Երբ արյան գույնը նույնն է

 

Պելոպոնեսյան պատերազմի բոցն ընդգրկել էր ողջ Հելլադան: Հույնը թափում էր հույնի արյունը: Նույն հեշտությամբ, ինչ հեշտությամբ հույնը թափում էր պարսիկի արյունը, իսկ պարսիկը՝ հույնի: Եղբոր և թշնամու արյան գույնը դարձել էր նույնը: Երկրում ծայր էր առել կատարյալ նախճիր՝ բռնություն, ահաբեկչություն, կոտորած: «Ազգամիջյան կռիվը,- ասել է Հերոդոտոսը,- նույնքան աղետալի է համատեղ պատերազմից, որքան ինքը՝ պատերազմը խաղաղությունից»:

Քաղաքացիական պատերազմը բերեց մի երևույթ, որը նորություն էր Հելլադայի համար: Ի սկզբանե կռվող կողմերը դրսևորեցին այնպիսի դաժանություն, ինչպիսին չէր նկատվել անգամ հույն-պարսկական պատերազմի ժամանակ, որը խորթ էր հելլենների բարոյահոգեբանական կերտվածքին ու ազգային էությանը: Նախկինում ռազմագերիներին փոխանակում էին, ազատում փրկագնի դիմաց կամ պահում մինչև խաղաղության պայմանագրի ստորագրումը: Հիմա նրանց պարզապես սպանում էին: Քաղաքացիական պատերազմն իր հետ բերեց հրեշավոր բարքեր և օրենքներ: Երկրում մոլեգնում էր անզուստ ամենաթողությունը:

Պլատեացիներն սպանեցին իրենց գերիներին, սպարտացիները՝ դաշնակցային և չեզոք պետությունների նավաստիներին, դիվանագիտական անձեռնմխելիության հեղինակ Աթենքը՝ պելոպոնեսյան դեսպաններին: Երբ Աթենքի հարկային քաղաքականությունից դժգոհ Լեսբոսն ապստամբեց, աթենացիներն արյան մեջ խեղդեցին ըմբոստներին, և բռնապետական կրքերով լեցուն Կլեոնը պահանջեց, որ ողջ կղզեբնակները՝ մեծից փոքր, մահապատժի ենթարկվեն: Ժողովրդական ժողովում մեծ ջանքեր պահանջվեցին պակասեցնելու համար դատապարտվածների թիվը: Բոլոր դեպքերում՝ 1000 մարդ գլխատվեց: 427 թվականին Կերկիրայում տեղի ունեցան արյունալի դեպքեր: Կոտորածն սկսվեց այն բանից հետո, երբ 5 օլիգարխներ ներխուժեցին խորհրդի նիստերի դահլիճ, սպանեցին 60 հոգու և գրավեցին իշխանությունը:

Եվ այսպես, կարող ենք մեզ մխիթարել.1999 թվականի հոկտեմբերի 27-ի Հայաստանի Ազգային ժողովի ողբերգությունն ունի իր նախադեպը:

Ոգևորված օլիգարխները հարձակվեցին դեմոկրատների վրա: Կողմերն սկսեցին զինել ստրուկներին, քաղաքի մի մասն այրվեց: Հետո ժամանեց աթենական նավատորմը, և դեմոկրատներն սկսեցին ոչխարների նման մորթել օլիգարխներին ու նրանց կողմնակիցներին: Չհարգվեց ոչ մի սրբություն, ոչ մի ազգակցական կապ, ոչ մի հիշատակ: Իսկ 424 թվականին սպարտացիները, երկյուղ կրելով ապստամբության հնարավորությունից, Լակոնիայում և Մեսենայում կազմակերպեցին 2000 ընտիր հեծյալ իլոտների սպանությունը: Պելոպոնեսյան պատերազմի մյուս տխուր հետևանքը եղավ այն, որ կենսաբանական ատելություն առաջացավ քաղաքական կուսակցությունների՝ օլիգարխների և դեմոկրատների միջև:

Անմարդկային դաժանություն էին ցուցաբերում ոչ միայն առաջին էշելոնի թշնամիները՝ աթենացիներն ու սպարտացիները, այլև նրանց դաշնակիցները:

Պատերազմական գործողությունները բնականաբար ուղեկցվում էին ռազմական և դիվանագիտական խորամանկությամբ, մեկմեկու խաբելու և հիմարացնելու զանազան փորձերով ու հնարքներով:

Այսպես, օրինակ՝ աթենացիների զորքը Ալքիբիադիսի գլխավորությամբ պաշարել էր Ագրիգենտում քաղաքը: Պաշարումը ձգձգվում էր: Ալքիբիադիսը դեսպան է ուղարկում սպարտացիների մոտ՝ ասելով, որ կարևոր հայտարարություն ունի անելու և խնդրում է թույլ տալ ելույթ ունենալ ժողովրդական ժողովում: Հակառակորդ կողմը համաձայնում է, և մինչ դեսպանը քաղաքի մեծահասակ բնակչության առաջ ցուցադրում էր իր հռետորական արվեստը, աթենացիները հարձակվում են զգոնությունը կորցրած քաղաքի վրա և գրավում այն: Մեկ ուրիշ օրինակ: Ալքիբիադեսը կռվում էր Հելեսպոնտոս ծովափնյա քաղաքը նվաճելու համար: Սպարտացիների ուժերն ավելի էին, քան աթենացիներինը: Գիշերը Ալքիբիադիսն իր ռազմիկների մի մասին հանում է ափ, իսկ նավերի մեծ մասը թաքցնում հրվանդանի հակառակ կողմում: Առավոտյան նա մի քանի ռազմանավով հարձակվում է սպարտացիների վրա, հետո ձևացնում, թե նահանջում է: Ոգևորված սպարտացիների ողջ նավատորմը սկսում է հետապնդել աթենացիներին ու ընկնում նրանց սարքած ծուղակը: Սպարտական նավերը ոչնչացվում են, իսկ ջուրը նետված և ափ դուրս եկած սպարտացիները՝ սպանվում: Սպարտացի զորավար Բրասիդոսը Թրակիայում ջախջախում է աթենական բանակը, իսկ մինչ այդ աթենացիները Սֆակտերիայում պարտության են մատնում սպարտացիներին:

Սա կարծես մի փոքր լիցքաթափում է կողմերին և 421 թվականին նրանք կնքում են Նիկիական խաղաղության պայմանագիրը: Բովանդակությամբ և ձևով այն լավ դիվանագիտական փաստաթուղթ էր, որը նախատեսում էր, որ 50 տարի Սպարտան և Աթենքը չեն պատերազմելու, և ուներ մի շարք այլ հուսադրող կետեր: Բայց այդ խաղաղությունը շատ փխրուն էր: Աթենքում ժողովրդի սիրելի դարձած արկածախնդիր, փառասեր և գեղեցկադեմ երիտասարդ Ալքիբիադիսը տառացիորեն տորպեդահարեց Նիկիական պայմանագիրը: Խախտելով պայմանագիրը՝ նա Պելոպոնեսում Սպարտայի դեմ հանեց Արգոսը և արկադիական համայնքները: Սպարտացիները երկուսին էլ ջարդեցին: Այնժամ նա համոզեց աթենացիներին ձեռնարկել խոշոր կամպանիա դեպի Սիրակուզա, որը կործանարար եղավ Աթենքի համար: Սպարտացիներն այստեղ ևս ջախջախեցին աթենացիներին: Վերջիններս կորցրին և՛ նավատորմը, և՛ բանակը, այդ թվում՝ հոպլիտների ընտիր ստորաբաժանումները: 7000 աթենացի քշվեց տաժանակիր աշխատանքի՝ քարհանքեր, ինչը հավասար էր մահապատժի, գլխատվեց ողջ հրամանատարական կազմը, որոնց մեջ էին նշանավոր ստրատեգոսներ Թեմիստոկլեսը և Նիկիասը: Իսկ Ալքիբիադիսն արդեն փախել էր սպարտացիների մոտ և նրանց խորհուրդներ էր տալիս ինչպես կռվել իր նախկին յուրայինների դեմ:

Ազգամիջյան պատերազմը հյուծում էր Հունաստանի բոլոր քաղաքական և սոցիալական ինստիտուտները, նաև դիվանագիտական ծառայությունը, որն ամենադեմոկրատականն ու ամենազարգացածն էր անտիկ աշխարհում: Ասվածի ցայտուն օրինակը Մինոսի ողբերգությունն է: Այդ փոքր կղզին պատերազմի սկզբին հայտարարեց իր չեզոքության մասին, ինչը դուր չեկավ Աթենքին: 416 թվականին դեսանտ իջեցրեց կղզի: Աթենական դիվանագետները բացեիբաց հայտարարեցին, որ մինոսյան չեզոքությունն անընդունելի է իրենց համար, և որ կղզին պետք է մտնի աթենական կայսրության մեջ, հակառակ դեպքում նրան մեծ անախորժություններ են սպասում: Երբ Մինոսի իշխանությունները փորձեցին հղում կատարել միջազգային իրավունքին, նրանց ասվեց, որ միջազգային իրավունքը վերաբերում է միայն այն պետություններին, որոնք ունեն հավասարազր ռազմական ներուժ: Կղզին մերժեց նման պահանջը, արիաբար դիմադրեց զավթիչին, իսկ երբ պարտվեց, հանձնվեց աթենական ժողովրդի ողորմածությանը: Եվ ի՞նչ: Ժողովրդական ժողովն ընդունեց Ալքիբիադիսի առաջարկը: Մինոսի բոլոր տղամարդկանց գլխատել, կանանց և երեխաներին վաճառել ստրկության, կղզյակում բնակեցնել աթենացիների: Աթենքյան դիվանագիտությունն ապացուցեց, որ փոքր և թույլ պետությունները, եթե փորձեն վարել անկախ քաղաքականություն, կդառնան տիրանիայի զոհը: Նոր պատմությունը դասեր քաղեց դրանից:

Պատերազմի տարիներին աթենական դիվանագիտությունը ցուցադրեց, որ կարելի է խախտել և չկատարել միջազգային փաստաթղթերով ստանձնած պարտականությունները: Եվ այդ վտանգաշատ պրակտիկան նա կիրառեց Սպարտայի հետ ստորագրված պայմանագրերի նկատմամբ, որը դարձավ նրա անկման պատճառներից մեկը:

Ավելին: Աթենական դիվանագիտությունը չկարողացավ օգտվել երեսնամյա խաղաղության ու Նիկիական պայմանագրերից և արեց վրիպում վրիպումի հետևից: Աթենքը մոռացության էր մատնել Պերիկլեսի խորհուրդը. պետական միջոցները քամուն չտալ և չփորձել ընդարձակել կայսրության սահմաններն այնքան ժամանակ, քանի դեռ Սպարտական միությունը ջախջախված չէ: Մարգարեական է հնչում նրա ահազանգը. «Ես ավելի շատ վախենում եմ Աթենքի, քան նրա թշնամիների սխալներից»:

Այս խոսքերը կարող են ուղեցույց լինել այսօրվա քաղաքական գործիչների համար:

Նյութի աղբյուրը՝ Արման Նավասարդյան- «Հետաքրքրաշարժ դիվանագիտություն»