Շրջակա միջավայր և բնապահպանություն

 

Հայկական երևակայության մեջ Ճապոնիան հաճախ է պատկերվում որպես մի երկիր, որտեղ մարդիկ առանձնահատուկ կապ ունեն բնության հետ և ավելի հարգանքով ու պատկառանքով են վերաբերվում դրան, քան շատ այլ ժողովուրդներ: Բնության հանդեպ այս սերը կամ «պաշտամունքը» հաճախ բացատրվում է դարերից եկող կրոնական հավատալիքներով ու փիլիսոփայությամբ: Իսկապես, սինտոիզմում բնությունը սրբազան է համարվում և հանդիսանում է երկրպագության առարկա, և ճապոնիայում մինչև այժմ պահպանվել են բնության երկրպագման դրսևորումներ: Ճապոնիան նաև զարգացած երկրների մեջ ամենահարուստն է անտառներով, որոնք զբաղեցնում են երկրի տարածքի շուրջ 70 տոկոսը: Սակայն այսպիսի պատկերացումները միայն որոշ չափով են ճշմարտացի: Ճապոնիան միաժամանակ ունի բնության շահագործման և աղտոտման երկար փորձ: Ճապոնիայում բնության աղտոտման դեպքեր հայտնի են եղել դեռևս Էդոյի ժամանակաշրջանից, իսկ 19-րդ դարի վերջից տեղի են ունեցել բազմաթիվ բնապահպանական և արդյունաբերական աղետներ, որոնք առավել սուր են դրսևորվել 1960-ական թվականներին: Դրանց կարելի է ավելացնել օդի աղտոտումը, կուսական անտառների հատումը և դրանց փոխարեն կոմերցիոն ծառատեսակների տնկումը, գետափերի, ծովափերի բետոնապատումը, ենթակառուցվածքներ կառուցելու համար ամբողջական էկոհամակարգերի ավերումը:

Ճապոնացիները և բնությունը. Էդոյի ժամանակաշրջանից մինչև 20-րդ դարի առաջին կես

Ինչպես գրում է կրոնագետ Հելեն Հադեքրը, ճապոնացիները հնագույն ժամանակներից երկրպագել են «կամի»-ներին, որոնք, ըստ էության, որևէ վայրի կամ բնության ուժերի՝ քամիների, գետերի, լեռների ոգիներ են: Ընդ որում՝ դրանք միայն բարի ուժեր չեն: Ինչպես բնությունն է անկանխատեսելի և կարող է առաջացնել հեղեղներ, երկրաշարժեր, համաճարակներ, այնպես էլ «կամի»-ները, և այդ բնական ուժերին չբարկացնելը կամ նրանցից գթություն աղերսելը վաղ շրջանի սինտոյի երկրպագության ձևերից մեկն էր: Ճապոնիայում չկար այնպիսի վայր, որ «կամի»-ների տիրակալության տակ չլիներ, և նրանց տիրույթում գյուղատնտեսական, շինարարական գործունեություն ծավալելիս պետք էր աղոթքների, սննդի և խմիչքի նվիրաբերության միջոցով նրանից թույլտվություն խնդրել, ինչպես նաև կառուցել սինտոյական տաճարներ, առանց որոնց տվյալ վայրը մարդկային բնակության համար անպիտան կլիներ: 6-րդ դարում Ճապոնիա ներմուծված բուդդիզմը նույնպես խրախուսում էր բնության հանդեպ ակնածանքով վերաբերմունքը, կենդանիներ սպանելը և միս ուտելը համարում էր մեղք:

Կրոնական հավատալիքները, անշուշտ, մեծ ազդեցություն են ունեցել ճապոնացիների՝ բնության և շրջակա միջավայրի հանդեպ վերաբերմունքի վրա, և մինչ այժմ հաճախ կարելի է լսել այն կարծիքը, որ ճապոնացիները բնության հանդեպ բնածին ակնածանք ունեն: Օրինակ՝ հնագետ Յասուդա Յոշինորին համարում է, որ ի տարբերություն «անտառահատման քաղաքակրթություն» հանդիսացող Եվրոպայի՝ Ճապոնիան «անտառային քաղաքակրթություն է», որը հնագույն ժամանակներից պահպանել է իր անտառները: Ճապոնական ավագ դպրոցներում գործածվող դասագրքերից մեկում գրված է, որ «ի տարբերություն եվրոպացիների, որոնք անընդմեջ պայքարում են բնության դեմ և ձգտում են այն նվաճել, ճապոնացիները բնության հետ ներդաշնակ են և ձգտում են դրա մի մասնիկը լինել»: Նմանատիպ կարծիքների հաճախ կարելի է հանդիպել և արևմուտքում: Օրինակ՝ ժամանակին բավական մեծ ազդեցություն է ունեցել պատմաբան Լին Ուայթի 1967 թվականին արտահայտած այն կարծիքը, որ քրիստոնեական քաղաքակրթության մեջ մարդը բնությունից վեր է համարվում, իսկ Ձեն բուդդիզմում այն հավասար է բնությանը և դրա մի մասն է:

Որպես վերը նշվածի ապացույց հաճախ բերվում է Էդոյի ժամանակաշրջանի՝ անտառների պահպանման համար ձեռնարկված միջոցառումները: Տոկուգավայի սյոգունատը անտառահատումները կանխելու նպատակով ձեռնարկում է գյուղատնտեսական տեխնոլոգիաների զարգացմանը և արդյունավետությանը մղված բազմաթիվ միջոցառումներ, որոնք թույլ կտային սահմանափակ հողատարածքից ստանալ հնարավորինս շատ բերք: Այդ նպատակի համար տնկում են նոր տեսակներ, ինչպես նաև գործածում ավելի արդյունավետ պարարտանյութեր: Գյուղատնտեսական արդյունավետությունը նշանակում էր, որ նոր դաշտեր շահագործելու համար անտառներ հատելու կարիք չէր լինի: Բացի այդ, Տոկուգավայի սյոգունատը կարգավորում էր ծառահատումները: Օրինազանցները պատժվում էին ամենայն խստությամբ՝ հաճախ «մեկ ծառ, մեկ վիզ» սկզբունքով: Տնկվում էին նաև նոր ծառեր, որոնց մեծանալուց հետո էր միայն թույլատրվում հատել ուրիշները ու օգտագործել շինարարական և այլ նպատակներով: Սույն կարգավորումների շնորհիվ անտառը մշտապես վերարտադրվում էր, հնարավոր էր դառնում նրա կայուն օգտագործումը:

Սակայն մինչինդուստրիալ շրջանի Ճապոնիան դժվար է անվանել բնապահպանական ուտոպիա: Նախ Տոկուգավայի սյոգունատի կողմից վերոհիշյալ միջոցառումները ձեռնարկվել էին հենց այն պատճառով, որ մինչև 17-րդ դարը Ճապոնիայի անտառները անխնա ծառահատման էին ենթարկվել: Բացի այդ, Տոկուգավայի շրջանի Ճապոնիայում գործում էին ոսկու, արծաթի, պղնձի, ածխի և այլ հանքեր, որտեղից հանքանյութ հանելու համար գործածվող քիմիական նյութերը հաճախ էին թափվում մոտակա գետեր և աղտոտում շրջակա միջավայրը: Առաջին նման դեպքերից մեկը եղել է 1640 թվականին, երբ Ակաձավա պղնձի հանքի թափոններն աղտոտել են շրջակա դաշտերը: Կարևոր է նաև նշել, որ Տոկուգավայի շրջանի բնական պաշարների կայուն օգտագործումը հնարավոր էր դառնում այնուների երկրի՝ ներկայիս Հոկայդոյի շահագործման միջոցով: Ինչպես գրում է Թեսսա Մորիս Սուձուկին, Էդոյի ժամանակաշրջանի արդյունավետ գյուղատնտեսության նախադրյալներից մեկը պարարտանյութերն էին, որոնց հիմքում հաճախ սարդինաձուկ կամ սաղմոն էին օգտագործում: Քանի որ այդ ձկները հիմնականում որսում էին այժմյան Հոկայդոյում, դրանց պաշարները կտրուկ նվազում են: Սաղմոնաձկան պաշարները նվազում են նաև այն պատճառով, որ այն ճապոնացիների սննդի մեջ էր օգտագործվում: Հոկայդոյի պաշարների անխնա շահագործումը աղետալի հետևանքներ է ունենում կղզու տեղաբնիկների՝ այնուների համար: Հայտնի է, որ 1723 թվականին Իշիկարի գետի ափամերձ շրջաններում բնակվող 200 այնուներ սովամահ են եղել, քանի որ գետում ձուկ չէր մնացել: Սաղմոնի պաշարների նվազեցումը բազմաթիվ այնուների ստիպում է տեղափոխվել ծովամերձ շրջաններ, որտեղ նրանք ստիպված էին գրեթե ստրկական աշխատանք կատարել ճապոնացիների համար: Անխնա ձկնորսությունը բերում է նաև կղզու էկոհամակարգի փոփոխությունների, երբ բազմաթիվ թռչուններ և կենդանիներ կեր հայթայթելու համար փոխում են իրենց բնական միջավայրը:

Թեև շատերը պնդում են, թե Ճապոնիայում բնությունն անխնա շահագործելու սովորությունը ներմուծվել է Արևմուտքից ինդուստրիալիզացիայի հետ մեկտեղ, հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ Էդոյի ժամանակաշրջանում արդեն իսկ շրջանառության մեջ էին դրվել գաղափարներ, որոնք գաղափարական հենք էին տալիս մարդու կողմից բնության շահագործմանը:

1868 թվականին Մեյջիի հեղաշրջմամբ սկիզբ առած Ճապոնիայի մոդեռնիզացիան և ինդուստրիալիզացիան նոր զարկ են տալիս բնության շահագործմանը: «Հարուստ երկիր, ուժեղ բանակ» կարգախոսով առաջնորդվող Ճապոնիայում բացվում են բազմաթիվ հանքեր և գործարաններ, որոնց թափոններն աղտոտում էին գետերն ու դաշտերը: Այս շրջանում էլ Ճապոնիայի պատմության մեջ գրանցվում է առաջին խոշոր մասշտաբի բնապահպանական աղետը՝ Աշիո պղնձի հանքի միջադեպը, ինչպես նաև ի հայտ է գալիս առաջին բնապահպան Տանակա Շյոձոն:

Դեռևս Էդոյի ժամանակաշրջանից շահագործվող Աշիո պղնձի հանքը, որը գտնվում էր ներկայիս Տոչիգի պրեֆեկտուրայում, 1877 թվականին դառնում է գործարար, օլիգարխ Ֆուրուկավա Իչիբեյի սեփականությունը, որը տեխնոլոգիական թարմացումներ կատարելուց հետո հանքը նոր թափով է շահագործում: Սակայն շուտով հանքից արտանետվող ծծմբական թթուն չորացնում է մոտակա անտառները, իսկ թափոնային ջրերը, թափվելով մոտակա Վատարասե գետը, թունավորում են ջուրը և բրնձի դաշտերը: Վատարասե գետն անբնական երանգ է ստանում, ձկները սատկում են, իսկ արտերն ու անտառները՝ չորանում: Անտառների մակերեսի նվազեցումը բերում է հաճախակի ջրհեղեղների, որոնք ավելի են տարածում աղտոտվածությունը: Բնակիչները ունենում են առողջական խնդիրներ, նվազում է ծնելիությունը, բարձրանում մահացությունը: 1890-ականներին հարակից գյուղերի բնակիչները հասարակական, քաղաքական գործիչ, պատգամավոր Տանակա Շյոձոյի առաջնորդությամբ պահանջում են դադարեցնել հանքի գործունեությունը, սակայն այդ պահանջներն անտեսվում են: 1891 թվականին Տանական ելույթ է ունենում խորհրդարանում՝ կառավարությանը կոչ անելով փակել հանքը, սակայն այն մնում է անպատասխան: Աշիոն Ճապոնիայի ամենաեկամտաբեր հանքերից մեկն էր, և «հարուստ երկիր» կառուցել փորձող Ճապոնիայի կառավարությունը խնդրին առերեսվելու մտադրություն չուներ:

1896 թվականին մեծ ջրհեղեղից հետո վնասն էլ ավելի է տարածվում, և Տանական բնակիչների հետ միասին մի քանի անգամ հանքը փակելու ստորագրահավաք է ներկայացնում կառավարությանը՝ ամեն անգամ ստանալով մերժում: Սակայն Տանակային հաջողվում է մի շարք ազդեցիկ աջակիցներ ձեռք բերել, որոնց թվում էին՝ լրագրող Տոկուտոմի Սոհոն, քրիստոնյա փիլիսոփա Ուչիմուրա Կենձոն, անարխիստ Կոտոկու Շյուսույը և նույնիսկ նախկին բարձրաստիճան զինվորական, ազնվականների պալատի պատգամավոր Տանի Տատեկին, որը Տանակային կոչում էր «հասարակության պահապան Աստված»: Տանական նաև մի քանի անգամ գյուղացիների հետ քայլարշավ է կազմակերպում դեպի Տոկիո, բայց 1897 թվականին տրված «Աղտոտվածությունը կանխարգելելու» որևէ օգուտ չտվող հրամանից բացի էական հաջողություններ չեն գրանցվում: 1901 թվականին նա հրաժարվում է պատգամավորի իր մանդատից և նույն թվականի դեկտեմբերին փորձում է հայցով անմիջապես դիմել կայսերը, ինչն աննախադեպ երևույթ էր այդ տարիներին և կարող էր նույնիսկ բերել մահապատժի: Չնայած Տանակայի՝ կայսերը գրություն փոխանցելու փորձը հաջողությամբ չի պսակվում, այն մեծ աղմուկ է բարձրացնում և բնապահպանական շարժման նոր աջակիցներ ձեռք բերում: 20-րդ դարի սկզբում մի քանի ձևական հրամաններ և օրենքներ են ընդունվում, ինչպիսին էր, օրինակ, 1911 թվականի գործարանների մասին օրենքը. դրանք խնդիրը միայն մասամբ են լուծում: «Հարուստ երկիր, ուժեղ բանակ», «քաղաքակրթություն և լուսավորություն» կարգախոսներով «արևմտյան» տիպի երկիր դառնալ ցանկացող Ճապոնիայի իշխանությունները արդյունաբերական հզորությունը գերադասում էին բնապահպանական խնդիրներից: Հիասթափված Տանական 1912 թվականին իր օրագրում գրում է. «Իրական քաղաքակրթությունը չի՛ ավերում լեռները, չի՛ ապականում գետերը, չի՛ քանդում գյուղերը, չի՛ սպանում մարդկանց»: Ճապոնիայի «առաջին բնապահպան» Տանակա Շյոձոն մահանում է 1913 թվականի սեպտեմբերի 4-ին: Ներկայիս Սանո քաղաքի Սոշյուջի տաճարում անցկացված նրա հուղարկավորությանը տարբեր հաշվարկներով 40-50 հազար մարդ է մասնակցել:

Նյութի աղբյուրը՝ Աստղիկ Հովհաննիսյան- «Ճապոնական հասարակություն»