Հելլադան քաղաքացիական կռիվների բոցերում

 

Հին և նոր պատմության մեջ, երբ 2 կամ ավելի պետություններ այլևս չեն կարողանում պահպանել խաղաղ գոյակցության ստատուս քվոն, բավական է լինում մի կայծ, մի փոքր միջադեպ, որպեսզի բռնկվի պատերազմի հրդեհը: Առաջին համաշխարհային պատերազմի համար նման ազդանշան եղավ կրակոցը Սարաևոյում, երկրորդ աշխարհամարտն սկսվեց վերմախտի կողմից լեհական ռադիոկայանի գրավումով: Իսկ Հունաստանում քաղաքացիական պատերազմի սանձազերծման համար շարժառիթ ծառայեց Պլատեայի միջադեպը, որն Աթենքի դաշնակիցն էր, կնշանակի՝ Սպարտայի թշնամին: 431 թվականի մարտին Պլատեայի քաղաքացիներից մեկը, այսինքն՝ դավաճանը, որոնց առատությամբ Հունաստանը կարող էր մտնել Գինեսի գրքի մեջ, եթե այդպիսին լիներ հին աշխարհում, քաղաքի դարպասները բացեց Սպարտայի դաշնակից փիգալիական 300-հոգանոց հոպլիտների առաջ, որոնք վերջնագիր ներկայացրին քաղաքային իշխանություններին՝ փոխել իրենց քաղաքական ուղղվածությունը և մտնել Բեովտիական լիգայի մեջ, այլ կերպ ասած՝ հարել Սպարտային: Սակայն պլատեացիները նրանց մի մասին սպանեցին, մի մասին էլ գերի վերցրին: Հետո առավոտյան դեմ Պլատեա հասած փիգալիական գլխավոր զորքերի հրամանատարությանը վերջնագիր ներկայացրին. «Հեռացեք, հակառակ դեպքում գերիները կգլխատվեն»: Զորքերը հեռացան: Իսկ պլատեացիները երդմնազանց եղան և մահապատժի ենթարկեցին գերիներին՝ արդարանալով, թե իբր համաձայնագիրը պաշտոնապես չէր վավերացվել: Հետո մոտեցան աթենական զորամիավորումները և Պլատեան առան պաշտպանության տակ: Սպարտան և Աթենքը պլատեական միջադեպը գնահատեցին որպես պատերազմի ազդանշան, քանի որ երեսնամյա պատերազմի 2 մասնակիցներ ռազմական գործողություններ ծավալեցին իրար դեմ: Երկու մայրաքաղաքներում կետերը դրվեցին «i»-երի վրա: Նրանք առանձին-առանձին փորձեցին դաշնակցել հունական չեզոք պոլիսների, Պարսկաստանի և օտար տերությունների հետ: Սպարտայի թագավոր Արքիդամոսը, հսկայական բանակի գլուխն անցած, շարժվեց Իսթմոսից հյուսիս՝ զուգահեռաբար գործի դնելով լրտեսական և քարոզչական ծառայությունները՝ Աթենքում խուճապ ու տագնապ առաջացնելու նպատակով: Հասնելով Ատտիկայի սահմանին՝ նա դեսպան ուղարկեց Աթենքի ժողովրդական ժողով: Աթենքը չընդունեց դեսպանին և հայտարարեց, թե Սպարտայի հետ չի ուզում որևէ գործ ունենալ, քանի դեռ նրա զորքերը չեն վերադարձել ելման դիրքեր: Հեռանալով՝ դեսպանը լակոնիկ ասաց. «Այս օրը կդառնա հույների համար մեծագույն դժբախտությունների սկիզբը»: Այդ արտահայտությունը ևս, ինչպես սպարտացիների շատ այլ արտահայտություններ, դարձավ թևավոր խոսք դիվանագիտական բառապաշարում:

