Չսպանե՛լ դեսպանին

 

Եթե այս հրամայականը գործում է, դիվանագետները պարտական են հելլեններին: Այդ շատ կարևոր հայտնությունը նրանք արեցին դիվանագիտության երևան գալու արշալույսին: Խնդրի կենսական անհրաժեշտությունը մարդիկ տարտամորեն գիտակցում էին դեռևս ստրկատիրական կացութաձևից առաջ՝ համայնատոհմական կարգերի ժամանակ, երբ հողերն ու որսատեղերը սահմանազատելիս ցեղերն իրար կոկորդ էին կրծում: Ելքը մեկն էր՝ չսպանել և չուտել բանակցային կողմի ներկայացուցիչներին: Չհասկանար նախամարդն այս պարզ ճշմարտությունը՝ մարդկության գոյատևման վրա կկախվեր մահացու վտանգ:

Դիվանագետի ֆիզիկական անվտանգությունը հետագայում ստացավ մի կարգավիճակ, որը կոչվեց դիվանագիտական անձեռնմխելիություն: Այդ կարգավիճակը, բացի ֆիզիկական անվտանգությունից, ապահովում էր նաև որոշակի արտոնություններ, որոնք տարածվում էին դեսպանության շենքերի, նստավայրերի, տրանսպորտի և դիվանագիտական փոստի վրա: Մյուս կողմից՝ դիվանագետների վրա չէին տարածվում դեսպանընկալ երկրի օրենքները: Նրանց չէին ենթարկում քրեական, քաղաքացիական և վարչական պատասխանատվության:

Հելլեն դեսպանները ցուցադրաբար բռնում էին հատուկ տարբերանշաններով ցուպեր, որոնց գլխամասը զարդարված էր լինում զույգ օձի քանդակով: Այդպիսի ցուպի տերը համարվում էր անձեռնմխելի: Ինչպես մեր օրերում դիվանագիտական անձնագիր ունեցողը: Սակայն դիվանագետի անվտանգությունը հարաբերական էր և հաճախ կախված էր կոնկրետ պետությունների հարաբերությունների վիճակից: Հենց ինքը՝ դիվանագիտության օրրան Աթենքը, մեկ անգամ չէ, որ խախտել է իր իսկ հեղինակած օրենքը:

Ալեքսանդր Մակեդոնացին հեշտությամբ, մեկը մյուսի հետևից գրավում է Փյունիկիայի քաղաքները: Իսկ Տյուրոս կղզին հրաժարվում է դարպասները բանալ մեծ զորավարի առաջ: Տյուրոսցիները վստահ են քաղաքի անառիկությանը: Այն ծվարած է կղզու ժայռագագաթներին՝ ափից 4 ասպարեզ հեռու, որը մոտավորապես 200 մետր է: Իսկ մակեդոնական նավատորմը հորիզոնում դեռևս չի ուրվագծվում: Ալեքսանդրը փորձում է բանակցային ճանապարհով մտնել Տյուրոս և դեսպաններ է ուղարկում: Դիվանագետները կղզի են մեկնում տյուրոնյան նավերով, իսկ երեկոյան կողմ ալիքներն ափ են նետում նրանց արյունաշաղախ դիակները: Իմունիտետի նման վայրագ ոտնահարումը մինչև հոգու խորքը վիրավորում է Ալեքսանդր Մեծին: Համաձայն իր սովորության՝ չկանգնել ոչ մի արգելքի առաջ, նա հրամայում է լցնել կղզին ափից բաժանող ջրաշերտը և կառուցել ամբարտակ: Այն սարքելուց հետո մակեդոնացիները, կոտրելով փյունիկեցիների կատաղի դիմադրությունը, մեծ զոհերի գնով գրավում են Տյուրոսը: Ավերում և հիմնովին կործանում են այն: Հաղթոները դաժան հաշվեհարդար են տեսնում դիվանագիտական կանոնը խախտողների հետ: Ալեքսանդրը խնայում է լոկ նրանց, ովքեր թաքնվել էին տաճարներում. նա հավատում էր աստվածներին և աշխատում էր չզայրացնել նրանց:

Այդուհանդերձ, դեսպանի գլխին միշտ կախված է եղել դամոկլեսյան սուրը: Սիցիլիական Սիրակուզայի միահեծան կառավարիչը՝ նույն ինքը զավթիչ Դիոնիսոս Ավագը, հայտնի էր իր դաժանությամբ և անողոքությամբ: Իսկ պալատում, ինչպես յուրաքանչյուր գլխավորի աշխատանքային ապարատում, բույն էր դրել բամբասանքը, այնտեղ ծաղկում էին մատնությունն ու նախանձը: Պալատականները շշնջում են Դիոնիսոսի ականջին. «Բա չես ասի, քո մտերիմ Դամոկլեսը ասում է, թե կցանկանար ապրել տիրանի պես»: Զայրացած տիրանն այդժամ կազմակերպում է ճոխ ճաշկերույթ և Դամոկլեսին զուգում-զարդարում ու նստեցնում է ամենապատվավոր տեղում: Խնջույքի թեժ պահին Դամոկլեսի հայացքը հանկարծ ընկնում է առաստաղին: Ճիշտ գլխավերևում նա տեսնում է երկսայրի մի մեծ սուր՝ կախված ձիու մազից: «Ի՞նչ է սա,- սարսափած հարցնում է նա,- ի՞նչ կնշանակի»: «Դա կնշանակի, որ մենք՝ տիրաններս, մշտապես ապրում ենք հենց այսպես՝ կործանման եզրին, մազից կախված: Այնպես որ մեզ մի նախանձիր, ապուշ»,- թունոտ ժպիտով պատասխանում է Դիոնիսոսը:

Այժմ այն մասին, թե ինչ փորձանք կարող է գալ դեսպանի գլխին հենց յուրայինների կողմից, եթե նա վրիպում է կամ սխալվում:

…Պարսկաստանի արքայից արքա Դարեհի դեսպանը հանձնարարականով եկավ Փոքր Ասիայի արևմուտքում գտնվող պարսից փոխարքայի՝ սատրապի նստավայր: Դեսպանի խոսքի և պահվածքի մեջ հնչեցին գոռոզամտության և սնապարծության նոտաներ, որով նա խախտեց արքունիքում սահմանված վարքականոնը: Սատրապ Օյարտեսն ատելությամբ լցվեց հյուրի նկատմամբ: Բայց այնքան խելք ունեցավ, որ ճաշի ժամանակ չմորթեց նրան: Իսկ երբ դեսպանը գոհ և ուրախ բռնեց տան ճամփան, մարդասպանները հասան հետևից, սպանեցին խեղճ մարդուն և թաղեցին, ծառային ու ձիուն էլ հետը:

Այս ամենը եղել է վաղ անցյալում: Սակայն սխալ կլինի կարծել, թե միջազգային օրենքներով ընդունված կանոնները հետագայում ամբողջովին ապահովել են դիվանագետների ֆիզիկական անվտանգությունն ու նորմալ գործունեությունը: Դիվանագիտական ներկայացուցչությունների ու նրանց աշխատակիցների դեմ հյուսվել են վտանգաշատ որոգայթներ՝ սպանություն, ահաբեկչություն, սադրանք, նրանց հավաքագրում, փոստի հափշտակում, գաղտնագրերի վերծանում:

Դիվանագետների դեմ գործված ահաբեկչության մռայլ էջերից է տաղանդավոր գրող, անվանի դիվանագետ, Պարսկաստանում Ռուսաստանի դեսպան Ալեքսանդր Գրիբոյեդովի սպանությունը, որը մինչ այդ՝ 1828 թվականին մշակել և ստորագրել էր Թուրքմենչայի պայմանագիրը: Մոլեռանդ խուժանը, ներխուժելով դեսպանության շենք, տառացիորեն հոշոտում է նրան: Գրիբոյեդովն իրեն համարել է հայ ժողովրդի բարեկամը: Գեներալ Պասկևիչի հրամանատարությամբ նա մասնակցել է Երևանի, Սարդարապատի և Նախիջևանի ազատագրմանը: Գրիբոյեդովը ռուս գրականության մեջ մնաց իր «Խելքից պատուհասը» փայլուն կատակերգությամբ, որը 1827 թվականին առաջին անգամ բեմադրել է ռուս սպաների սիրողական խումբը՝ Երևանի Սարդարի պալատում՝ հեղինակի ներկայությամբ:

