Ի՞նչ է էթիկետը

 

«Էթիկետ» բառը ֆրանսիական ծագում ունի և նշանակում է հաստատված կարգ ու վարքագծի ձև որոշակի պայմաններում: Վարքագիծը մարդու արտաքին մշակույթի անբաժանելի մասն է: Մեր հաջողությունը մեծապես կախված է մեր պահվածքից: Ժամանակակից աշխարհում մեծ նշանակություն ունի այն, թե ինչպես ենք հագնվում, ինչպես ենք քայլում և խոսում, ինչպես ենք վարվում հասարակական վայրերում:

Էթիկետի կանոնների և նորմերի պահանջները բացարձակ չեն: Մեր պահվածքը մի տեղ և ինչ-որ հանգամանքներում նորմալ կթվա, մի այլ տեղ, այլ հանգամանքներում՝ անընդունելի:

Էթիկետը դարավոր արմատներ ունի: Դեռ Հին Հունաստանում ընդունված էին էթիկետի նորմերը: Ահա դրանցից մի քանիսը. զսպե՛ք ձեր բարկությունը, հարգե՛ք մեծերին, շտապե՛ք ուրախացնել ձեր ծնողներին:

Էթիկետի շուրջ առաջին գիրքը, որ կոչվել է «հաղորդակցության մշակույթ», կազմել է իսպանացի քահանա Պետրուս Ալֆոնսոն 1204 թվականին: Էթիկետի զարգացումը սկսվել է 14-րդ դարում: Վերածննդի դարաշրջանում իտալացիներն արդեն ունեցել են էլեգանտ վարք, բարոյականության կատարելագործում և նորաձևություն: Հարուստ մարդկանց մեջ կուրացնող շքեղությունը փոխարինվել է նուրբ շքեղությամբ և ճաշակով: Այլ գիտությունների և արվեստների հետ միասին Իտալիայից ժամանած էթիկետը աստիճանաբար թափանցել է եվրոպական այլ երկրներ՝ հիմնականում Ֆրանսիա, Գերմանիա և Անգլիա: Համեմատաբար կարճ ժամանակում զգալի զարգացում է տեղի ունեցել հատկապես Ֆրանսիայում:

Ֆրանսիական վարվելակարգն ու նորաձևությունը փոխվել և կատարելագործվել են ինքնուրույն՝ ժամանակի ոգուն և ֆրանսիացիների ազգային առանձնահատկություններին համապատասխան: Պալատական ընդունելությունների ժամանակ պալատականներին տրվում էին փոքրիկ բացիկներ: Նրանց մեջ թվարկված էին վարքագծի կանոնները: «էթիկետ» բառը առաջացել է այս բացիկների անունից: Եվրոպական այլ երկրներում աստիճանաբար սկսել են տարածվել ֆրանսերենը, նորաձևությունն ու սովորույթները: Սկսած 17-րդ դարից, Ֆրանսիան դարձավ համաշխարհային էթիկետի և նորաձևության կենտրոնը:

Ֆրանսիական սովորույթներն ու լեզուն տարածվում են նաև Ռուսաստանում: 16-րդ դարում Ռուսաստանում հայտնվեցին կանոնների հավաքածուներ, որոնք արտացոլում էին վարքագծի որոշ կանոններ: Այդպիսի հավաքածուներից ամենահայտնին՝ կանոնների և հրահանգների հավաքածուն է, որը կոչվում է «Դոմոստրոյ»: Ժողովածուի հիմնական կանոնների իմաստը՝ մի գողացիր, մի ստիր, մի զրպարտիր, մի դատապարտիր, մի հայհոյիր: «Դոմոստրոյը» մեծ նշանակություն ունեցավ մարդկանց վարքագծի կարգավորման ուղղությամբ: Մյուս կողմից, նրա հայրապետական պահանջները խոչընդոտում էին մշակույթի զարգացմանը:

Պետրոս Ա-ի գահին բարձրանալուց հետո Ռուսաստանում սկսվեց գաղափարների և բարեփոխումների նոր դարաշրջան, այդ թվում՝ էթիկետի ոլորտում: Արտասահման մեկնելուց հետո նա սկսեց իրականացնել ռուսական պատրիարքական հարաբերությունների ինտենսիվ եվրոպականացում:

Ռուսական սովորույթներն աստիճանաբար վերացան՝ տեղը զիջելով ֆրանսիական ազդեցությանը: Ֆրանսերեն լեզվի և բարքերի իմացությունն այն ժամանակ համարվում էր լավ դաստիարակության նշան: Պետրոս Ա-ի հրամանով հրատարակվեցին էթիկետի ժողովածուներ և դասագրքեր:

Ռուսաստանում էթիկետի վերաբերյալ առաջին տպագիր ձեռնարկը հայտնվեց 1717 թվականին՝ «Երիտասարդության ազնիվ հայելին կամ աշխարհիկ վարքագծի ցուցումներ» վերնագրով: Դա մի ժողովածու էր, որը կազմված էր արևմտաեվրոպական ընդհանուր քաղաքացիական էթիկետի բազմաթիվ օրենսգրքերից: Նախաբանը գրել է անձամբ Պետրոս Ա-ն: Այդ ձեռնարկը հիմնականում ուղղված է հարուստ ընտանիքներին: Ահա մի քանի հրահանգներ այս գրքից. «Առանց բերանիդ մեջ գտնվող կտորը կուլ տալու՝ մի՛ խոսիր, որովհետև այդպես են անում տգետները: Մի թափահարեք ձեր ոտքերը ամենուր, երբ խմում եք, մի՛ սրբեք ձեր շուրթերը ձեռքով, սրբեք սրբիչով…»:

Պետրոս Ա-ի ղեկավարությամբ լույս է տեսել Էրազմ Ռոտերդամցու «Լավ վարքագծի կանոնների մասին» գիրքը:

Ճորտատիրության վերացումից հետո էթիկետը տարածվում է հասարակության ստորին խավերի մեջ:

1917 թվականին Հոկտեմբերյան հեղափոխությունից հետո՝ էթիկետի կանոնները համարվում էին «հնացած բուրժուական բարոյականության» նորմեր: Նրանք հիմնականում օգտագործվում էին պետական պաշտոնյաների կամ դիվանագետների կողմից օտարերկրյա պատվիրակություններ ընդունելությունների ժամանակ: Այսօր էթիկետի նկատմամբ հետաքրքրությունը կրկին վերածնվել է և օրըստօրե աճում է:

Գոյություն ունի էթիկետի 4 տեսակ: Ներկայացնենք նրանց հիմնական առանձնահատկությունները:

Պալատական էթիկետը պալատական միջավայրում վարվելաձևի, վարվելակարգի խիստ սահմանված կանոնակարգ է: Ներկայումս այն օգտագործվում է միապետական կառավարման ձև ունեցող երկրներում և աշխարհիկ հասարակության մեջ:

Դիվանագիտական էթիկետի կանոնակարգը դիվանագետների և այլ պաշտոնյաների վարվելակարգի կանոններ են, որոնք անհրաժեշտ են դիվանագիտական ընդունելությունների, շնորհանդեսների, այցերի, բանակցությունների և այլ միջոցառումների ժամանակ: Դիվանագիտական էթիկետի կանոնները խիստ են: Նրանց խախտումը կարող է վնաս պատճառել պաշտոնյաներին կամ պետությանը:

Զինվորական էթիկետը բանակում ընդհանուր առմամբ ընդունված կանոնների մի շարք է, զինվորականների կյանքի և գործունեության բոլոր ոլորտներում՝ ստորաբաժանումներում, նավերում և հասարակական վայրերում:

Աշխարհիկ կամ ընդհանուր քաղաքացիական էթիկետի կանոնակարգը սովորությունների, ավանդույթների և պայմանագրերի կանոններ են, որոնք պահպանվում են տվյալ հասարակության անհատների միջև միմյանց հետ հաղորդակցվելիս՝ ընտանիքում, փողոցում, հասարակական տրանսպորտում, խանութում և այլ վայրերում:

Նյութի աղբյուրը՝ Աբգար Հայրապետյան-«Աշխարհիկ էթիկետ»