…Սպարտացիներն սկսեցին ասպատակել Ատտիկան, իսկ աթենական նավատորմն սկսեց ավերել Պելոպոնեսի առափնյա քաղաքները: 430 թվականին Սպարտան ներխուժեց Աթենքի համար կենսական ատտիկյան տարածք և 1 ամիս շարունակ քարուքանդ արեց այն: Մարդկանց քշեցին իրենց բնակատեղերից, այրեցին նրանց տներն ու տնտեսությունները: Փախստականները լցվեցին Պիրեոս և Աթենք: Անտուն, սովահար և հիվանդ հազարավոր մարդիկ ապրում էին բաց երկնքի տակ՝ հրապարակներում, տաճարների մատույցներում: Ամենամեծ խնդիրը ջրի պակասն էր՝ հաց չլինելուց ավելի: Բոլոր ջրամբարներն ու աղբյուրներն աղտոտվեցին: Բռնկվեց ժանտախտի համաճարակ: Բժշկությունն անզոր էր: Հիվանդներին խնամողներն անմիջապես վարակվում էին: Մարդկանց ջերմությունը խիստ բարձրանում էր, աչքերը կարմրում էին, ասես բոցավառվում էին, կոկորդը և լեզուն դառնում էին արնագույն, շնչառությունը՝ անկանոն: Սկսվում էր ահավոր մի հազ: Մաշկը դառնում էր կապարագույն, ծածկվում թարախային այտուցներով: Ներքին սաստիկ ջերմությունից տանջվող մարդիկ խուլ ճիչեր էին արձակում և ջղաձգվում, չէին դիմանում անգամ հագուստի կամ վերմակի ամենաթեթև հպումին և ծարավից դիվահար՝ նետվում էին ջրհորերը: Մահանում էին սովորաբար հիվանդության 7-ից 9-րդ օրը: Իսկ եթե հրաշքով կենդանի էին մնում, դառնում էին հաշմանդամ, կուրանում էին կամ էլ կորցնում հիշողությունը: 4 տարի ժանտախտը զարհուրելի կոտորած սարքեց Աթենքում և շրջակայքում, բանակի 1/3-ը շարքից դուրս եկավ, իսկ թե ինչ թիվ էր կազմում քաղաքների բնակչության կորուստը, ոչ ոք չէր հաշվում: Հաշվող էլ չկար, քանի որ իշխանություն չկար: Քաղաքում տիրություն էին անում դիակապուտները, գողերն ու պոռնիկները: Ժանտախտի զոհ դարձավ Պերիկլեսը: Մահվանից առաջ նա կոչ արեց ժողովրդին. «Աթենքի մեծությունը ոչ միայն նրա անցյալի և ներկայի մեջ է, այլ նաև ապագայի: Աթենական ոգին կրկին վեր կհառնի բոլոր ձախորդություններից ու դժբախտություններից, և անգերազանցելի նավատորմը կընդարձակի նրա սահմանները մինչև աշխարհի ծայրը»,- ասել է մեծ հայրենասերը և ականավոր քաղաքական գործիչը:

Պերիկլեսը լավ գիտեր իր ժողովրդի կարողությունները: Ժանտախտից հետո հույները կարճ ժամանակում վերագտան հոգեկան հավասարակշռությունն ու արիությունը: Արագ կերպով սկսեցին վերականգնել բանակն ու նավատորմը: Զարգացման թափանիվն արագորեն սկսեց պտույտներ հավաքել:

Պերիկլեսին փոխարինեց դաժան, սահմանափակ և հայտնի դեմագոգ Կլեոնը: Նա իսկական խառնակիչ էր և կռվազան: Ժողովրդական ժողովում աթենացիներին գրգռում էր ստրատեգոսների դեմ: Կլեոնի գոռոզամիտ և ինքնահավան հայտարարությունները դասվում են այդ շրջանի հունական երգիծական ժանրին:

Պատերազմի վեցերորդ տարին է: Աթենական զորքերը շրջապատել են սպարտացիներին ընդամենը 4 քկմ մակերեսով Սֆակտերիա կղզում, բայց ոչ մի կերպ չեն կարողանում գրավել այն: Այդ կապակցությամբ ժողովրդական ժողովում կրքերը բորբոքվում են: Հիշեցնենք, որ էկլեսիան մեզ ծանոթ պառլամենտների հետ նմանության նշույլ անգամ չուներ: Այդ բարձրագույն օրենսդրական մարմնում ներկա էին 18-ից վեր բոլոր տղամարդ աթենացիները: Այսինքն, եթե դու այդ տարիքի քաղաքացի ես, ապա իշխանությունը դու ես: Հաստատ: Հարյուր տոկոսով: Ոչ ոք երբևիցե չի կարող ոտնահարել, անտեսել և աղավաղել ժողովրդական ժողովի որոշումը, որի ընդունողներից մեկը դու ես: Կրկնում ենք՝ ոչ ոք:

