Քաղաքական մոդելավորում

 

Մոդելն իրենից ներկայացնում է գոյություն ունեցող կամ ենթադրվող որևէ իրողության, երևույթի կամ գործընթացի պարզեցված, առավել հեշտ ընկալելի տարբերակ։ Այն իր գործունեությամբ կամ կառուցվածքով կարող է դրսևորել նույն հատկանիշներն ու բնորոշիչները, որոնց ուսումնասիրության անհրաժեշտություն է առաջացել մայր օբյեկտի մոտ։

Գոյություն ունեն մոդելների բազմաթիվ տեսակներ, որոնցից որոշները կիրառելի են քաղաքական իրողությունների դեպքում։ Քաղաքական երևույթների մոդելավորման տրամաբանությունում՝ տարբերակվում են ճանաչողական, բովանդակային, նկարագրական, տրամաբանական, կառուցվածքային, պատճառահետևանքային մոդելները։ Այս մոդելներից յուրաքանչյուրի միջոցով կարելի է վերլուծել և բացահայտել երևույթի տարբեր բնորոշիչներ։

Մոդելավորումը՝ որպես վերլուծության մեթոդ կիրառվում է գիտության բազմաթիվ ոլորտներում։ Քաղաքական գիտության մեջ ևս շատ դեպքերում նպատակահարմար է մոդելավորել իրականում գոյություն ունեցող օբյեկտը՝ դրա գոյության և գործառման պատճառները, հիմքերը պարզելու, ազդեցության արդյունքները բացահայտելու, զարգացման հավանական ուղղությունները դուրս բերելու և կանխատեսումներ կատարելու նպատակներով։ Հատկապես քաղաքական կոնֆլիկտների մաթեմատիկական մոդելավորումը՝ դրանց փոխակերպման, կառավարման կամ կարգավորման նպատակով, ներկայում մեծ կիրառություն և նշանակություն ունի։

Ժամանակակից թվային տեխնոլոգիաների զարգացման մակարդակը հնարավորություն է տալիս կիրառել քաղաքական մոդելավորման բազմաբաղադրիչ, բարդ և բազմափուլ գործողություններ։ Ավելին, արհեստական բանականության տեխնոլոգիաների օգտագործման հետևանքով մեր օրերում իմիտացիոն քաղաքական մոդելավորումը աննախադեպ արդյունավետություն է ստացել։

Քաղաքական իրողությունների մաթեմատիկական մոդելավորման գործընթացն ընդգրկում է հետևյալ փուլերը․

1․Քաղաքական դերակատարի, ինստիտուտի կամ այլ երևույթի (հետազոտության օբյեկտի) վարքագծի դիտարկում

2․Ոչ ֆորմալ մոդելի ձևավորում և օբյեկտի հետ տրամաբանական փոխկապվածությունների հաստատում

3․Դաշտում գոյություն ունեցող այլ մոդելների հետ համեմատում, միջավայրի նույնականության ստուգում, ֆորմալ մոդելի ձևավորում

4․Առկա տվյալների հիման վրա մոդելի աշխատանքի արդյունքների մաթեմատիկական մշակում

5․Եզրակացությունների կազմում, վերստուգում

Քաղաքական մոդելավորման մի շարք դասական մշակումներ, որոնք հնարավորություն են տվել հետագա զարգացումների վերաբերյալ իրատեսական կանխատեսումներ կատարել, այսօր ևս վերլուծության կիրառելի գործիքներ են։ Դիտարկենք դրանցից երկուսը։

Առաջինը անգլիացի մաթեմատիկոս, ֆիզիկոս և հոգեբան Լյուիս Ռիչարդսոնի կողմից մշակված մոդելն է։ Նա առաջարկում է սպառազինությունների մրցավազքում գտնվող կողմերի միջև պատերազմի բռնկման հավանականությունը հաշվելու համար օգտագործել մաթեմատիկական հետևյալ բանաձևերի համակարգը.

Xt+1=kYt-aXt+g

Yt+1=mXt-bYt+h

որտեղ՝

X,Y- մրցավազքի կողմերն են

k,m- մրցավազքի վրա դրական ազդող գործոններն են

a,b- գնողունակության վրա ազդող այլ գործոններն են

g,h- X և Y կողմերի՝ իրար նկատմամբ վերաբերմունքի (վստահության) գործակիցն է

t- ժամանակն է

Այս կերպ Ռիչարդսոնը հաշվարկում է կողմերի միջև ժամանակի ամեն մի հաջորդ պահին ռազմական հավասարակշռության փոփոխությունը, որի հիման վրա կարելի է կանխատեսել պատերազմի հավանական բռնկման պահը։

Ժողովրդավարության տնտեսական մոդելը քաղաքական մոդելավորման մեկ այլ օրինակ է, որի հեղինակն է ամերիկացի տնտեսագետ և քաղաքագետ Էնթոնի Դաունսը։ Նա դիտարկում է քաղաքական համակարգը՝ որպես շուկա, որտեղ ամեն մի դերակատար փորձում է ծախսելով նվազագույն հնարավոր միջոցներ՝ ստանալ առավելագույն հնարավոր շահույթ։ Ըստ այս տրամաբանության՝ քաղաքական դերակատարները միշտ ռացիոնալ են, որոշումներ են կայացնում՝ համաձայն իրենց շահերի։ Իսկ քաղաքական վարքագծի տարբերությունների պատճառները Դաունսը բացատրում է բացառապես տեղեկատվության հասանելիությամբ։ Նա գտնում է, որ ընտրությունների ժամանակ անհատը այս կամ այն ուժին ձայն է տալիս՝ տվյալների իրեն հասանելի ծավալի և ճշգրտության հիման վրա կատարելով ռացիոնալ շահավետության հաշվարկ։

Նյութի աղբյուրը՝ Ռոբերտ Ղևոնդյան- «Քաղաքական վերլուծություն»