Կենսակերպ և աշխատաոճ

 

2003 թվականին Հայաստանի երկրորդ հեռուստաալիքը նկարահանեց «Աշխատանք համար մեկ» ֆիլմը՝ նախագահի աշխատանքային օրվա մասին: Այն ժամանակ ֆիլմը բազում խոսակցությունների տեղիք տվեց. իսկապե՞ս նախագահն աշխատում է այդպիսի ռեժիմով, թե՞ դա գեղարվեստական հորինվածք է՝ նախագահի գովազդի համար:

Դա իսկապես իմ սովորական աշխատանքային օրն էր, որի ընթացքում ինձ ուղեկցում էր տեսախցիկը, ընդ որում, երկար դիմադրում էի, մինչ համաձայնեցի նկարահանումներին: Ի դեպ, ֆիլմի հեղինակ լրագրողը հետագայում դարձավ իմ մամուլի քարտուղարը;

Ոմանց իմ օրակարգը գուցեև ձանձրալիորեն միօրինակ թվար: 10 տարի ապրում էի միևնույն գրաֆիկով: Աշխատանքային օրս սկսվում էր ժամը 9-ին: Երբեք չէի ուշանում աշխատանքից: Աշխատում էի շաբաթական 6 օր, ունեի 1 հանգստյան օր՝ կիրակին: Սկզբնական շրջանում աշխատավայրում մնում էի մինչև ուշ գիշեր, բայց շուտով հասկացա, որ առավոտյան թարմ ուղեղով ավելի արդյունավետ եմ աշխատում: Սկսեցի տուն գնալ երեկոյան ժամը 9-ին, երբ հոգնածությունից արդեն դժվարությամբ էի կենտրոնանում: Աշխատում էի շաբաթը 2 անգամ մարզասրահ գնալ: 1990-ականների վերջերին կարգին մարզասրահներ չկային, միայն ավելի ուշ մենք հսկայական միջոցներ տրամադրեցինք ու վերանորոգեցինք ինչ կարող էինք: Իսկ այն ժամանակ միակ լավ մարզասրահն ու 25 մետրանոց լողավազանը Կարմիր խաչի շենքում էին՝ Երևանի արվարձանում: Այդ մարզասրահում երեկոյան մեր մարզիկների հետ բասկետբոլ էի խաղում, հետո կես ժամ լողում էի: Բասկետբոլն առաջվա պես օգնում էր գլուխն ազատել գործերի մասին մտքերից:

Ապրում էի կառավարական ամառանոցներում: Հենց այդ ժամանակ այդտեղ վերանորոգել էին ոչ մեծ բաց լողավազանը: Առաջին գործը, որ անում էի աշխատանքից վերադառնալուց հետո, անմիջապես այնտեղ գնալն էր: Սառը ջրի մեջ լողալն օգնում էր թոթափվել բոլոր աշխատանքային հոգսերից: Բացի խիստ անհետաձգելի դեպքերից՝ երբեք որևէ գործ տուն չէի տանում: Քնելուց առաջ կարդում էի, սովորաբար՝ մասնագիտական գրականություն: Ընտանիքում օրենք էր՝ չխոսել աշխատանքիս մասին, և դա ինձ օգնում էր ամբողջովին կտրվել գործերից: Ամենավատն այն է, երբ անկողնում պառկած՝ մտքում պտտում ես վաղվա օրը: Առավոտյան անկասկած հոգնած կարթնանաս:

Շաբաթ օրը աշխատանքն ավելի վաղ էի ավարտում ու ձգտում էի հանգստյան օրը դուրս գալ քաղաքից: Ամռանը մեկնում էի Սևան, ուինդսերֆինգ, ջրադահուկ յուրացնում, սկուտերով սլանում էի լճում: Աշնանը, երբ սկսվում էր սեզոնը, սարերն էի բարձրանում, լոր ու կաքավ որսում: Ձմռանը, Ծաղկաձորի կառուցապատումից հետո, հանգստյան օրերին մեկնում էի այնտեղ, լեռնադահուկային սպորտով զբաղվում: Հաճախ ինձ ուժասպառ էի անում ծանրաբեռնվածությամբ, ինձ համար խիտ գրաֆիկ կազմում, ինչպես մարզական հավաքների ժամանակ: Ամենադժվարը ուինդսերֆինգն էր. մոտ 2 ամիս քերծված ծնկներով էի ման գալիս՝ ասֆալտին ֆուտբոլ խաղացող դեռահասի պես:

Ընդհանրապես հրաշալի է, երբ քեզ դուր են գալիս տարվա բոլոր եղանակները: Աշնանը սպասում ես ձմեռվան, որ դահուկ քշես, ձմռանը սպասում ես գարնանը, որ ձիավարես, ամռանն ես սպասում, որ սլանաս առագաստի տակ, իսկ աշնանն էլ, իհարկե, կաքավ որսաս: Երբ ուրախությամբ ես դիմավորում յուրաքանչյուր հաջորդ եղանակային փուլը, դա թույլ է տալիս լավ տրամադրություն պահպանել: Իսկ լավ տրամադրությունն ուղղակի ազդում է արդյունավետության վրա:

Բայց այս ամենը՝ դահուկները, ուինդսերֆինգը, որսը, միայն հանգստյան օրերին: Նախագահության բոլոր տարիների ընթացքում երբեք ինձ թույլ չեմ տվել հանգստանալ աշխատանքային օրերին: Ոչ մի անգամ չէի անում այն, ինչը չէի ների իմ ենթականերին: Ինքնակարգապահության հետ հաշտ ու համերաշխ էի դեռ մանկությունից. աշխատանքի և հանգստի խիստ ռեժիմն ինձ տրվում էր առանց մեծ ջանքի ու կազմում իմ էության մասը:

նախագահական ժամկետի ամբողջ ընթացքում նույնիսկ կարգին չհիվանդացա, դե, այնպես, որ կարելի լիներ պառկել առանց խղճի խայթի: Մի անգամ 3 օր պառկեցի կույր աղիքի բորբոքման, մի 2 անգամ էլ՝ գրիպի պատճառով: Արձակուրդ վերցնում էի միայն ամռանը, 1 շաբաթով, մեկնում էի Հունաստան: 1 շաբաթը առավելագույնն էր, որ կարող էի ինձ թույլ տալ: Իսկ ձմեռային արձակուրդի առաջին անգամ մեկնեցի արդեն նախագահական ժամկետից հետո, երբ թողել էի պաշտոնը: Ավելի ուշ՝ երկրորդ ժամկետի ընթացքում, երբ գործերը կայուն ու հաջող էին ընթանում, կարող էի ավելի երկար հանգստանալ, բայց միևնույն է, ոչինչ չփոխեցի: Հավանաբար, ի ցավ նախարարների. չէ՞ որ նրանք չէին կարող իրենց ղեկավարից երկար հանգստանալ: Ամանորի տոներից անմիջապես հետո՝ հունվարի 3-ին, առավոտից ներքին կապով զանգահարում էի նախարարներին և գերատեսչությունների ղեկավարներին, տեղեկություններ հարցնում, հանձնարարականներ տալիս: Բոլորը գիտեին դա և արդեն հունվարի 2-ին սպասում էին զանգի: Խոստովանում եմ, ուղղակի ուզում էի բոլորին կտրել հայկական առատ ամանորյա խնջույքներից, որոնք անհավատալիորեն երկար են տևում, և պետապարատը արագ վերադարձնել կանոնավոր աշխատանքային ռեժիմի:

Խստորեն հետևում էի ինքնասահմանափակման կանոններին, ինչը կապված էր նախագահին թույլատրելիի շրջանակների մասին իմ պատկերացումների հետ. չէի մասնակցում ընտանեկան տոնախմբությունների, հարսանիքների կամ ծննդյան տարեդարձների, հյուր չէի գնում, նույնիսկ բարեկամների տուն: Շատ կարևոր էի համարում ընդգծված միատեսակ վերաբերմունքը բոլորին, ում հետ աշխատում էի: Էլ ավելի կարևոր էր ցույց տալ, որ նախագահի հետ մտերմությունը որևէ առավելություն չի տալիս, հակառակը, ամեն ինչում պարտավորեցնում է ավելի մեծ զսպվածության և պատասխանատվության: Գուցե չափն անցնում էի. երևի այդպես էին կարծում իմ բոլոր բարեկամները, մանկության ընկերներն ու կուրսեցիները:

Ամեն շաբաթ հաստատում էի օգնականիս պատրաստած հաջորդ շաբաթվա մանրամասն գրաֆիկը՝ բոլոր հանդիպումները, խորհրդակցությունները, արտագնա իրադարձությունները: Այնպես էի անում, որ բոլորը կարողանան պատրաստվել, այդ թվում և արարողակարգի, անվտանգության ծառայությունները: Ամեն շաբաթ պարտադիր հանդիպումներ էի ունենում վարչապետի, պաշտպանության նախարարի, ոստիկանության պետի, ազգային անվտանգության ծառայության պետի և դատախազի հետ: 2 շաբաթը մեկ ինձ մոտ էին գալիս ֆինանսների և էկոնոմիկայի նախարարը, Երևանի քաղաքապետն ու Կենտրոնական բանկի նախագահը: Նույնպիսի հաճախականությամբ հանդիպում էի նաև խորհրդարանի խոսնակի և կոալիցիոն կուսակցությունների առաջնորդների հետ: Մնացած բոլոր նախարարները, ծառայությունների ղեկավարներն ու մարզպետերն ամեն ամիս գալիս էին պարտադիր զեկույցի, եթե ընթացիկ անհետագելի հարցեր չէին ծագում: Դա որոշակի ռիթմ էր հաղորդում աշխատանքին, վերածվում գործառութային առօրեականության ու ոչ մեկին թույլ չէր տալիս թուլանալ: Հարկ էր լինում լրջորեն պատրաստվել հանդիպումներին. այդ ընթացքում ինձ զեկուցում էին գործերի ընթացիկ վիճակի և ապագայի ծրագրերի մասին: Ինձ անհրաժեշտ էր օբյեկտիվ և համակարգային տեղեկատվություն գործերի վիճակի մասին և բնագավառների կամ շրջանների զարգացման առաջարկներ: Խսիտ պահանջներ էին ներկայացնում զեկույցներին: Ընդհանուր դատողություններով ընդարձակ գրավոր կամ բանավոր բացատրությունները չէին ընդունվում: 1.5 էջի սահմաններում կարելի է հանգիստ շարադրել ցանկացած ծրագրի էությունը: Կարծում եմ՝ այն ժամանակ շատերը սովորեցին հակիրճ զեկուցագրեր կազմել:

Ամեն հանդիպում խիստ ժամակարգ ուներ. շուտ կարող էր ավարտվել, ուշ՝ ոչ: Իմ ընդունարանում երբեք այցելուների կուտակումներ չէին լինում: Սովորաբար յուրաքանչյուրին հատկացվում էր կես ժամից 1 ժամ: Երբեք՝ ոչ ավելի: Չկա որևէ հարց, որը հնարավոր չէ քննարկել 1 ամբողջ ժամում: Ծրագրվածից երկար տևող 1 հանդիպումը խախտում էր ամբողջ օրվա գրաֆիկը, այնպես որ դա տաբու էր:

Հիշում եմ, մի անգամ ընդունում էի մշակույթի մի հայտնի գործչի՝ իր խնդրանքով: Ասել էր, որ կոնկրետ և շտապ հարց ունի, բայց սկսեց խոսել ընդհանուր թեմաներից: Նրան տրամադրված ժամանակի ավարտից 5 րոպե առաջ քարտուղարը ներքին կապով հայտնեց, որ հաջորդ այցելուն արդեն այստեղ է: Դա ավարտի ազդանշան ծառայեց: Զրուցակիցս շփոթված նայեց ինձ. «Բայց նույնիսկ չհասցրի ասել, թե ինչի համար եմ եկել: Ինձ էլի նույնքան ժամանակ է պետք»: Ես պատասխանեցի. «Իսկ ձեզ դուր կգա՞ր, եթե նստեիք և ուղիղ 1 ժամ սպասեիք իմ ընդունարանում»: «Չէ՛… չէ՛»,- շփոթվեց նա: «Կարծում եմ՝ ընդունարանում սպասող նախարարին էլ դա դուր չի գա: Հավանաբար, նրա նախարարությունում հանդիպումներ են նշանակված, որոնցից այդ դեպքում կուշանա, և դա հաստատ դուր չի գա նրանց, ովքեր սպասելու են նրա ընդունարանում: Ես աշխատանքի եմ ու չեմ կարող հենց այնպես ժամերով զրուցել, նույնիսկ ամենահաճելի զրուցակցի հետ: Ձեր խնդրանքի մասին պատմեք իմ օգնականին, ու եթե լուծելի հարց է, ապա ամեն ինչ կանենք»: Այդ մարդուն մեր երկրում բոլորը շատ հարգում էին, ու ես հասկանում էի, որ նա կարող է նեղանալ: Բայց հակառակ դեպքում հաջորդ 3 հանդիպումները և մեծաթիվ մասնակիցներով 2 խորհրդակցությունները շղթայաձև կսկսվեին 1 ժամ ուշացումով:

Ի դեպ, մենք կատարեցինք նրա խնդրանքը, և հույս ունեմ՝ նա ամեն ինչ ճիշտ հասկացավ:

Ինձ մոտ բազմաթիվ տարատեսակ խորհրդակցություններ էի հրավիրում: Այն ժամանակ զբաղվում էինք լայնածավալ բարեփոխումներով, և անհրաժեշտ էին մշտական քննարկումներ՝ մասնակիցների լայն շրջանակով: Սովորաբար, ցանկացած խորհրդակցությունից անմիջապես հետո կազմվում էր արձանագրություն՝ հանձնարարություններով, պատասխանատուներով և կատարման ժամկետներով: Հաջորդ օրն այն ուղարկվում էր բոլոր կատարողներին ու վերցվում հսկողության տակ: Չկատարված հանձնարարությունն ընդունվում էր որպես արտակարգ դեպք ու հետևանքներ էր ունենում: Օբյեկտիվությունը, կարգապահությունն ու ճշտապահությունը համարում էի աշխատանքի կարևորագույն տարրեր: Ընդհանուր առմամբ, օրերն անցնում էին մարաթոնի ռեժիմով, իսկ երեկոյան ավելի շատ աշխատում էի փաստաթղթերի հետ:

Ձեռքս պահում էի իրադարձությունների զարկերակի վրա, և բոլորը գիտեին, որ ստելը կամ իրավիճակը զարդարելը վտանգավոր է: Բոլորին, ովքեր աշխատում էին ինձ հետ, թվում էր, թե բացառիկ հիշողություն ունեմ, քանի որ միշտ հիշում էի բազմաթիվ մանրամասներ: Իրականում բոլորովին էլ այդպես չէր: Տարաբնույթ տեղեկատվության ահռելի հոսքը սրել էր զուգորդական հիշողությունս: Այդ հոսքը կարգավորելու համար ուղեղը փաստերը դասավորում էր «ֆայլերի» մեջ և դրանք կապում մարդկանց՝ այդ տեղեկատվության աղբյուրների հետ: Բավական էր տեսնեի մարդուն, և հիշողությանս մեջ դուրս էին լողում նրա հետ կապված բոլոր մանրամասները, հաճախ՝ ի զարմանս ինձ:

Կարծում էի՝ չափազանց կարևոր է սահմանել յուրաքանչյուրի իրավասությունների՝ բոլորին հասկանալի սահմանները: Մի նախարար առաջին հանդիպման ժամանակ՝ նրա նշանակումից մի քանի շաբաթ անց, ավարտելով ընդհանուր զեկույցը, սկսեց մի շարք հարցեր համաձայնեցնել ինձ հետ. դրանք յոթն էին: Նրան լսելուց հետո ասացի, որ այդ 7 հարցերից միայն 3-ն ինձ հետ համաձայնեցնելու կարիք ունեն: Մյուսներն իր լիակատար տնօրինության տակ են, ինչո՞ւ է որոշել իմ հավանությունը ստանալ այդ հարցերի վերաբերյալ: Նա շփոթվեց, փորձեց բացատրություն գտնել, կորցրեց իրեն ու ասաց, որ ամեն ինչ հասկացավ: Այդպիսի պատմություններն արագ են տարածվում, և դրանց էությունը դառնում է կառավարչական մշակույթ: Կառավարությունում պետք չեն նախարարներ, որոնք պատրաստ չեն որոշումներ կայացնել: Ես մտադիր չէի կատարել նրանց աշխատանքը և նրանց ուսերից վերցնել արդյունքների համար պատասխանատվությունը:

Որպես կանոն, բոլորը շատ արագ են հարմարվում ղեկավարի պահանջներին, և շուտով նրա աշխատանքի ոճն ու ռեժիմը անդրադառնում է կառավարման ամբողջ համակարգի վրա: Ընդհանուր առմամբ, ոչ մեկին թույլ չէի տալիս հեշտ ու հանգիստ ապրել: Հազվադեպ էի խրախուսում կամ գովում, գուցե տարին մի անգամ: Նոր տարվա նախօրեին նախարարությունների ու գերատեսչությունների բոլոր ղեկավարներին հրավիրում էի ճաշի ու ոչ պաշտոնական հանրագումարի բերում արդյունքները՝ սովորաբար պարգևների արժանացնելով նրանց, ովքեր փայլուն էին կատարել իրենց խնդիրները:

Արգելում էի անհատական կենացները. տանել չեմ կարողանում, երբ մարդիկ շողոքորթում են՝ նայելով միմյանց աչքերի մեջ, առավել ևս՝ հրապարակային, վարպետություն ցուցաբերելով մակդիրների ընտրության հարցում: Ընդ որում՝ բոլոր ներկաները հրաշալի գիտեն, որ կենաց ասողն անկեղծ չէ, և այդ ընդհանրական երեսպաշտությունը հատկապես զզվելի է: Իսկ եթե սեղանին որևէ փքված պետք է հայտնվում, ապա բոլոր կենացները սկսում են պտտվել նրա անգերազանցելի շնորհների շուրջ: Նման բան պատահում է ամենուրեք, գրեթե բոլոր տոնախմբությունների ժամանակ: Մեր այդ սովորույթը միշտ իմ մեջ սուր տհաճություն էր առաջացնում: Դժբախտաբար, այն մեր կենցաղավարության մաս է դարձնում շողոքորթությւոնը, կեղծավորությունն ու պաշտոնաքծնանքը:

Աշխատանքիս հանրային մասն ինձ ամենից անհրապուրիչն էր թվում: Հասկանում էի դրա անհրաժեշտությունը, բայց կարևորություն չէի տալիս: Մամուլի ծառայությունն ինձ համառորեն մղում էր տարբեր գովազդային ակցիաների: Հեռուստաալիքների հետ շփման նոր ձևաչափեր էին հորինում, հանդիպումներ ուսանողների հետ, հընթացս հարցազրույց շինհրապարակներ կամ նոր ձեռնարկություններ այցերի ընթացքում: Ամեն ինչ շատ հետաքրքիր էր անցնում, բայց ես կարծում էի, որ ցանկալի չէ բնակչության շրջանում սպասելիքներ հարուցել, որոնք իշխանությունն ամենայն հավանականությամբ չի կարողանա լիարժեք իրականացնել: Հետո մարդկանց մեջ հիասթափություն կսկսվի, ու պիտի մտածես՝ ինչպես վարվել դրա հետ:

Ինձ համոզում էի, որ լավ աշխատանքի արդյունքներով, թեկուզ ավելի ուշ, 1 տարի անց, 5 տարի անց, մարդիկ, միևնույն է, կգնահատեն իմ արածը: Չարժեր ժամանակ ու եռանդ վատնել հենց հիմա նրանց գնահատանքին արժանանալու համար: Իմ չափազանց լուրջ վերաբերմունքը տրված խոստումներին փակում էր ճանապարհս դեպի պոպուլիզմ ու դեմագոգիա: Խոստանալ, պայմանավորվել ինչ-որ բանի մասին ու չանել. դա ինձ համար կտրականապես անընդունելի էր: Կարծում էի, որ պետք է միշտ ավելի քիչ խոստանալ, քան ի վիճակի ես իրականացնել: Երևի այդ պատճառով էլ իմ ելույթներն ու հարցազրույցները միշտ ազնիվ, կոնկրետ ու զուսպ մնացին, չնայած գուցեև երբեմն՝ չափից ավելի:

Միշտ ինքս էի աշխատում իմ ելույթների վրա և նույնիսկ սեփական տեխնոլոգիա էի մշակել: Սկզբում կազմում էի ելույթի ծրագիրը և առանձնացնում դրա հիմնական շերտերը: Հետո օգնականս դրանք բացում ու վերածում էր տեքստի: Հետո տեքստը վերադառնում էր ինձ, ու սկսվում էր հիմնական աշխատանքը: Սովորաբար արդյունքում ելույթն անճանաչելիորեն փոխվում էր, իսկ օգնականներիս կատակով ասում էի, որ իրենց ներգրավում եմ, որպեսզի հասկանալի լինի, թե ինչպես չի կարելի գրել:

Վերընթերցում էի գրածը և անխնա խմբագրում. հանում էի բոլոր բառերը, կետադրական նշանները, որոնցից կարելի է խուսափել՝ առավելագույնս պարզեցնելով նախադասությունների կառուցվածքը: Բանավոր տեքստը չպետք է առատ լինի բարդ դարձվածքներով. դրանք դժվարացնում են ընկալումը: Հետո մի կողմ էի դնում ստացված տեքստը, իսկ հաջորդ օրը վերադառնում էի դրան թարմ հայացքով ու մշակում մինչև վերջնական տարբերակ: Ելույթից անմիջապես առաջ մարկերով նշում էի յուրաքանչյուր նախադասության առանցքային բառերը: Դա թույլ էր տալիս միայն երբեմն-երբեմն հայացք գցել տեքստի էջերին և լավ տեսողական կապ պահպանել լսարանի հետ: Յուրաքանչյուրն իրեն հատուկ խոսքի ռիթմ, սովորական դարձվածքներ ու բառապաշար ունի: Մարդու կարդալուց միշտ երևում է՝ նա տեքստի հեղինա՞կն է, թե՞ ոչ:

Այն տարիներին նախագահի աշխատակազմը երկրում եռացող աշխատանքի լոկոմոտիվը դարձավ, կատաղի արագություն հաղորդեց գործին, որից հետ մնալու իրավունք պետական վարչակազմում ոչ ոք չուներ: Երբեմն նույնիսկ մտածում եմ. գուցե դա էր պատճառը, որ չէի ուզում մնալ նախագահի պաշտոնում: Տպավորություն էր ստեղծվում, որ կյանքը գնում է զորանոցային կարգով, որն ինքս էի ինձ պարտադրել, իսկ ամենահետաքրքիրն անցնում է կողքովդ: Ինչպես հին սովետական անեկդոտում. կուսակցության շարքերն ընդունվելիս շրջկոմի բյուրոյի անդամները երիտասարդ թեկնածուին բացատրում են, թե ինչպիսին պիտի լինի կոմունիստի բարոյական կերպարը. «Բյուրեղյա մաքրություն ամեն ինչում: Չի կարելի խմել, ծխել և սիրահետել կանանց»: Եվ այստեղ բյուրոյի անդամներից մեկը՝ մի հին կոմունիստ, բարդ հարց է տալիս. «Իսկ եթե պետք լինի, պատրա՞ստ ես կյանքդ տալ հանուն կուսակցության»: Լրիվ սրտնեղած թեկնածուն վախվորած պատասխանում է. «Իհարկե պատրաստ եմ: Ինչի՞ս է պետք այդպիսի կյանքը»:

Թեև պաշտոնաթողությունից հետո էլ շարունակում էի ապրել խիստ գրաֆիկով:

Նյութի աղբյուրը՝ Ռոբերտ Քոչարյան- «Կյանք և ազատություն»