Եվ ահա այդ ժողովի նիստերից մեկում Կլեոնը ջախջախիչ քննադատության է ենթարկում զորավարներին: Իսկ թե ինչ է կատարվում հետո, պատմում է Թուկիդիդեսը: «… Այնուհետև Կլեոնը մատնացույց արեց Նիկիասին, որը գերագույն հրամանատարն էր և նրա անձնական թշնամին. «Եթե մեր զորավարները լինեին իսկական տղամարդիկ,- արհամարհանքով ասում է Կլեոնը,- ապա նրանք ճիշտ կօգտագործեին մեր նավատորմը և հեշտությամբ կգերեին մեր թշնամուն: Եթե նավատորմի հրամանատարը ես լինեի, մենք վաղուց հասած կլինեինք հաղթանակի»: Աթենացիներն այնժամ առաջարկում են Կլեոնին ղեկավարել նավատորմը և մեկնել իրադարձությունների վայր, եթե նա այդքան վստահ է իր ուժերին: Նիկիասն իր հերթին, ի պատասխան Կլեոնի խայթոցի, նույնպես անսպասելի կերպով պնդում է, որ վերջինիս տրվի բոլոր այն ռազմական ստորաբաժանումների հրամանատարությունը, որը նա կցանկանա: Կլեոնը չի հավատում իր ականջներին, սակայն Նիկիասն ամենայն լրջությամբ խոսում է իր լիազորությունները վայր դնելու մասին: Նա կրկին և կրկին պնդում է իր առաջարկը, և Նիկիասն ի վերջո բազմամարդ ժողովականների ներկայությամբ պաշտոնապես դադարում է ծովակալ լինելուց: Բացահայտորեն շփոթված Կլեոնը փորձում է հետ կանգնել խոսքերից՝ ասելով, թե միայն Նիկիասը, որն ունի հսկայական ռազմական փորձ, արժանի է ղեկավարելու նավատորմը:

Կատակերգությունն սկսվում է դրանից հետո: Ժողովականները, որոնք հույներին հատուկ հումորի տեր մարդիկ էին, Կլեոնին, ինչպես ասում են, բռնում են խոսքի վրա: Ինչքան նա փորձում է հրաժարվել, ներկաներն այնքան ավելի են պնդում, որ նա դառնա ծովակալ և միաձայն վանկարկում են «Լողա՛, լողա՛»: Կլեոնն ակամայից դառնում է նավատորմի գլխավոր հրամանատար և, օգնական ընտրելով տաղանդավոր Թեմիստոկլեսին, ճամփա է ընկնում: Նրան օգնում են պատահականությունը և, իհարկե, Թեմիստոկլեսի փորձն ու հնարամտությունը: Սֆակտերիա կղզում մեծ հրդեհ է ծագում և ոչնչացնում ողջ բուսական ծածկույթը: Աթենական հետախուզությունը, օգտվելով առիթից, ճշգրիտ ինֆորմացիա է հավաքում տեղանքի և սպարտական զորքերի տեղակայման մասին: Նավատորմն ու հոպլիտները կրկին ապացուցում են իրենց առավելությունը թշնամու նկատմամբ և գրոհով վերցնում են կդզին: Կլեոնը հաղթանակած վերդառանում է Աթենք՝ իր հետ բերելով հակառակորդի 292 զինվոր, այդ թվում 120 սպարտացիների: «Везет же дуракам»,- կասեր ռուսը: Իսկ այն, ինչ կատարվեց հետո, խոսում է Կլեոնի քինախնդրության ու փոքրոգության, աթենքյան դեմոկրատիայից հեռու կանգնած լինելու մասին: Ըստ պայմանավորվածության՝ ռազմագերիներին ճակատագիրը որոշելու էր Աթենքի ժողովուրդը, մինչդեռ նրանց հանձնեցին Կլեոնին, որը ծայրաստիճան դաժանությամբ սպանել տվեց անզեն մարդկանց:

Նյութի աղբյուրը՝ Արման Նավասարդյան- «Հետաքրքրաշարժ դիվանագիտություն»