Հնդկաստանի տեղն ու դերը աշխարհում

 

Որևէ պետության հետ մեր երկկողմ հարաբերությունների օրակարգը, հնարավորությունները, տեսլականը հասկանալու համատեքստում շատ կարևոր է պատկերացում կազմել, թե տվյալ երկիրն այսօր աշխարհում ինչ դեր և ինչ հավակնություններ ունի: Հնդկաստանն արագ ու կայուն զարգացման ուղով ընթացող պետություն է՝ բավական լուրջ ռեսուրսներով: Հաշվի առնելով այս ամենը՝ ըստ Ձեզ՝ ինչպիսի՞ն է Հնդկաստանի տեղն այսօրվա փոփոխվող աշխարհում:

Բավական հավակնոտ՝ դրա համար եղած շատ լուրջ ու օբյեկտիվ նախադրյալներով: Այդ օբյեկտիվ նախադրյալների շարքում առաջինը ժողովրդագրական պատկերն է. ներկայումս Հնդկաստանն արդեն աշխարհի ամենամեծ բնակչությունն ունեցող երկիրն է: Սա, անշուշտ, կանխատեսելի էր, և վերջին տասնամյակների դինամիկան հենց դա էր հուշում: Որպես գործոն՝ սա կարող է փոքր թվալ, բայց իրականում շատ կարևոր է, որովհետև ինչ աստիճանի էլ տնտեսությունը, տեխնոլոգիաները և/կամ այլ ուղղություններ զարգանան, միևնույն է, մարդկային գործոնն անփոխարինելի է:

Հնդկաստանի պարագայում հաջորդն իր նշանակությամբ տնտեսությունն է, և այստեղ էլ տեսնում ենք, թե ինչ արագությամբ է այն զարգանում: Իհարկե, Հնդկաստանն իր տնտեսական աճի ցուցիչով դեռ չի հայտնվել առաջին տեղերում, բայց կրկին, երբ հարցը դիտարկում ենք դինամիկայի մեջ, տենդենցներին ենք հետևում, ապա այստեղ էլ լուրջ հայտ կա:

Բնականաբար, խոսելով Հնդկաստանի մասին, չենք կարող մոռանալ, որ գործ ունենք միջուկային տերության հետ՝ դրանից բխող ընկալումներով, աշխարհայացքով: Շատ կարևոր հանգամանք. խոսում ենք ասիական տարածաշրջանում՝ Հարավային Ասիայում գտնվող բավական լուրջ տերության մասին, կուզեք՝ անվանեք տարածաշրջանային տերություն, որը միաժամանակ նաև բոլորի կողմից ընկալվում է որպես ժողովրդավարական երկիր, ունի զգալի հավակնություններ՝ սկսած, օրինակ, ՄԱԿ ԱԽ մշտական անդամի կարգավիճակ ստանալուց մինչև աշխարհում իր դերակատարման աճ: Եվ եթե այս ամենին հավելում ենք, որ միաբևեռ աշխարհի մասին խոսելն այլևս անցյալում է, պատկերը միանգամայն այլ է դառնում: Բազմաբևեռ աշխարհում նման հավակնություններ ունեցող երկրների համար նոր հորիզոններ են բացվում, առավել իմաստավորվում, կարևորվում են համագործակցային ձևաչափերը, որի հետաքրքիր օրինակներից է ԲՐԻԿՍ-ը, որի հիմնադիր անդամ է նաև Հնդկաստանը: Մենք հիմա տեսնում ենք «գլոբալ հարավ» գաղափարի «միս ու արյուն» ստանալը, ինչի կայացման գործում կարևոր դեր ու նշանակություն ունի Հնդկաստանը:

Ինչպես նշեցիք՝ Հնդկաստանը բավական լուրջ ռեսուրսներ, հնարավորություններ, դրանցից բխող՝ նաև հավակնություններ ունի, բայց, այնուամենայնիվ, Հնդկաստանը գերտերություն չէ: Հետևաբար, բանաձևը, որը կիրառում էինք գերտերությունների մասին խոսելիս, այն է՝ չկա տարածաշրջան, որտեղ նման պետությունները շահեր չունենան, տվյալ պարագայում կիրառելի չէ: Այս դեպքում ինչպիսի՞ն է Հնդկաստանի հայացքն իրենից ավելի հեռու գտնվող տարածաշրջաններին: Ի՞նչ տեղ ունի Հարավային Կովկասը Հնդկաստանի արտաքին քաղաքականության մեջ:

Այստեղ նույնպես կան հարթություններ, որոնցից յուրաքանչյուրին պետք է փորձենք թեկուզ համառոտ, բայց անդրադառնալ: Նախ, Հարավային Կովկասը Հնդկաստանից այն հեռավորության վրա չի գտնվում, որ մենք զարմանանք նրա կողմից հետաքրքրության կամ ներգրավվածության ցանկության վրա: Այն իրականում շատ մոտ տարածաշրջան է՝ այն էլ այսօրվա ավելի «փոքրացած» աշխարհում: Այո, Հնդկաստանը գերտերություն չէ, բայց Հնդկաստանը տարածաշրջանային տերություն է, իսկ նման պարագայում հարևան տարածաշրջանում շահեր չունենալն առնվազն նորմալ չէ: Բայց եթե անգամ մի կողմ դնենք այս տեսական մասը, ապա Հնդկաստանի հետաքրքրվածությունը Հարավային Կովկասով իր շատ պրակտիկ, «հողի վրա» դրսևորումներն էլ ունի: Հարավային Կովկասը թե՛ արևելք-արևմուտք, թե՛ հյուսիս-հարավ ճանապարհներն իրար կապող լոգիստիկ բավականին լուրջ հանգույց է, և, հետևաբար, Հնդկաստանի նման պետության համար կարևոր է այստեղ ազդեցություն ու ներգրավվածություն ունենալ՝ տնտեսականից մինչև քաղաքական բոլոր գործոնները հաշվի առնելով: Եվ, բնականաբար, Հնդկաստանում նաև շատ լավ հասկանում են, որ իրենց բացակայությունը շատ արագ կլրացվի այլոց կողմից՝ չի բացառվում նաև իրենց դեմ ուղղված օրակարգեր առաջ մղելով: Ի դեպ, բացարձակ պարտադիր չէ, որ այդ բացը լրացնողները լինեն տարածաշրջանային դերակատարները:

Երկրորդ էական հանգամանքն այն է, որ ձևավորվում են բնական դաշնակցային հարաբերություններ: Վերջին տարիների զարգացումները ցույց են տալիս, որ, օրինակ, Հնդկաստանի համար Իրանը շատ լուրջ դեր ու նշանակություն է ստանում: Եվ այստեղ չմոռանանք, որ Հարավային Կովկասն Իրանի անմիջական հարևանն է: Եթե սրան գումարենք լոգիստիկ բաղադրիչը, հասկանալի է դառնում, թե ինչ դեր ու նշանակություն ունի մեր տարածաշրջանը Հնդկաստանի համար: Ի դեպ, Իրանի առնչությամբ ոչ պակաս կարևորություն ունի նաև չինական գործոնը կամ Իրան-Չինաստան հարաբերություններում եղած վիճակը: Գաղտնիք չէ, որ վերջին շրջանում այստեղ էլ բավական սերտացում կա, բայց այստեղ առավել կարևոր է Հնդկաստանի վերաբերմունքն այդ ամենին: Մի կողմից Հնդկաստանը Չինաստանի հետ ունի համագործակցության բավական լայն դաշտ, հիմնականում՝ տնտեսական ոլորտում, բայց մյուս կողմից ունի նաև խնդիրներ, լուրջ մրցակցություն: Ավելին, Հնդկաստանի տեսանկյունից Չինաստանը Պակիստանի հետ ունի հարաբերությունների այնպիսի վիճակ և որակ, որն իր մեջ բալանսների խախտման վտանգ է պարունակում: Հետևաբար, Իրանի հետ Հնդկաստանի հարաբերություններում հաշվի առնվո՞ւմ է այս ամենը բալանսավորելու կարևորությունը, հարաբերությունների հաստատման միջոցով իրավիճակն ու զարգացումներն ավելի կանխատեսելի դարձնելու խնդիրը: Բնականաբար, այո՛:

Հնդկաստանի համար տարածաշրջանի կարևորության մասին խոսելիս մեկ այլ գործոն էլ կա, որն իր կշռով ու կարևորությամբ, իհարկե, համադրելի չէ նշվածների հետ: Խոսքը վերջին տարիներին Ադրբեջան-Պակիստան շատ սերտացած համագործակցության մասին է: Ի դեպ, համագործակցություն, որն ունի երկկողմից բացի նաև մի քանի բազմակողմ բաղադրիչներ՝ ֆորմալիզացված կամ չֆորմալիզացված, օրինակ՝ Ադրբեջան-Թուրքիա-Պակիստան ձևաչափը: Չմոռանանք, որ Պակիստանը Հնդկաստանի համար բավական լուրջ մրցակից է, երկիր, որի հետ կա կոնֆլիկտային իրավիճակ, չավարտված, չլուծված հարցեր: Փաստացի, Ադրբեջանի միջոցով Պակիստանը «մուտք է գործել» Հարավային Կովկաս: Հիմա կարո՞ղ է Պակիստանը փորձել այս տարածաշրջանում ունեցած ներուժը հակադրել Հնդկաստանի շահերին. իհարկե, կարող է: Հետևաբար՝ Հնդկաստանը խնդիր ունի առնվազն հակազդելու, թույլ չտալու իր շահերի ոտնահարում:

Իհարկե, սրանք բոլորը կարևոր գործոններ են, և եթե հավելենք նաև այն, որ տարածաշրջանը՝ Հարավային Կովկասը, դառնում է ինչ-որ իմաստով «տոքսիկ», երբ աշխարհի բևեռները, ուժային կենտրոններն այստեղ շահերի բավական լուրջ բախում են ստեղծում, վտանգը շատ ավելի է մեծանում: Սա կրկնապատկվում է, եթե այնտեղ որևէ ներգրավվածություն, ներկայություն չունես, որովհետև եթե դա չունես, չունես նաև կանխարգելիչ գործիքակազմ:

Նյութի աղբյուրը՝ Կարեն Բեքարյան- «Աշխարհաքաղաքական գրավիտացիա»