Էթիկետի զարգացման պատմական ակնարկ

 

Էթիկետի կանոններն անցել են պատմական զարգացման երկար ճանապարհ: Դեռևս դասական գրականության մեջ հանդիպում ենք վարվեցողության սովորույթների և նորմերի նկարագրության: Հին սկանդինավյան ձեռագրերում բավական հանգամանալից տեղեկացվում է սեղանի շուրջ նստելու սովորույթների մասին: Ըստ նշված աղբյուրի՝ շատ պատվաբեր էր համարվում ազդեցիկ մարդու հետ նույն ափսեից ճաշելու հրավերը, իսկ կենացներ և բաժակաճառեր ասելու կանոնները խախտելու դեպքում պատիժ էր սահմանված:

Դաստիարակության, քաղաքավարության և վարվեցողության հարցերի շուրջ առաջին գիրքը, որ կոչվել է «Կղերական կարգապահություն», կազմել է իսպանացի քահանա Պետրուս Ալֆոնսոն 1204 թվականին: Հետագայում վարվեցողության կանոնների վերաբերյալ շատ գրքեր են տպագրվել: 1716 թվականին Համբուրգում լույս է տեսել «Պատշաճ ու հարգալիր զրույցի և կյանքի, բարձրաստիճան ու ազնվական անձերի, քեզ հավասարի և կանանց հետ վարվելակերպի, կանանց գեղեցիկ վարվելաձևեր ուսուցանելու կանոններ» գիրքը:

Ռուսաստանում էթիկետն առավել տարածում է գտել Պետրոս Ա-ի օրոք: 1709 թվականին նա արձակել է մի հրաման, որի համաձայն՝ պատիժ էր սահմանվում էթիկետի կանոնները խախտողներին: Իսկ 1717 թվականին նրա նախաձեռնությամբ տպագրվել է մի գիրք, որտեղ ներկայացվում էին պալատական վարվեցողության կանոնները: Ավելի ուշ Եկատերինա 2-րդը կազմել է «Էրմիտաժային էթիկետ» գիրքը, որտեղ նա ընթերցողներին կոչ էր անում ուտել համեղ կերակուրներ և խմել զանազան խմիչքներ, սակայն երբեք չգինովնալ այնքան, որ կորցնել ինքնատիրապետումը: Իսկ Էրմիտաժի հյուրերին խնդրվում էր ձեռք չտալ հախճապակյա թանկարժեք իրերին ու արձաններին:

Էթիկետի պատմական զարգացման ընթացքը պայմանականորեն կարելի է բաժանել 3 փուլի՝ դիվանագիտական, պալատական, քաղաքացիական:

Հնում էթիկետի կանոնները հիմնականում պահպանվում էին միջպետական դիվանագիտական հարաբերություններում, ինչի հետևանքով առաջին հերթին ձևավորվեց դիվանագիտական էթիկետը:

Հնագույն նամակագրական պայմանագրերից մեկը կնքվել է եգիպտական փարավոն Ռամզես 2-րդի և խեթական թագավոր Հատուշիլ 2-րդի միջև ք.ա. 1278 թվականին: Այդ պայմանագրով, որի պայմանները փորագրվել էին արծաթյա թիթեղի վրա, նրանք խաղաղություն էին հաստատում: Սա դիվանագիտական էթիկետի առաջին նամակագրական արտահայտություններից էր:

Հույները զարգացրեցին դիվանագիտական էթիկետը՝ ստեղծելով դեսպանական հանդիսավոր արարողակարգ: Դեսպանների հովանավորը Հին Հունաստանում համարվում էր Հերմես աստվածը: Ի պատիվ նրա՝ դեսպանները կրում էին «Հերմեսի գավազաններ», որոնց գլխիկին ամրացված էին դափնու տերևներ, թռչնի թևեր և թանկարժեք քարեր: Դափնու տերևները խորհրդանշում էին հունական դեսպանի փառքն ու պատիվը, թռչնի թևերը՝ շարժունությունը, իսկ թանկարժեք քարերը՝ խորամանկությունն ու ճարպկությունը: Դեսպաններին տրվում էին ծալվող քարտեր, որոնցում նշված էին բանակցություններ վարելու հրահանգները:

Դիվանագիտական էթիկետը հետագայում զարգացավ Հին Հռոմում: Հռոմից այլ երկրներ մեկնող դեսպանները կրում էին ոսկյա մատանիներ, որոնք խորհրդանշում էին նրանց ուժն ու հզորությունը: Այդ մատանիները նրանց այլ պետությունների սահմաններն անարգել անցնելու և դեսպանական ուղեբեռները տեղափոխելու իրավունք էին տալիս: Այլ երկրներից Հռոմ ժամանած դեսպաններին ընդունում էին հատուկ պաշտոնով մարդիկ՝ արարողակարգի մագիստրոսները:

Ավելի ուշ դիվանագիտական էթիկետը տարածվեց այլ երկրներում: Այն մեծ դեր էր խաղում երկրների միջև միջպետական հարաբերությունների ձևավորման գործում, իսկ երբեմն էլ՝ ընդգծում էր երկրի հզորությունը:

Միջին դարերում էթիկետի կանոնները տարածվեցին բնակչության տարբեր խավերի՝ վաճառականների, գիտնականների, ուսանողների շրջանակներում:

Էթիկետի պատմական զարգացման երկրորդ շրջանը նշանավորվում է պալատական էթիկետի ձևավորմամբ, որը զարգացման գագաթնակետին հասավ միջնադարում: Պալատական էթիկետը խստորեն պահպանվում էր ֆրանսիական, անգլիական, իսպանական արքունիքներում: Խստությունն այստեղ երբեմն ծայրահեղացվում էր, իսկ առանձին դեպքերում էթիկետի պահանջների խախտումը դիտվում էր որպես հանցագործություն:

Հայտնի է Իսպանիայում Ֆիլիպ 2-րդի թագավորության տարիներին տեղի ունեցած մի դեպք: Թագուհին ընկել է ձիուց՝ ընթացքի ժամանակ ոտքը թողնելով ասպանդակի մեջ: Կատաղած ձին շարունակել է սլանալ՝ իր հետևից քարշ տալով թագուհուն: Այս ամենը տեղի է ունեցել թագավորի բազմաթիվ պալատականների աչքի առջև, սակայն նրանցից ոչ մեկը չի համարձակվել մոտենալ և օգնել թագուհուն: Վերջիվերջո, պալատականներից երկուսը, մարդասիրությունից դրդված, փրկել են թագուհուն և, թագավորի զայրույթից սարսափած, իսկույն հեռացել պալատից:

Մեկ այլ հիշարժան դեպք, որը կրկին տեղի է ունեցել Իսպանիայում: Ֆիլիպ 3-րդ թագավորի պալատում բռնկված հրդեհի պատճառով թագավորը այրել է իր զգեստի ժանյակները, սակայն չի փորձել հանգցնել կրակը, քանի որ պալատական հրդեհները հանգցնելու արարողակարգի համար պատասխանատու անձը այդ պահին բացակայել է պալատից:

Ֆրանսիայի թագավոր Լյուդովիկոս 13-րդը գործնական հանդիպում է նշանակում կարդինալ Ռիշելյեի տանը: Գալով նրա մոտ՝ թագավորը կարդինալին տեսնում է անկողնում հիվանդ պառկած: Պալատական օրենքների համաձայն՝ թագավորն իրավունք չուներ ենթակաների հետ խոսել նստած կամ կանգնած, եթե նրանք պառկած էին: Ուստի Լյուդովիկոս 13-րդը, նախքան զրույցը սկսելը, ստիպված է լինում պառկել Ռիշելյեի կողքին:

Միջնադարում վարքի խիստ սահմանված նորմերով էր առաջնորդվում ասպետական դասը: Հագուստի ոճը, մասնավորապես՝ գլխարկները, հստակ կերպով արտացոլում էին տիրոջ հասարակական դիրքը: Ասպետներն իրենց հեղինակությունը պաշտպանում էին թանկարժեք քարերով զարդարված հագուստ կրելով:

Մենամարտի ժամանակ իդեալական ասպետը պետք է մտածեր ոչ այնքան հաղթանակելու, որքան սեփական պատիվն ու արժանապատվությունը պահպանելու մասին: Նա հակառակորդի մեջքին հարվածելու, անզեն հակառակորդին սպանելու իրավունք չուներ: Եթե մարտի ժամանակ հակառակորդն ընկնում էր ձիուց, ասպետը ևս պետք է իջներ ձիուց:

Ասպետը պարտավոր էր լինել քաղաքավարի, պարկեշտ, առատաձեռն, վտանգի դեպքում պարտավոր էր օգնել թույլերին, կանանց և երեխաներին: Միևնույն ժամանակ, իրենց դասին չպատկանող մարդկանց հանդեպ ասպետները գոռոզ էին, կոպիտ ու դաժան:

Միջնադարյան էթիկետի կանոններն աստիճանաբար կորցրեցին իրենց նշանակությունը և բուրժուական հարաբերությունների զարգացման հետ մեկտեղ այլ նշանակություն ստացան:

Ռացիոնալիզմի ներկայացուցիչները գտնում էին, որ էթիկետի կանոններն առաջին հերթին պետք է մարդուն սովորեցնեն զսպել այն բոլոր բուռն հույզերն ու նյարդային վիճակների դրսևորումները, որոնք անընդունելի են հասարակության համար: Դաստիարակված մարդու համար խիստ անհրաժեշտ պայման էր համարվում տարբեր կոնֆլիկտային իրավիճակներում ինքնատիրապետման ընդունակությունը: Այդ հատկանիշը շատ էին գնահատում հատկապես անգլիացիները: Դեռևս մանկուց նրանք իրենց երեխաների մեջ դաստիարակում էին ինքնազսպման և ինքնակառավարման հատկություններ: Նրանց սովորեցնում էին հաղթահարել ցուրտն ու շոգը, ցավն ու վախը և ներշնչում էին, թե մարդը պետք է լինի սեփական հոգու «կառավարիչը», թե՛ ուրախության, թե՛ վշտի, թե՛ հաջողության և թե՛ անհաջողության դեպքում նա պետք է անդրդվելի լինի:

Էթիկետի պատմական զարգացման երրորդ փուլը նշանավորվում է քաղաքացիական էթիկետի ձևավորմամբ և զարգացմամբ: Քաղաքացիական էթիկետը ծնվեց դիվանագիտական և պալատական էթիկետների հիման վրա և լայն տարածում ստացավ: Այն շատ նմանություններ ուներ դիվանագիտական էթիկետի հետ և դրանից տարբերվում էր միայն հանդիսավորության մակարդակով: Ժամանակակից էթիկետի կանոնները ձևավորվել են եղածների հիման վրա:

Նյութի աղբյուրը՝ Անի Նազարյան- «Էթիկետի հիմունքներ»