Հերմեսի ծագումնաբանության մասին

 

Ի դեպ, միայն Էսքիլեսը չէ, որ «փառաբանում է» Հերմեսի դիվանագիտական հմտություններն ու ճկունությունը: Դարերի խորքից մեզ է հասել հին հունական էպիկական հիմների ժողովածուն: Թափառաշրջիկ գուսանները երգում-արտասանում էին այդ հիմները քնարի նվագակցությամբ: Հիմները սովորաբար նվիրված էին լինում այս կամ այն աստծուն և կատարվում էին նրա պատվին կազմակերպված տոնակատարությունների ժամանակ: Ահա թե ինչ էր ասվում Հերմեսին նվիրված հիմնում.

…Ճարպիկ հնարագետ վարպետ,

Խորամանկ ստահակ, եզնագող, երազների առաջնորդ, ավազակ,

Դռների դարանակալ, լրտես գիշերային:

Համաձայնեք, որ նման խոսքերն ամենևին պատիվ չեն բերում դիվանագետին, այն էլ բարձրաստիճան դիվանագետին, որպիսին Հերմեսն էր: Թերևս նրա արատները թաքնված են ծագումնաբանությա՞ն մեջ: Հերոդոտոսը նշում է, որ Թրակիայի ցեղերը սերում են Հերմեսից, որոնք վերջինիս համարել են իրենց ամենապաշտելի աստվածը:

Շատ բնական է: Ամեն ժողովուրդ հպարտանում է իր ծոցից ելած տաղանդավոր դիվանագետով: Ֆրանսիացիներն ունեցել են Թալեյրան, անգլիացիները՝ Չերչիլ, գերմանացիները՝ Բիսմարկ, ռուսները՝ Գորչակով: Իսկ մե՞նք: Եթե հաշվի չառնենք Իսրայել Օրուն, ո՞ւմ անունն ենք թողնելու սերունդներին…

Հերոդոտոսն այսպես է նկարագրում Հերմեսին կյանք պարգևած ազգի հատկանիշները. «Երեխան ծնվելիս հարազատները նստում են նրա շուրջը և ողբում, թե ինչքան տառապանքներ նա պետք է կրի կյանքում, թվարկում են բոլոր չարիքները, որոնք թափվելու են նորածնի գլխին: Մինչդեռ մեռնողին նրանք թաղում են զվարթ և ուրախ, որ փրկվեց բոլոր տանջանքներից և այժմ երանության մեջ է»: Թրակիացիներն ունենում են շատ կանայք: Երբ ամուսինը մահանում է, նրա կանայք հարազատների մասնակցությամբ բուռն վիճում են, թե իրենցից որին էր հանգուցյալն ամենից շատ սիրում: Ով ճանաչվում է ամենասիրվածը, նրան էլ հավաքվածները գովաբանում են, հետո մորթում ամուսնու գերեզմանի վրա և թաղում նրա հետ: Իսկ մնացյալ կանայք խիստ վշտանում են այդ ընտրությունից և նախանձում զոհաբերվածին՝ իրենց համարելով անարգված: Թրակիացիները երեխաներին վաճառում են օտարներին: Նրանք չեն պահպանում իրենց աղջիկներին, այլ թույլ են տալիս կենակցել ցանկացած տղամարդու հետ: Անբան մարդուն նրանք համարում են լավագույնը, իսկ երկրագործին՝ ամենաանարժանը: Նրանք պատվարժան գործ են համարում պատերազմով և կողոպուտով ապրելը:

Այսպես է ներկայացնում դիվանագետների նախահոր՝ Հերմեսի ցեղակիցներին մեծ պատմաբանը, սակայն տեղն ու տեղը, կարծես դիվանագետներին սփոփելու նպատակով նշում է, որ թրակիացիներից ավելի վայրենաբարո ցեղեր էլ են եղել, օրինակ՝ մասսագետները (հայկական աղբյուրներում՝ մասքութներ):

Ընդհանրապես, հույն պատմիչները երբեմն այնպիսի բաներ են գրում, որ արյունդ սառում է երակներիդ մեջ: Դատեք ինքներդ: Մասսագետներն ապրում էին միակին համակարգում, բայց ցեղի տղամարդիկ իրավունք ունեին օգտվել բոլոր կանանցից ուզած ժամանակ՝ առանց տարիքի սահմանափակման: Երբ տղամարդն ակտիվ սեքսուալ կյանքով ապրելուց հետո ծերանում էր, ազգականները հավաքվում և մորթում էին նրան, հետո խառնում էին ոչխարի մսի հետ, խաշլամա եփում և մի լավ քեֆ էին անում: Սա նրանք համարում էին ամենաերանելի մահը: Իսկ երիտասարդ հասակում մահացածներին չէին ուտում, այլ հողով ծածկում էին և սգում, որ խեղճ մարդը չարժանացավ մորթվելու և ուտվելու պատվին:

Սակայն վերադառնանք Հերմեսին: Դարձյալ ըստ Հերոդոտոսի՝ հելլենները դիվանագետին պատկերել են «պրկված ֆալլոսով»: Նա չի մանրամասնում. Հերմեսի այդ վիճակը նրա բացառիկ կարողությունների վկայությո՞ւնն է, թե՞ նա «վիագրային» համարժեք ինչ-որ խոտ էր ուտում և տառապում էր պրիապիզով, այսինքն՝ ֆալլոսը հրաժարվում էր նախկին վիճակն ընդունելուց, և պահանջվում էր շտապ վիրահատություն: Ինչևիցե, մենք ևս ձեռնպահ մնանք և չխորանանք հարցի ֆիզիոլոգիական նրբությունների մեջ: Վատն այն է, որ Հերմեսի ժառանգական կոդի շնորհիվ նրա ընտանեկան «գեղեցիկ» ավանդույթները փոխանցվում են հաջորդ սերունդներին: Նրա որդին՝ Ավտոլիկոսը, ունի կերպարանափոխվելու և անտեսանելի դառնալու հատկություն: Շնորհիվ դրա՝ նա վաստակում է ամենամեծ «գողականի» համբավը և այնպիսի արարքներ գործում, որի նկարագրությունից անգամ թուղթը կկարմրի:

Այս բոլորի կողքին մեր գործընկեր Հերմեսի մեղքերը գոնե մի փոքր մեղմելու նպատակով նշենք, որ գիտության կողմից լրիվ ուսումնասիրված չէ և բաց է մնում հետևյալ հարցը: Գոյություն ունի՞, արդյոք, խաբեբայության և ստորության ժառանգականորեն ծրագրավորված հակում, գենետիկական կոդ, թե՞ մարդուն այդ քայլին մղում են կյանքի հանգամանքները, դաստիարակությունը, սոցիալական միջավայրը և ծառայողական պարտականությունները: Ինչպե՞ս բացատրել, որ կան մարդիկ, որոնք ի ծնե ազնիվ են և մնում են այդպիսին ողջ կյանքում, և կան հիվանդագին սրիկաներ, որոնց հակվածությունը դեպի խաբեությունը գրանցված է նրանց քրոմոսոմներում: Սպառիչ պատասխան մենք դեռևս չունենք, սակայն փորձենք հաջորդ գլխում գոնե հպանցիկ անդրադառնալ ստին՝ որպես դիվանագիտական կատեգորիայի՝ տեսնելու համար, թե ինչ դեր է խաղում այն միջպետական հարաբերություններում և արտաքին քաղաքականության մեջ:

Նյութի աղբյուրը՝ Արման Նավասարդյան- «Հետաքրքրաշարժ դիվանագիտություն»