Մի քիչ ԱՄՆ-ի մասին

 

Այդ ժամանակահատվածն առանձնանում էր ԱՄՆ-ի անվիճելի գլոբալ տիրապետությամբ: Անգերազանցելի տնտեսական և ռազմական հզորությունը, անվիճելի գերազանցությունը նոր տեխնոլոգիաներում և ամենատարբեր նորարարություններում լրացվում էր համաշխարհային ասպարեզում բարոյական առաջնորդությամբ: ԱՄՆ-ի ազդեցությունը գործնականում տարածվում էր բոլոր գլոբալ հաստատությունների վրա՝ ՄԱԿ-ից մինչև Արժույթի միջազգային հիմնադրամ, Համաշխարհային բանկ և Առևտրի համաշխարհային կազմակերպություն: Ամերիկյան ոչ կառավարական կազմակերպություններն իրենց վրա էին վերցրել մարդու իրավունքների, մամուլի ազատության և ամբողջ աշխարհում կոռուպցիայի մակարդակի գնահատման հարցերի գլոբալ մշտադիտարկման գործառույթները: Նրանց տարեկան հաշվետվություններում նշված վարկանիշներն ու գնահատականները ազդում էին գնահատվող երկրների միջազգային հեղինակության վրա: Աշխարհակարգի միաբևեռ մոդելը թափ հավաքող գլոբալացման պայմաններում ԱՄՆ-ին տալիս էր մեծ առավելություններ՝ բազմապատիկ ուժեղացնելով բոլոր մայրցամաքներում ընթացող գործընթացների վրա ուղիղ և անուղղակի ազդեցության հնարավորությունները: Բացառությամբ մի քանի երկրի՝ համաշխարհային հանրությունը որպես փաստ էր ընդունում ԱՄՆ-ի առաջնորդությունը, և դա հաշվի առնելով՝ երկրները կառուցում էին իրենց արտաքին քաղաքական առաջնահերթությունները:

Հարավային Կովկասը դարեր շարունակ տարաձայնությունների կծիկ էր եղել՝ սեղմված Ռուսաստանի, Թուրքիայի և Իրանի միջև, որոնք մրցակցում էին իրար հետ տարածաշրջանում ազդեցության համար: Սովետական Միության փլուզումը հանգեցրեց նոր աշխարհաքաղաքական իրականության, թույլ տվեց վերաբաժանել ազդեցության ոլորտները տարածաշրջանում, ինչով էլ ի հայտ բերեց բազմաթիվ հին խնդիրներ: Միացյալ Նահանգները նույնպես իր պատկերացումը ձևավորեց Հարավային Կովկասի ապագայի վերաբերյալ՝ անշուշտ հաշվի առնելով Իրանի հետ իր հարաբերությունները և Ռուսաստանի դերի իր տեսլականը:

Այդ պատկերացումը չէր համընկնում մերի հետ: Մենք համարում էինք, որ մեզ համար չափազանց կարևոր է լավ կապեր պահպանել Ռուսաստանի և Իրանի հետ: Ադրբեջանի հետ ուղղակի ռազմական հակամարտության մեջ էինք, իսկ Թուրքիայի հետ փոխգործակցությունը զրոյական մակարդակի էր, այդ թվում և հաշվի առնելով փակ սահմանը: Հայաստանը զգում էր Իրանի սահմանի կարիքը ոչ պակաս, քան արևմտյան ներդրումներինը: Ռուսաստանի հետ ռազմատեխնիկական համագործակցությունը մեր անվտանգության կարևորագույն տարրն էր, իսկ ռուսական ռազմաբազան շարունակում էր զսպող գործոն մնալ Թուրքիայի համար: Մենք դրա այլընտրանքը չէինք տեսնում, իսկ միայն հանուն ԱՄՆ-ի բարեհաճության մեր անվտանգությունը զոհելը անխելքություն կլիներ:

Ինչպե՞ս համապատասխանեցնել այս դաժան իրականությունը ԱՄՆ-ի հետ հարաբերություններ զարգացնելու կենսական անհրաժեշտությանը: Ինչպե՞ս համադրել այդ հիմնային տարաձայնությունները: Որտե՞ղ է այն սահմանագիծը, որից անդին այդ շահերի համադրությունը դառնում է անհնար: Հայեցակարգային առումով այս հարցերի պատասխանները ներառված էին կոմպլեմենտարության մեր քաղաքականության մեջ: Գործնականում շոշափելով էինք փնտրում դրանք: Իրանի հետ Հայաստանի հարաբերությունները և մեր տարածքում ռուսական ռազմական բազայի առկայությունը նյարդայնացնում էին Վաշինգտոնին, սակայն ամերիկացիները հասկանում էին մեր իրավիճակի առանձնահատուկ բարդությունը: Սփյուռքի լոբբիստները բավական հաջող առաջ էին մղում Հայաստանի շահերը Կոնգրեսում, ընդհուպ մինչև այն, որ բնակչության 1 շնչին բաժին ընկնող օգնության ծավալով զիջում էինք միայն Իսրայելին: Մենք էլ քայլ առ քայլ ցույց էինք տալիս, որ ինքնուրույն ենք մեր որոշումներում, որոնք հիմնված են Հայաստանի կենսական շահերի օբյեկտիվ ըմբռնման վրա:

Սպիտակ տան և Պետդեպարտամենտի հետ բավական կառուցողական հարաբերություններ էին հաստատվել:

Բիլ Քլինթոնի հետ առաջին անգամ հանդիպեցի Վաշինգտոնում 1998 թվականին: Միջազգային համաժողովների շրջանակներում հանդիպումներ եղել էին, բայց ծանոթանալիս Քլինթոնը մեծ տպավորություն թողեց ինձ վրա: Ղարաբաղի հարցի կարգավորումն ԱՄՆ-ի համար ամենևին էլ առաջնահերթ չէր, սակայն Քլինթոնն այդ թեմայով ինձ հետ զրույցը վարեց այնպես, որ ես հասկացա՝ ԱՄՆ նախագահը ոչ միայն հիմնավոր պատրաստվել է հանդիպմանը, այլև ընկալել է կարգավորման բոլոր ցավոտ կետերը: Քլինթոնի մեջ տեսա խորաթափանց մարդու, որի շահը թելադրված է ոչ թե արձանագրային անհրաժեշտությամբ, այլ ամեն ինչում էությանը հասնելու սովոր մարդու եռանդուն ու հետաքրքրասեր խելքով:

Դրական հիշողություններ մնացին նաև Ալբերտ Գորի հետ շփումից: Մենք բազմաթիվ հետաքրքիր ու բովանդակալից հանդիպումներ ունեցանք ԱՄՆ Կոնգրեսում: Ընդհանրապես, այդ այցի ընթացքում ամերիկացի քաղաքական գործիչներն ինձ վրա շատ ակտիվ ու բանիմաց մարդկանց տպավորություն թողեցին, որոնք լայն աշխարհայացքը համադրում էին մանրամասների մեջ խորանալու պատրաստակամության հետ: Նրանք լիովին գիտակցում էին, որ քաղաքականության մեջ մանրուքներ չեն լինում, և մոլորակի վրա կատարվող ամեն ինչ կապ ունի Միացյալ Նահանգների հետ: Ավելի ուշ՝ Քի Ուեսթում, խելացի և հմայիչ պետքարտուղար Քոլին Փաուելի հետ հանդիպումը միայն ամրապնդեց իմ այդ կարծիքը:

Մինչդեռ Բուշ-կրտսերի պարագայում վիճակը փոքր-ինչ այլ էր:

Քի Ուեսթում բանակցություններից անմիջապես հետո ինձ ու Ալիևին հրավիրեցին Վաշինգտոն՝ բոլորովին վերջերս պաշտոնը ստանձնած Բուշի հետ երկկողմ հանդիպումների: Մայամիից թռիչքի ամբողջ ընթացքում պատրաստվում էի նրա հետ զրույցին, որպեսզի ավելի արդյունավետ օգտագործեմ ԱՄՆ-ի հետ նոր նախագահի հետ շփման հնարավորությունը: Մտածում էի՝ ինչպես ավելի հակիրճ ներկայացնեմ մեր դիրքորոշումը ղարաբաղյան հակամարտության կարգավորման և երկկողմ հարաբերությունների վերաբերյալ, որպեսզի տեղավորվեմ նախատեսված ժամանակում: Ավաղ, ինձ չհաջողվեց ծրագրվածից որևէ բան ասել: Բուշը շատ սիրալիր էր, կատակում էր, թփթփացնում ուսիս, խոսում հայկական սփյուռքի մասին, հիշեց իր համակուրսեցի հայի մասին… Երկկողմ հարաբերություններին ու ղարաբաղյան կարգավորմանը անդրադառնալու բոլոր փորձերս անհաջողության մատնվեցին: Բուշն ամեն անգամ խոսակցությունը հմտորեն տանում էր նույն ընդհանուր թեմաներին: Հանդիպման կեսին հասկացա, որ նա ուղղակի պատրաստ չէ առարկայական խոսակցության. կա՛մ ժամանակ չի գտել, կա՛մ անհրաժեշտ չի համարել ծանոթանալ թեմային: Հանդիպումից հեռացա լրիվ տարակուսած. 40 րոպե անցկացնել ԱՄՆ նախագահի հետ և չկարողանալ անդրադառնալ որևէ կարևոր թեմայի՞: Հավանաբար, ամեն ինչ կարդալով դեմքիս՝ հանդիպմանն ինձ ուղեկցող Օսկանյանը Սպիտակ տան միջանցքով քայլելիս հարցրեց, թե ինչ տպավորություններ ունեմ: Հարցին հարցով պատասխանեցի. «Բուշի՞ց, թե՞ նրա կուրսեցի հայից»:

Նույն տարվա սեպտեմբերի 11-ին ԱՄՆ-ում տեղի ունեցած ահաբեկչական գործողությունը ցնցեց բոլորին, իր էպիկական մասշտաբներով փոխեց մարդկանց պատկերացումներն ահաբեկչության սպառնալիքի մասին, իսկ դրան հաջորդած իրադարձությունները փոխեցին 21-րդ դարասկզբի պատմության ընթացքը: Հզորագույն համաշխարհային տերությանը մարտահրավեր էր նետվել, որը չէր կարող չունենալ լրջագույն գլոբալ հետևանքներ:

1 ամիս անց միջազգային հանրության աջակցությամբ տեղի ունեցավ ներխուժում Աֆղանստան՝ որպես հատուցման գործողություն, որի նպատակը թալիբների ռեժիմի տապալումն ու տարածքը նրանց ազդեցությունից ազատելն էր: Այդ տարիներին սկսեցին խիստ փոխվել ԱՄՆ վարչակազմի աշխատանքի ոճն ու մեթոդները: Քրտնաջան դիվանագիտական աշխատանքն ավելի ու ավելի էր փոխարինվում Վաշինգտոնից եկող ուղիղ հրահանգներով, թե ում հետ և ինչպես պետք է համագործակցել, ինչի օգտին քվեարկել ՄԱԿ-ում, և, ընդհանրապես, բոլորն ինչպես պետք է պահեն իրենց: Ոչնչով չարդարացված ներխուժումն Իրաք, Գուանտանամոյում վերտարածքային բանտ ստեղծելը, արդարադատության դեպարտամենտի կողմից օրինականացված խոշտանգումները, այս ամենը հանգեցրեց ԱՄՆ-ի բարոյական առաջնորդության խոր քայքայման և օրախնդիր թեմա դարձավ ոչ միայն համաշխարհային ԶԼՄ-ների, այլև տարբեր երկրների առաջնորդների ու քաղաքական գործիչների մասնավոր զրույցներում ու կարծիքների փոխանակության մեջ: Այդ շրջանի իմ յուրաքանչյուր այցի ժամանակ Սպիտակ տան վարչակազմի աշխատաոճը ակամա դառնում էր գործընկերների հետ քննադատական քննարկումների առարկա:

2002 թվականի մայիսին Բրազիլիա կատարած այցիս ընթացքում նախագահ Կարդոզուի հետ հանդիպման ժամանակ հետաքրքիր միջադեպ տեղի ունեցավ: Կարդոզուն հարցրեց՝ ի՞նչ հարաբերություններ ունենք ԱՄՆ-ի հետ, և ինչպե՞ս է մեզ հաջողվում միաժամանակ լավ հարաբերություններ պահպանել Իրանի ու Ռուսաստանի հետ: Պատասխանեցի, որ դժվար է, բայց մի կերպ կարողանում ենք: Ավելացրի նաև, որ Բուշի օրոք դա շատ ավելի բարդ է, քան Քլինթոնի ժամանակ: Կարդոզուն հոգոց հանեց ու պատմեց, որ մեր հանդիպումից անմիջապես առաջ զանգահարել է Բուշն ու հարցրել իր կարծիքը Արգենտինայի նախագահի պաշտոնակատար Էդուարդո Դուալդեի մասին: Այնտեղ արտահերթ նախագահական ընտրություններ էին սպասվում, և Դուալդեն ձգտում էր ընտրվել: Նրա հեղինակությունն այնքան էլ բարձր չէր, և Բուշը ցանկանում էր հստակեցնել իր դիրքորոշումը: Կարդոզուն փորձել էր դիվանագիտորեն պարզաբանել արգենտինյան քաղաքականության թնջուկն ու Դուալդեի տեղը դրա մեջ: Բուշն անհամբեր ընդհատել էր. «Հարցն այդ չէ: Պարզ ասա՝ նա լա՞վ տղա է, թե՞ վատ»: Բարեկիրթ Կարդոզուն ապշել էր. ԱՄՆ նախագահը խնդրում է հարևան պետության ղեկավարին բնութագրել սև-սպիտակ գույներով: «Եվ ի՞նչ ասացիք»,- հարցրի, քանի որ նա տևական դադար վերցրեց: «Ասացի, որ լավ չեմ ճանաչում նրան, բայց կարծես թե ասում են՝ լավ տղա է: Ուրիշ ի՞նչ կարող էի ասել գործընկերոջս մասին»:

