Աթենքի անկումը

 

406 թվականին Սիփնոսի մոտ տեղի ունեցավ սպարտացիների ու աթենացիների ամենամեծ ծովամարտը: Հելլենները հավասարապես կոտորեցին իրար: Ընդհանուր զոհերի թիվը կազմեց 20.000: Քիչ անց նրանց նավատորմերը բախվեցին Ագենուզյան կղզիների մոտ: Աթենացիները հաղթող դուրս եկան, սակայն խայտառակվեցին՝ սպանելով իրենց իսկ ծովակալներին, ինչ է թե նրանք չէին հասցրել հողին հանձնել սպանվածներին: Այնուհետև սպարտացիներն առաջարկեցին հաշտություն՝ ստատուս քվոն պահպանելու նպատակով: Աթենքը հրաժարվեց՝ պահանջելով հակառակորդից ազատագրել կայսրության բոլոր քաղաքները: Դիվանագիտական հերթական սայթաքում: Այնուհետև Սպարտական դաշնությունը պելոպոնեսյան նավատորմի ծովակալ նշանակեց սպարտացի Լիսանդրին, որը, բարեկամական հարաբերություններ ունենալով պարսիկների հետ, նրանց փողերով սարքեց տեխնիկայի վերջին խոսքով հագեցած (անտիկ ժամանակների չափանիշներով) 200 ռազմանավ: Լիսանդրի թատերաբեմ իջնելը ճակատագրական եղավ Աթենքի համար: Նա հմուտ զորավար էր, հանդուգն և համարձակ՝ իր գործողությունների մեջ: Բնավորությամբ՝ դաժան ու ցինիկ: Երբ նրան ասում էին, որ Հերկուլեսի սերունդներին վայել չէ հաղթանակ ձեռք բերել խորամանկությամբ, նա արհամարհանքով ծիծաղում էր. «Այնտեղ, որտեղ առյուծն անզոր է, զորավոր է աղվեսը»: Նրա երդմնազանցության շուրջ առասպելներ էին պտտվում: Լիսանդրը խորհուրդ էր տալիս, օրինակ, խաբել մեծերին, ինչպես երեխաներին են խաբում… Լիսանդրը նավատորմը շարժեց Հելլեսպոնտոս և մտավ Լամպսակոս նավահանգիստը, իսկ որոշ ժամանակ անց դեմ դիմաց՝ նեղուցի մյուս կողմում՝ 3 կիլոմետր հեռավորությամբ, խարիսխ նետեց աթենական նավատորմը (180 միավոր): Աթենացիների բոլոր փորձերը հրահրել ծովամարտ՝ մնացին անպատասխան: Կողմերը փորձում էին միմյանց նյարդերի ամրությունը: 1 շաբաթ անց աթենացիները, իրենց սովորության համաձայն, թուլացրին զգոնությունը, նավաստիներն սկսեցին ափ դուրս գալ ու անհոգ զբոսնել: Իսկ սպարտացիների հետախուզությունը հետևում էր թշնամու ամեն մի քայլին: Լիսանդրը դրան էր սպասում: Նա իր արագընթաց նավերով կտրեց նեղուցը և անսպասելի հարված հասցրեց աթենացիների գրեթե անտեր կանգնած ռազմանավերին: Նրանք կորցրին գրեթե ողջ նավատորմը՝ 171 նավ: Լիսանդրը գերի վերցրեց հազարավոր նավաստիների և զինվորների: Հետո հրավիրեց դաշնակիցներին: Բայց դատի նման մի բան սարքեց: Նրանք հիշեցրին աթենացիներին նրանց դաժանությունները, մասնավորապես այն, թե ինչպես մի քանի օր առաջ նրանք, գերի վերցնելով նավաբեկության ենթարկված 2 սպարտական ռազմանավեր, կտրեցին բոլոր նավաստիների աջ ձեռքը: Դաշնակիցներն աթենացի բոլոր գերիներին գլխատեցին: Նրանք 3000 էին: Լիսանդրը հետո արեց սատանայական, նենգ քայլ, շարժվելով Էգեյան ծովով՝ նա տեղահան արեց հունական համայնքներում մշտապես բնակվող Աթենքի բոլոր քաղաքացիներին և պարտադրեց վերադառնալ Աթենք՝ սպառնալով մահապատժի ենթարկել բոլորին, ովքեր կմնան այդ քաղաքի սահմաններից դուրս: Այսպիսով նա բոլոր աթենացիներին ստիպողաբար քշեց հարազատ քաղաքը, որպեսզի այն գերբնակեցվի և մատնվի սովի ու խուճապի: Լիսանդրի հաշվարկները ճիշտ դուրս եկան: 405 թվականի նոյեմբերին նրա նավատորմը շրջափակեց Պիրեոս նավահանգիստը, իսկ Սպարտայի զորքերն Ագիս թագավորի հրամանատարությամբ պաշարեցին Աթենքը: Դա վերջի սկիզբն էր: Սովամահ լինելու սպառնալիքի տակ 1 ամիս հետո՝ դեկտեմբերին, Աթենքն ընկավ: Սպարտայի որոշ դաշնակիցներ առաջարկեցին Աթենքում անցկացնել andropodismos, այսինքն՝ սպանել բոլոր տղամարդկանց, ստրկացնել կանանց և երեխաներին: Մի խոսքով՝ անել այն, ինչ արել էին աթենացիները Մինոս կղզում և ուրիշ տեղերում խաղաղ բնակչության հետ: Սակայն Սպարտան մեծահոգություն ցուցաբերեց և չուզեց կործանել այն քաղաքը, որն այնքան բան էր արել Հելլադայի համար Պարսկաստանի դեմ պայքարում: Բոլոր դեպքերում խաղաղության պայմանները ծանր և նվաստացուցիչ էին Աթենքի համար. դաշինքի կազմալուծում, Աթենքի և Պիրեոսի «երկար պատերի» վերացում, որոնք նրանց պաշտպանության հիմնական կառույցներն էին, նավատորմի հանձնում՝ բացի 16 հասարակ նավերից, արտաքին քաղաքականության բոլոր հարցերում ենթակայություն Սպարտային:

Մեր թեմայի սահմաններում անդրադառնանք Պելոպոնեսյան պատերազմի գլխավոր ոլորտներից մեկին՝ դիվանագիտությանը: Քաղաքացիական պատերազմը կասեցրեց հունական դիվանագիտության հետագա զարգացումն ու առաջընթացը: Պատերազմը՝ ամբողջությամբ, և Աթենքի անկումը՝ մասնավորապես, աթենական դիվանագիտության կոպիտ սխալների հետևանք էին: Տեղի ունեցավ միջազգային հարաբերությունների կազուս. Հունաստանը հաղթեց պատերազմում, սակայն դիվանագիտությունն անկարող եղավ այդ հաղթանակն ամրագրել:

Դուրս է գալիս, որ հազարավոր տարիներ առաջ էլ միջազգային հարաբերություններում տեղի էին ունենում կազուսներ՝ երբ ռազմական հաղթանակին հաջորդում էր դիվանագիտական պարտությունը:

Ուրեմն, եթե մենք՝ հայերս, այսօր մեզ պարտադրվող պայմաններում գնանք Լեռնային Ղարաբաղի կոնֆլիկտի կարգավորման, այդ հարցում, փառք Աստծո, պիոներներ չենք լինի: Ինչ լավ է, որ պատմությունը կրկնվելու հատկություն ունի:

Սպարտան գրավեց Աթենքը, սակայն հունական պատերազմից հաղթող դուրս եկավ Պարսկաստանը: Նրանք գրեթե առանց կռվի, առանց մի կաթիլ արյուն  թափելու հասան այն բանին, որին չհասան Դարեհ Ա-ն և Քսերքսեսը՝ գործադրելով ողջ ռազմական հզորությունը: Հունաստանի արևելյան տարածքները կրկին դարձան պարսական թագավորության նահանգներ, իսկ եվրոպական Հունաստանում ճանաչվեց պարսիկների եթե ոչ տիրապետությունը, գոնե նրանց գերիշխանությունը: Պարսիկներն, այսպիսով, ամրացրին իրենց թուլացած դիրքերը տարածաշրջանում:

Թերևս համեմատությունը տեղին չէ, բայց այս կապակցությամբ ակամայից հիշում ես Երևանում կատակով շրջանառավող արտահայտությունը, թե այն, ինչ չկարողացան անել սասանյաններն Ավարայրում, այսօր արվում է խաղաղ ճանապարհով:

Հունական պատերազմը պատգամ է ներկա ու ապագա սերունդներին: Խուսափեք պատերազմներից, եթե կարող եք: Բայց ամենից շատ վախեցեք քաղաքացիական պատերազմից: Այն օտարի դեմ կռվից վտանգավոր է, քանզի որդի նման կրծում է ազգը ներսից:

Նյութի աղբյուրը՝ Արման Նավասարդյան- «Հետաքրքրաշարժ դիվանագիտություն»