…1900 թվականի հունիսին Պեկինում սպանվում է Գերմանիայի հրամանատարը: Դա առիթ է դառնում, որպեսզի մեծ տերությունները 2000-անոց ծովային դեսանտ իջեցնեն Չինաստան: Պաշտոնական նպատակը դիվանագիտական ներկայացուցչությունների պաշտպանությունն էր: Իրականում՝ ներխուժումը օտարի երկիր:

…1917 թվականի Հոկտեմբերյան հեղաշրջումից և 1918 թվականի Բրեստի հաշտության պայմանագիրը կնքելուց հետո Ռուսաստանում բացվում է Գերմանիայի դեսպանություն: Էսէռները, որ դեմ էին Բեռլինի հետ հաշտություն կնքելուն, որոշում են սպանել դեսպանին և հրահրել նոր պատերազմ Ռուսաստանի ու Գերմանիայի միջև: Էսէռ Յակով Բլյումկինը մտնում է դեսպանություն և դեմ առ դեմ գնդակահարում դեսպան Վիլհելմ Միրբախին: Դրան հաջորդում է էսէռների խռովությունը: Բոլշևիկներից մեծ ջանքեր են պահանջվում իրադրությունը շտկելու համար:

…1968-1973 թվականների ընթացքում տեղի են ունենում 25 ահաբեկչական հարձակումներ դեսպանների վրա, որոնցից մի քանիսը սպանվում են:

…Դիվանագետների սպանություններով և ահաբեկչությամբ հատկապես «հարուստ» է Լատինական Ամերիկան:

…1979 թվականի նոյեմբերի 4-ին պարսիկները Թեհրանում զավթում են ԱՄՆ դեսպանությունը և պատանդ վերցնում 63 դիվանագետի: Ամերիկացիների փորձերը՝ ուժով լուծել խնդիրը տապալվում են, զոհվում են մարդիկ: Պատանդներն ազատվում են 444 օր հետո՝ Ալժիրի կառավարության միջնորդությամբ:

…2006 թվականին Իրաքում սպանվում են 5 ռուս դիվանագետներ:

Ընթերցողի մեջ կարող է հարց ծագել: «Իսկ ի՞նչ կասես քո հայրենակիցների մասին: Հայերի կողմից բռնարարքներ եղե՞լ են դիվանագետների նկատմամբ, թե՞ ոչ»: Այո, եղել են: 1975-1984 թվականներին աշխարհի տարբեր վայրերում զինված հարձակումներից սպանվել են 42 թուրք դիվանագետ ու պաշտոնյա: Գործողությունների մեծ մասի պատասխանատվությունն ստանձնել է «Հայաստանի ազատագրական հայ գաղտնի բանակը»: Շարժառիթը 1915 թվականին Թուրքիայի իրականացրած հայոց ցեղասպանությունն է, որի ընթացքում զոհվել է 1.5 միլիոն մարդ: Այստեղ կա մի կարևոր հանգամանք ևս: Հայաստանի ազատագրական հայ գաղտնի բանակի ահաբեկչական գործողությունները կատարել են անհատներ կամ ոչ պետական կազմակերպություններ, քանի որ Հայաստանն այդ տարիներին չուներ պետականություն և միջազգային իրավունքի սուբյեկտ չէր: Սա չի փոխում բռնարարքի էությունը, սակայն դրան հաղորդում է իրավական այլ սահմանում և որակավորում:

Նյութի աղբյուրը՝ Արման Նավասարդյան- «Հետաքրքրաշարժ դիվանագիտություն»