Պարզեցված մոտեցումը բարդագույն երևույթների ըմբռնմանն ու շրջակա աշխարհի կատեգորիկ ընկալումն այն տարիներին դարձան Սպիտակ տան քաղաքականության բնորոշ առանձնահատկությունը: Ընդ որում՝ ինքը՝ նախագահը, բոլորի հետ սիրալիր ու բարեկամական էր, թվում էր՝ բաց է շփման համար: Ըստ ամենայնի, նա անում էր այն, ինչին անկեղծորեն հավատում էր, և այնպես, ինչպես ճիշտ էր համարում: Իսկ մենք ստիպված էինք հարմարվել դրան, չսրել անկյուններն ու շարունակել համագործակցությունը համաշխարհային ամենաազդեցիկ տերության հետ: Այն ժամանակ ես ինձ համար որոշեցի հեռու մնալ Սպիտակ տնից և Պենտագոնից, բայց ավելի ակտիվ աշխատել Կոնգրեսի ու Պետդեպարտամենտի հետ, որի արհեստավարժ դիվանագետները տեղերում առավելագույնս հարթում էին առաջացած լարվածությունը:

Մենք չէինք մասնակցում ո՛չ աֆղանական ներխուժմանը, ո՛չ ԱՄՆ-ի իրաքյան ռազմարշավին: Դա մեծ սխալ էի համարում ու կտրականապես մերժեցի Հայաստանի մասնակցությունը: Հղում արեցի նրան, որ այնտեղ հայկական գաղթօջախ կա, և մենք չենք կարող այն հարվածի տակ դնել: Միայն մի քանի տարի անց զիջեցինք Վաշինգտոնի համառությանը և Իրաք ուղարկեցինք տրանսպորտային դասակ, սակրավորների ջոկ ու 3 բժիշկ: Ինչ վերաբերում է Աֆղանստանին, ապա չէի ցանկանում խառնվել օտար ռազմական արշավանքին, որն ամենայն հավանականությամբ դատապարտված է անհաջողության: Բոլոր նախորդ աֆղանական պատերազմների փորձը ցույց է տվել այդ խիստ յուրահատուկ երկրի օկուպացիայի և վերահսկողության փորձերի անմտությունը:

2007 թվականի ապրիլին տեղի ունեցավ իմ առաջին պաշտոնական այցը Եգիպտոս: Մեզ շատ ջերմ ընդունեցին, պատրաստեցին հագեցած ծրագիր և հրաշալի տպավորություն թողեցին ամբողջ պատվիրակության վրա:

Բանակցություններին հաջորդած ճաշին զրուցեցինք Մուբարաքի հետ: Ես հարցրի՝ իր կարծիքով ե՞րբ կավարտվեն հարևան Իրաքում կատարվող իրադարձությունները: Օրախնդիր թեմա էի շոշափել, և իմ հարցը զգայուն էր Մուբարաքի համար: Նա պատմեց, թե ինչպես էր ջանում կանգնեցնել ամերիկացիներին 2003 թվականին: Կապվել էր ոչ միայն Բուշի, այլև բոլորի հետ, ովքեր թեկուզ փոքր հնարավորություն ունեին ազդելու ներխուժման որոշման վրա: Նկարագրել էր Իրաքի յուրահատկությունը և փորձել էր համոզել, որ ռազմական լուծումը հեռանկար չունի: Ասում էր, որ երկիրը կփլուզվի, և այլևս ոչ ոք չի կարողանա վերականգնել: «Ես կանխատեսում էի այն ամենը, ինչ հիմա կատարվում է Իրաքում. դա Սադամի ռազմական տապալման հետևանքն է»,- բացականչեց նա անթաքույց վրդովմունքով: Նրանք լսում էին, տարբեր կերպ արձագանքում, բայց լրջորեն չընկալեցին ասածս: Հավանաբար մտածում էին՝ իմ հաշվարկներն ունեմ: Եվ ահա խրվել են Իրաքում, ընդ որում՝ երկար ժամանակով»: Հետո Մուբարաքը գանգատվեց, որ Արևմուտքը չի հասկանում Մերձավոր Արևելքի և ընդհանրապես արաբական աշխարհի առանձնահատկությունները: «Նրանք չեն հասկանում, որ իրենց պատկերացրած ժողովրդավարությունը Եգիպտոսը կվերածի իսլամական պետության»,- վշտացած եզրափակեց նա:

Մուբարաքի հետ այդ զրույցը հիշեցի 2011 թվականի փետրվարի սկզբին: Ալպերի լեռնադահուկային հանգստավայրում էի, երբ հեռուստատեսությամբ հաղորդումներ սկսվեցին Եգիպտոսում հեղափոխության դրամատիկ իրադարձությունների մասին, որոնք իշխանության բերեցին իսլամիստներին:

Նյութի աղբյուրը՝ Ռոբերտ Քոչարյան- «Կյանք և ազատություն»