեսնենք, թե ստել-չստելը, խաբել-չխաբելը, ազնվությունն ու անազնվությունն ինչ տեղ են գրավում ժամանակակից դիվանագիտության մեջ: Թե չէ՝ մեր աչքերի գերանները թողած՝ փոշու հյուլե ենք փնտրում դարեր առաջ կյանքից հեռացածների աչքերում: Մեր դիվանագետների «դարդը լանք»: Արդ, ե՞րբ, որտե՞ղ, որքա՞ն և ինչպե՛ս կարող է ստել դիվանագետը: Եվ, վերջապես, ստելիս նա մեղանչո՞ւմ է, թե՞ չի մեղանչում Աստծո պատվիրանի դեմ: Այս հարցի շուրջ բանավիճելիս իմ որոշ դիվանագետ բարեկամներ, որոնց պրոֆեսիոնալիզմի մասին բարձր կարծիքի եմ, որպես կանոն, կրկնում եմ անգլիացի դիվանագետ և պոետ Հենրի Ուոտոնի խոսքերը. «Դիվանագետն ազնիվ մարդ է, որին ուղարկում են արտասահման՝ իր երկրի անունից ստելու նպատակով»: Ասված է դիվանագետներին արդարացնելու համար: Նույնը կարելի է ասել հետախույզների մասին: Վարկածը մտածելու տեղիք է տալիս: Ինձ համար, օրինակ, փրկարար օղակ է թևավոր խոսքի ուժ ստացած հետևյալ արտահայտությունը, թե «խաբել չի կարելի, կարելի է ողջ ճշմարտությունը չասել»: Կարելի է սրա հետ համաձայնել կամ ոչ: Սակայն, իմ կարծիքով, այն, համենայն դեպս, ստելուց նախընտրելի է:

Գոյություն ունեն ստի 2 հիմնական տեսակներ. լռելը և աղավաղելը: Երբ լռում են, նշանակում է թաքցնում են գոյություն ունեցող ստույգ ինֆորմացիան: Փոխարենը չեն հաղորդում կեղծ ինֆորմացիա: Աղավաղելու պարագայում դիմում են որոշ լրացուցիչ գործողությունների: Ոչ միայն թաքցնում են ճշմարտությունը, դեռ մի բան հրամցնում են կեղծ ինֆորմացիա՝ ներկայացնելով այն, որպես տույգ ինֆորմացիա: Հաճախ լռելու և աղավաղելու նման զուգորդումը կարող է հանգեցնել խաբեության: Մինչդեռ ոչ բոլորն են լռելը համարում ստախոսություն: Շատերը սուտ են անվանում իրականության միայն բացահայտ աղավաղումը: Նման մեկնաբանությունը միանշանակ չես ընդունի: Այն որ աղավաղումը նույն ստախոսությունն է, երկու կարծիք լինել չի կարող: Սակայն լռելու պարագան թերևս այլ է: Այսպես՝ բանակցային գործընթացում դիվանագետի լռությունն այն հարցերի շուրջ, որոնց բացահայտումը հակասում է իր պետության շահերին, որակել ստախոսություն, առնվազն անտրամաբանական է: Իսկ երբ նա ժխտում է գոյություն ունեցող, բոլորին հայտնի փա՞ստը: Օրինակ՝ Կարիբյան ճգնաժամը: Կուբայում խորհրդային միջուկային մարտագլխիկներ տեղադրելու հետևանքով աշխարհը կանգնեց երրորդ համաշխարհային պատերազմի եզրին: Քենեդի-Գրոմիկո հանդիպման ժամանակ, երբ նախագահը հարցրեց արտգործնախարարին, թե կղզում կա՞ն խորհրդային հրթիռներ, վերջինս առանց աչքը թարթելու պատասխանեց՝ ոչ: Իսկ երբ նա դուրս եկավ, Քենեդին նրա հետևից նետեց 4 տառանի այն բառը, որն այսօր հաճախ են պատերին գրում Երևանի անգլերեն սովորող պատանիները: Գրոմիկոն այս դեպքում, իհարկե, ստում է: Սակայն հետաքրքիրն այն է, որ հենց որոշ ամերիկյան մասնագետներ կարծում են, որ Քենեդին էլ է ստում, քանզի նա թաքցնում է, որ ստույգ տեղեկացված է հրթիռների գոյության մասին: Ուրեմն՝ Քենեդիի լռելն այս պարագայում նո՞ւյնպես հավասար է ստելուն: Բոլոր դեպքերում լռելով ստելն ավելի քիչ է դատապարտելի: Այսպիսով, եթե լռելը տարբեր իրադրություններում նշանակում է ստել, ապա կարո՞ղ ենք այն համարել պատվով և արդարացնել սուտը:

Հայտնի է, որ հաճախ, երբ կա ստի տարատեսակների ընտրություն, փորձված դիվանագետները նախընտրում են լռել, քան աղավաղել իրականությունը: Սա ավելի հեշտ է, և կարիք չկա օգտվել լավ մշակված «լեգենդից», որը բոլոր դեպքերում կարող է «ճաք տալ», այսինքն՝ բացահայտվել: Պատահական չի ասել Աբրահամ Լինկոլնը, թե ինքն այնքան էլ լավ հիշողություն չունի, որպեսզի ստի:

Ամերիկայի նախագահը, ըստ երևույթին, իրոք ազնիվ մարդ է եղել և ստելը չի արդարացրել անգամ պետական շահերով: Իսկ դրանից 2 դար առաջ Լյուդովիկոս 4-րդի առաջին նախարար, կարդինալ Մազարինին, առանց քաշվելու իր հոգևորական բարձր աստիճանից, խաբեության դասեր է տվել ենթականերին: Նա հանձնարարել է մարշալ դե Ֆոբերին՝ պետություններից մեկի ներկայացուցչի հետ բանակցելիս խոստանալ զգալի զիջումներ, որոնց Ֆրանսիան երբեք չէր դիմի: Մարշալը հրաժարվել է. «Մոնսենյոր, Դուք ինձ լիազորում եք ստել, սակայն Ձեզ հավանաբար հարկավոր են նաև ազնիվ մարդիկ, որպեսզի ասեն ճշմարտությունը: Աղաչում եմ Ձեզ ինձ թողնել այն ժամանակների համար, երբ Ձեզ պետք կլինեն հպատակներ հենց այդպիսի առաքելության համար»:

Երբ մենք խոսում ենք դիվանագիտության մեջ ստի և խաբկանքի մասին, հարկ է պարզ պատկերացնել, որ այդ վտանգաշատ երևույթները սերտորեն կապված են քաղաքական խաղերի, գաղտնի պատերազմների, դիվանագիտական և լրտեսական կոմբինացիաների ու որոգայթների հետ: Եվ եթե այդ ամենը, չնայած դերակատարների օգտակար գործ լինելու ձգտումներին, չեն արդարացնում իրենց, նույնիսկ վնաս են հասցնում նրանց պետություններին, ապա վստահաբար կարելի է ասել, որ սուտն ու կեղծիքը գործում են այդ իսկ երկրների պետական և ազգային շահերի դեմ:

Ստի՝ որպես սոցիալական, քաղաքական և դիվանագիտական կատեգորիայի չգերազանցված վերլուծաբան, ամերիկյան անվանի գիտնական Էքմանն այն կարծիքն է հայտնում, որ որևէ քաղաքական գործիչ, որն իշխանության է հասնում բանավեճերի, հրապարակային հոյակապ ելույթների, մամուլի ասուլիսների, ռադիոյի և հեռուստատեսության միջոցով, ինչ-որ չափով ոչ այլ ոք է, եթե ոչ բնածին ստախոս: Դաժան է ասված: Եվ այդ բնածին ստախոսը, նշում է նա, հնարամիտ է, խելացի, գերազանց զրուցակից, որը կարողանում է համոզել դիմացինին: Ճիշտ է, նա ասածի մեջ ուղղում է մտցնում, թե պարտադիր չէ, որ քաղաքական գործիչը բնածին ստախոս լինի: Շնորհակալություն՝ գոնե այս մեղմացուցիչ դիտողության համար:

Բոլորովին այլ դիրքերի վրա է կանգնած Լյուդովիկոս 14-րդի չգերազանցված դեսպան, դիվանագիտության մեծագույն բարեփոխիչ Ֆրանսուա դը Կալյերը, որի կարծիքով դիվանագետը երբեք չպետք է ստի, խաբի և նենգի: Սուտը, ըստ նրա, հղի է լուրջ և անցանկալի հետևանքներով ոչ միայն դեսպանի պատվի և հեղինակության համար, այլև նրա ներկայացրած երկրի շահերի ու պետականության անբասիրության համար:

Դիվանագիտական պրակտիկան ապացուցում է նրա խոսքերի ճշմարտացիությունը: Դիվանագետների միջազգային կորպուսը յուրօրինակ կառուցվածք է: Այն նման է մի մեծ ընտանիքի, որտեղ բոլորն իրար ճանաչում են, գիտեն յուրաքանչյուրի ինչ լինելը: Եվ այն դեսպանը, որն անխիղճ ձևով ստում է և չի հարգում իր խոսքը, մտնում է «սև շտեմարան»: Հասկանալի է, որ այդ «շտեմարանը» ֆիզիկապես գոյություն չունի, չեք գտնի ԶԼՄ-ում և համացանցում, բայց այնտեղ հայտնված դեսպանի «համբավը» շատ արագ տարածվում է նրա գործընկերների շրջանակներում:

Նյութի աղբյուրը՝ Արման Նավասարդյան- «Հետաքրքրաշարժ դիվանագիտություն»