Քաղաքական պանթյուրքիզմի իրագործման լոգիստիկ-տնտեսական խայծը

 

«Զանգեզուրի միջանցքի» վերաբերյալ Թուրքիայի և Ադրբեջանի համատեղ աշխատանքը չի սահմանափակվում միայն քաղաքական և դիվանագիտական ջանքերով: 2021 թվականից ի վեր 2 երկրները նաև գործնական ու տեխնիկական աշխատանքներ են իրականացնում՝ Ադրբեջան-Նախիջևան-Թուրքիա ցամաքային կապի ապահովման համար: Այդ աշխատանքներն ունեն մի քանի կարևոր բաղադրիչներ, որոնց շարքում առաջին հերթին պետք է նշել բուն ճանապարհային ենթակառուցվածքի ստեղծումը:

Արցախի՝ Ադրբեջանի վերահսկողության ներքո անցած տարածքը Սյունիքով Նախիջևանին միացնող ճանապարհային ենթակառուցվածքի շինարարության ծրագրերի մասին հայտարարվեց 2021 թվականի հունվարի 11-ին, երբ Մոսկվայում ստորագրվեց հերթական եռակողմ հայտարարությունը Հայաստանի, Ադրբեջանի և Ռուսաստանի ղեկավարների միջև, որում խոսվում էր նաև տրանսպորտային ենթակառուցվածքների օբյեկտների վերակառուցման կամ նորերի կառուցման մասին, «որոնք անհրաժեշտ են Ադրբեջանի Հանրապետության և Հայաստանի Հանրապետության տարածքներով կատարվող միջազգային փոխադրումների, ինչպես նաև հավասարապես Ադրբեջանի Հանրապետության և Հայաստանի Հանրապետության տարածքների հատում պահանջող՝ Ադրբեջանի Հանրապետության և Հայաստանի Հանրապետության կողմից կատարվող փոխադրումների կազմակերպման, իրականացման և անվտանգության ապահովման համար»: Թեև այս հայտարարությունն ավելի ուշ բանակցային օրակարգում ետին պլան մղվեց, սակայն այն հուշում էր, որ Ադրբեջանը մտադիր է նոր ճանապարհ կառուցել դեպի Նախիջևան: Այդպիսի մտադրության գոյությունը հաստատվեց հայտարարության ընդունումից մոտ 1 ամիս անց, երբ փետրվարի 14-ին Ալիևի կողմից պաշտոնապես տրվեց «Հորադիզ-Աղբենդ» երկաթուղու շինարարության մեկնարկը: Ըստ նախագծի՝ երկաթուղին անցնելու է Արցախի Հանրապետության օկուպացված տարածքի ողջ հարավային երկայնքով՝ մեկնարկելով «Հորադիզ» կայարանից և Արաքսի ափամերձ տարածքով ձգվելով մինչև ՀՀ սահման: Հիմնարկեքի արարողության ժամանակ Ալիևը հայտարարեց, որ մոտ 110 կմ երկարություն ունեցող երկաթուղին ունի ռազմավարական նշանակություն և թույլ կտա ստեղծել երկաթուղային կապ Ադրբեջանի հիմնական մասի և Նախիջևանի, Ադրբեջանի ու Թուրքիայի միջև: Ալիևի խոսքով, այս երկաթուղին «կհասնի մինչև Զանգեզուրի միջանցք»՝ նկատի ունենալով Սյունիքի մարզը: 3 փուլերով իրականացվող շինարարական աշխատանքները նախատեսվում է ավարտին հասցնել 2025 թվականին:

«Միջանցքի» ծրագրի իրականացման համար երկաթուղուց բացի կառուցվում են նաև ավտոմոբիլային ճանապարհներ: Դրանցից հիմնականը երկաթուղուն զուգահեռ՝ Արաքսի հովտով Հորադիզից ձգվող M6 մայրուղին է, որը նախատեսվում է հասցնել մինչև Աղբենդ բնակավայր: Ճանապարհի հիմնարկեքը տեղի ունեցավ 2021 թվականի հոկտեմբերի 26-ին՝ Թուրքիայի նախագահ Էրդողանի մասնակցությամբ: Թե՛ թուրքական, թե՛ ադրբեջանական կողմից ճանապարհը պաշտոնապես ներկայացվում էր որպես «Զանգեզուրի միջանցքի» ճանապարհ, իսկ արարողությունը՝ որպես «միջանցքի» հիմնարկեք: Այս իմաստով հետաքրքրական է պաշտոնական արարողության ժամանակ նախագահ Էրդողանի և որպես նախագծի պաշտոնական զեկուցող հանդես եկող Ադրբեջանի ավտոճանապարհների պետական գործակալության ղեկավար Մամեդովի միջև տեղի ունեցած երկխոսությունը: Մամեդովը ներկայացնում է ճանապարհի ընդհանուր երկարությունը, ինչին ի պատասխան նախագահ Էրդողանը նշում է. «Հասնո՞ւմ եք մինչև Հայաստանի սահման, ճի՞շտ է: Ավելի առաջ էլ եք գնալու»: Էրդողանի այս դիտարկմանը ադրբեջանցի գործիչն արձագանքում է. «Այո, այնտեղից կանցնենք դեպի մյուս կողմ: Աստծո օգնությամբ կհասնենք Ստամբուլ ու Եվրոպա: Աստված Ձեզ պահապան լինի»:

Դատելով այս և այլ նմանատիպ հայտարարություններից, ճանապարհային նախագծի հրապարակված մանրամասներից՝ Հորադիզ-Աղբենդ ճանապարհը պետք է միանա ՀՀ տարածքի ամենահարավով անցնող ճանապարհին, որից հետո դարձյալ շարունակվի Նախիջևանի տարածքով դեպի Թուրքիայի հետ սահմանային Դիլուջու անցակետը: Վերջին 2 ճանապարհները ևս վերակառուցվում են: Այս ծրագրի շրջանակներում նախատեսվում է նաև Օրդուբադից դեպի ՀՀ սահմանը ձգվող նոր ճանապարհի կառուցում, որը երկաթուղային գծին զուգահեռ կստեղծի գրեթե նույն հետագծով անցնող մայրուղի՝ այդպիսով վերածելով «միջանցքային» այս ճանապարհը մուլտիմոդալ ճանապարհային ենթակառուցվածքի:

Միաժամանակ Ադրբեջանում պարբերաբար խոսվում է նաև այլ ուղղություններով Նախիջևանն Ադրբեջանին կապող ճանապարհների մասին, որոնք, սակայն, ակնհայտորեն երկրորդական նշանակություն ունեն: Դատելով կատարվող աշխատանքների ծավալից ու արագությունից, ծախսված ռեսուրսներից, պետական ու քարոզչական հռետորաբանությունից՝որպես հիմնական «միջանցք» դիտարկվում է Արաքսի հովտով, Հայաստան-Իրան սահմանի երկայնքով անցնող ճանապարհը, որը համընկնում է նաև պատմականորեն «միջանցքի» երթուղու հետ: Թուրքիայի և Ադրբեջանի կողմից աշխատանքներ են տարվում նաև ճանապարհային այս ենթակառուցվածքներին զուգահեռ Ադրբեջան-Նախիջևան-Թուրքիա գծով ստեղծել նաև էլեկտրաէներգիայի բարձրավոլտ հաղորդակցման ուղիներ և գազատար՝ էներգետիկ ու գազային «միջանցքներ»: Երկու ուղղություններով էլ համապատասխան աշխատանքներն արդեն իրականացվում են:

Ադրբեջանում և Նախիջևանում ընթացող շինարարական աշխատանքներում ներգրավված են թուրքական խոշորագույն բիզնես-ընկերությունները: Մասնավորապես, «միջանցքի» կառուցման գործում հիմնական կապալառու է հանդիսանում «Kalyon insaat» ընկերությունը, որը պատկանում է Էրդողանին մոտ կանգնած բիզնես հսկաներից մեկին՝ «Kalyon Holding»-ին: Բացի այդ, որպես «Զանգեզուրի միջանցքի» բաղադրիչ է ներկայացվում նաև Կարս-Դիլուջու-Նախիջևան երկաթգիծը, որի կառուցման մասին թուրքական կողմը հայտարարում էր 2020 թվականից շատ ավելի վաղ, սակայն մինչև 2020 թվականի արցախյան պատերազմը այդ ծրագիրը պարբերաբար հետաձգվում էր: Այն չէր դիտարկվում որպես առաջնային նշանակություն ունեցող, քանի որ ընկալվում էր որպես փակուղային՝ առաջնայնությունը տալով Բաքու-Թբիլիսի-Կարս երկաթուղուն: Սակայն 2021 թվականից հետո Կարս-Նախիջևան երկաթուղու կարևորությունը մեծացավ, և ըստ պետական բյուջեով հաստատված նախագծի՝ դրա կառուցման աշխատանքները մեկնարկելու են 2025 թվականի ընթացքում: Պատահական չէ, որ շուրջ 223 կմ երկարություն ունեցող այս շինարարության կապալառուն դարձյալ «Kalyon Insaat» ընկերությունն է:

Նույն այս համատեքստում պետք է դիտարկել Թուրքիայում 2021 թվականից ի վեր պետական մասնակցությամբ կազմակերպվող տարաբնույթ միջոցառումները, որոնց կենտրոնական թեման «առաջիկայում ստեղծվող միջանցք»-ն է և «Թյուրքական աշխարհի հետ ձևավորվող անխոչընդոտ կապը», որը, ըստ կազմակերպիչների, առաջացնելու է աննախադեպ հնարավորություններ Թուրքիայի և Ադրբեջանի տնտեսությունների ու հասարակությունների համար:

Այստեղ առանձին պետք է անդրադառնալ նաև «միջանցքի» տնտեսական կողմին: Թե՛ Թուրքիան, թե՛ Ադրբեջանը երկկողմ և բազմակողմ բանակցությունների ժամանակ, արտաքին լսարանին ուղղված ուղերձներում նշում են, որ «Զանգեզուրի միջանցքը» առաջին հերթին ուղղված է տարածաշրջանի երկրների տնտեսական զարգացմանը՝ այդպիսով փորձելով ստվերել նախագծի քաղաքական էությունը: Սակայն 2020 թվականից ի վեր ո՛չ Ադրբեջանի, ո՛չ Թուրքիայի կողմից տնտեսական որևէ պաշտոնական հիմնավորում չի ներկայացվել՝ ներառյալ հաշվարկները, ինչն արդեն տարօրինակ է: Ընդհակառակը, առկա են մի շարք հետազոտություններ, որոնք փաստում են, որ տնտեսական արդյունավետության տեսանկյունից «Զանգեզուրի միջանցքը» որևէ էական արժեք չի ներկայացնում: Մասնավորապես, դրա երկաթուղային բաղադրիչի գործարկման պարագայում այն տեսականորեն կարող է եկամտաբեր դառնալ 12 տարի անց, այն էլ միայն այն պարագայում, եթե ապահովվի աննախադեպ քանակությամբ բեռնափոխադրում, ինչը գնահատվում է որպես անիրատեսական:

«Միջանցքի» իրականացման համար շինարարական աշխատանքներից զատ կարելի է առանձնացնել նաև Ադրբեջանի և Թուրքիայի կողմից իրականացվող միջազգային արշավը, որը նպատակ ունի առաջին հերթին ապահովել «միջանցքի» շուրջ նոր շահառուներ, որոնց միջոցով այս նախագիծը կունենա հավելյալ արդիականություն և աջակցություն: Այս հարցում թուրք-ադրբեջանական կողմը փորձում է աշխատել եվրասիական տարածաշրջանի բոլոր հնարավոր դերակատարների հետ: «Զանգեզուրի միջանցքը» ներկայացվում է որպես «նոր Մետաքսի ուղի», որը կարող է «Միջին միջանցքի» մաս կազմել՝ ձևավորելով դրա նոր՝ երկրորդ թևը: Ուստի պատահական չէ, որ այս հարցով հետևողական դիվանագիտական աշխատանքն է տարվում մի կողմից՝ Հեռավոր Ասիայի երկրների, իսկ մյուս կողմից՝ եվրոպական երկրների հետ: Նման մոտեցումը հատկապես հետաքրքրական է դարձել 2022 թվականին Ուկրաինայում մեկնարկած պատերազմի պատճառով, քանի որ «միջին միջանցքը» ապահովում է Ռուսաստանը շրջանցող Արևելք-Արևմուտք այլընտրանքային կապ: Այս առումով խոսուն է 2020 թվականի դեկտեմբերի 2-ին Թուրքիայի իշխող քաղաքական ուժի խոսափողը համարվող «Sabah» օրաթերթում լույս տեսած «Մի միջանցքով Խաղաղ օվկիանոսում ենք» վերնագրով գլխադիր հոդվածը, որտեղ մասնավորապես, նշված էր, որ միջանցքի շնորհիվ «բացվել է Թուրքիանն Խաղաղ օվկիանոսի ափերին հասցնող առևտրի և էներգետիկ ռազմավարական ճանապարհը»:

2020 թվականից ի վեր Թուրքիան և Ադրբեջանը կազմակերպել և հյուրընկալել են տասնյակ միջազգային միջոցառումներ, որոնցում հատուկ անդրադարձ է կատարվել «Զանգեզուրի միջանցքին»՝ դրան նվիրելով միջոցառման գլխավոր բաժինները: Այդպիսով, թուրք-ադրբեջանական կողմը նպատակ ունի նպաստել հարցի միջազգայնացմանը, տալ դրան «տնտեսական գունավորում», բարձրացնել «միջանցքի» կարևորությունը և ներգրավել նոր աջակիցներ ու շահառուներ:

Նյութի աղբյուրը՝ Ռուբեն Մելքոնյան- «Թուրանի ճանապարհի հայկական սեպը»