Հակիրճ Ճապոնիայի մասին

 

Ճապոնիան Արևելյան Ասիայում գտնվող կղզի-պետություն է, որն արևմուտքից հարում է Ճապոնական ծովին, իսկ արևելքից՝ Խաղաղ օվկիանոսին: Ճապոնիան զբաղեցնում է 364,555 քկմ մակերես, իսկ բնակչությունը մոտ 127 միլիոն է: Գլխավոր կղզիներն են՝ Հոկայդոն, Հոնշյուն, Շիկոկուն, Կյուշյուն և Օկինավան: Մայրաքաղաքը Տոկիոն է: Ճապոնիայի բնակչության շուրջ 90 տոկոսն ապրում է քաղաքներում, որոնցից ամենախիտ բնակեցվածը Տոկիոն է, որին հաջորդում են Յոկոհամա, Օսակա, Նագոյա, Սապպորո, Կոբե, Կիոտո քաղաքները:

Ճապոնիայում շատ են բնական աղետները՝ երկրաշարժ, ցունամի, թայֆուն, գետերի վարարման հետ կապված ջրհեղեղներ, սողանքներ, որոնց դեմ դարեր շարունակ պայքարելու ընթացքում ճապոնացիները ձեռք են բերել մի շարք հմտություններ և տեխնոլոգիաներ՝ սեյսմակայուն շենքերի կառուցում, քաղաքների և գյուղերի անվտանգության ապահովում: Չնայած բնական աղետների առատությանը՝ Ճապոնիան նաև բնական հարստությամբ և գեղեցկությամբ օժտված երկիր է, ուր հաճելի է այցելել տարվա ցանկացած եղանակին:

Ճապոնիան չունի սահմանադրությամբ կամ որևէ օրենքով ամրագրված պետական կամ պաշտոնական լեզու, բայց այստեղ բոլոր ոլորտներում գործածվում է ճապոներենը: Ճապոներենը որևէ լեզվական ընտանիքի չի պատկանում (այժմ առաջ բերված բոլոր տեսությունները վիճելի են), ուստի այն անկախ լեզու է, ինչպես կորեերենը և բասկերենը: Կրթությունը, գիտությունը, կառավարումը, բիզնեսը իրականացվում են ճապոներեն (գրական կամ «ստանդարտ»): Դրանից բացի գոյություն ունեն նաև բազմաթիվ բարբառներ, որոնք հնչյունային համակարգով, բառամթերքով, բայերի խոնարհման ձևերով հաճախ էապես տարբերվում են գրական ճապոներենից:

Ճապոներենի շարադասական տիպը SOV է, այսինքն՝ բառերը դրվում են ենթակա, լրացում և ստորոգյալ հերթականությամբ: Ճապոներենի հնչյունները բավական պարզ են. այն ունի միայն 5 ձայնավոր (ա, ու, ի, է, օ), և չկան բաղաձայնների կուտակումներ:

Ճապոներենն ունի 3 տեսակի գրեր՝ կանջի (հիերոգլիֆներ), որոնք փոխառվել են Չինաստանից, և ճապոնական ուրույն հիրագանա և կատականա վանկային այբուբենները: Ժամանակակից ճապոներենում այս բոլոր գրերը միաժամանակ գործածվում են նույն նախադասության մեջ, սակայն կարող են ունենալ ֆունկցիոնալ տարբերություններ: Օրինակ՝ կատականան այժմ հիմնականում օգտագործվում է օտար լեզուներից փոխառված բառերը գրելու համար, հիրագանան՝ բայերի և ածականների վերջավորություններում, շաղկապներում, իսկ կանջիները՝ գոյականներում, բայերի, ածականների հիմքերում: Սակայն պետք է նշել, որ հստակ կանոններ չկան, և գրերի գործածությունը կարող է փոփոխվել՝ ըստ գրողի նախասիրության: 1 նախադասության մեջ այս գրերը հաճախ միասին են գործածվում:

Ճապոնիան խորհրդարանական միապետություն է: Կայսրը պետության խորհրդանիշն է, որի դերի մասին նշված է 1947 թվականի սահմանադրության առաջինից ութերորդ հոդվածներում: Ճապոնիայի ներկայիս կայսրը Նարուհիտոն է (գահակալման ժամանակաշրջանը՝ Ռեյվան): Պետական համակարգը բաղկացած է գործադիր, օրենսդիր և դատական իշխանությունից: Երկրի ղեկավարը վարչապետն է, որն ընտրվում է խորհրդարանական ընտրություններում մեծամասնություն հավաքած կուսակցության կամ մի քանի կուսակցությունների կոալիցիայի կողմից: Ներկայիս վարչապետը Շիգերու Իշիբան է: Ճապոնական պառլամենտը բաղկացած է 2՝ ներկայացուցիչների և խորհրդականների պալատներից:

Ճապոնական կղզիներում մարդիկ բնակություն են հաստատել դեռևս հնագույն ժամանակներից: Ճապոնիայի պատմությունն ընդունված է բաժանել հետևյալ ժամանակաշրջանների՝ Ջոմոն, Յայոյ, Կոֆուն, Ասուկա, Նարա, Հեյան, Կամակուրա, Մուրոմաչի, Աձուչի-Մոմոյամա, Էդո, Մեյջի, Տայշո, Շյովա, Հեյսեյ, Ռեյվա:

Ճապոնիայում գրված առաջին տարեգրությունները «Կոջիկին» և «Նիհոն շյոկին» են, որոնք պարունակում են գրառություններ և առասպելներ Ճապոնիայի արարման, սինտոյական աստվածությունների, առաջին (առասպելական) կայսրերի մասին: Ներկայիս Ճապոնիայի տարածքում գոյություն ունեցած վաղ պետական կազմավորումներից մեկը եղել է Յամատայը կամ Յամատոն, որի մասին, սակայն, տեղեկությունները կցկտուր են, և պատմաբանները նույնիսկ դրա ստույգ վայրի մասին միասնական կարծիք չունեն: Ճապոնիան՝ որպես պետություն, կայանում է Նարայի ժամանակաշրջանում, երբ ստեղծվում են առաջին քրեական ու վարչական օրենքները և պետական ինստիտուտները, այնուհետև Հեյան ժամանակաշրջանում, երբ ճապոնական մշակույթը և գրականությունը աննախադեպ ծաղկում են ապրում: Միջին դարերը Ճապոնիայում առանձնանում են բազմաթիվ միջկլանային պատերազմներով և անհաշտություններով: Հատկապես 15-րդ դարի վերջից մինչև 16-րդ դարի կեսերն ընկած ժամանակաշրջանը անվերջ կրկնվող միջկլանային պատերազմների պատճառով հայտնի է որպես «Սենգոկու ջիդայ» («Պատերազմող նահանգների շրջան»): Այն սկսվել էր Օնինի խռովություններից և շարունակվել մինչև 1570-ականները, երբ դայմյո Օդա Նոբունագան տապալել էր Աշիկագայի սյոգունատը և սկսել երկրի վերամիավորումը: Երկրի միավորման գործը շարունակում է Տոյոտոմի Հիդեյոշին, իսկ այնուհետև Տոկուգավա Իեյասուն: 1600 թվականին տեղի է ունենում Սեկիգահարայի ճակատամարտը, որից հետո իշխանությունն անցնում է Տոկուգավա Իեյասուին, որն էլ հիմնադրելով Տոկուգավայի սյոգունատը՝ սկիզբ է դնում Տոկուգավայի կամ Էդոյի ժամանակաշրջանին: Էդոյի ժամանակաշրջանը հայտնի է մի շարք առանձնահատկություններով: Նախ այն Ճապոնիայի պատմության մեջ ամենախաղաղ շրջաններից էր, երբ թե՛ ներքին, թե՛ արտաքին բախումներ հազվադեպ էին պատահում: Երկիրը բաժանված էր շուրջ 300 հաների (իշխանություններ), որոնք կառավարվում էին տեղական իշխանների՝ դայմյոների կողմից, որոնք էլ իրենց հերթին հաշվետու էին Էդոյում գտնվող սյոգունին: Բնակչությունը բաժանված էր մի քանի դասակարգի, որոնցից էին զինվորականները (սամուրայներ), գյուղացիները, արհեստավորները և առևտրականները: Սամուրայներն ունեին բարձր հասարակական դիրք, սակայն նրանց դերը պատերազմների բացակայության պայմաններում բավական սահմանափակ էր, իսկ հարուստ առևտրականները, որոնք սոցիալական հիերարխիայում ցածր դիրք էին զբաղեցնում, հաճախ ավելի բարեկեցիկ կենցաղ էին վարում: Էդոյի ժամանակաշրջանը հայտնի է նաև Ճապոնիայի մեկուսացման քաղաքականությամբ, քրիստոնեության նկատմամբ անհանդուրժողական վերաբերմունքով և ճապոնական մշակույթի և գրականության ծաղկումով:

1800-ականների կեսերից արևմտյան ուժերը սկսում են Ճապոնիան «բացելու փորձեր» անել: 1853 թվականին կոմոդոր Մեթյու Փերիի «սև նավերի» ժամանումից հետո Ճապոնիան ստիպված էր աստիճանաբար առևտրական հարաբերությունների պայմանագրեր կնքել ժամանակի գերտերությունների հետ: Մեծանում է սյոգունատի հանդեպ քննադատությունը, և որոշ ներքաղաքական պայքարից հետո երկիրը շուրջ 2,5 դար կառավարած Տոկուգավայի սյոգունները զիջում են իշխանությունը, և 1868 թվականին կայսր Մուցուհիտոյի կառավարմամբ սկսվում է կենտրոնացված պետականության շրջանը («Մեյջիի վերականգնում» կամ «Մեյջիի ռեստավրացիա»): Մեյջիի գահակալման տարիներին Ճապոնիան արևմտյան օրինակով բռնում է երկրի քաղաքական և տնտեսական արդիականացման ուղին՝ կատարելով կրթական, գիտական, ռազմական և այլ բարեփոխումներ: Այդ տարիներին Ճապոնիան ունենում է երկու հաղթական պատերազմ՝ առաջին չին-ճապոնական և ռուս-ճապոնական պատերազմները, ինչպես նաև գաղութացնելով Թայվանը և Կորեան՝ համալրում է ժամանակի կայսերատիրական պետությունների շարքը: Տայշոյի ժամանակաշրջանի հարաբերական անդորրից և ժողովրդավարությունից հետո Ճապոնիան 1930 թվականներից բռնում է ռազմականացման ուղին, որը բերում է երկրորդ չին-ճապոնական և խաղաղօվկիանոսյան պատերազմների բռնկմանը և Ճապոնիայի պարտությանը:

Հետպատերազմական շրջանում՝ ԱՄՆ-ի կողմից օկուպացիայի տարիներին, Ճապոնիան կատարում է կրթական, առողջապահական և այլ բարեփոխումներ, ստեղծում է նոր, ժողովրդավարական սահմանադրություն, հրաժարվում զինված ուժերից և 50-ականներից հետո տնտեսական մեծ հաջողություններ ձեռք բերելով՝ բռնում է պատմության նոր ուղի:

Նյութի աղբյուրը՝ Աստղիկ Հովհաննաիսյան- «Ճապոնական հասարակություն»