Առաջին աշխարհակալությունը

 

Ք․ա․ 3-րդ հազարամյակի Հայաստանի պատմության մեջ վկայված են երկու աշխարհակալություններ։ Առաջինի անունն առայժմ հայտնի չէ, քանի որ դրա մասին վկայող օտար գրավոր վկայություններ գրեթե չունենք, իսկ այդ ժամանակաշրջանից Հայկական լեռնաշխարհից հայտնաբերված գրակիր հուշարձանները դեռևս վերծանված չեն։ Չնայած դրան, առաջին աշխարհակալության ծավալումն ու սահմանները հստակորեն երևում են հնագիտական պեղումների արդյունքներից։

Հայկական լեռնաշխարհում ք․ա․ 4-րդ հազարամյակի կեսերից սկսում է շուրջ 1 հազարամյակ տևած վաղբրոնզեդարյան մշակութային ժամանակաշրջանը, որի ընթացքում ողջ Հայկական լեռնաշխարհը միավորված է մեկ գոտու մեջ։ Մասնագիտական գրականության մեջ այն հայտնի է «Հայաստանի վաղբրոնզեդարյան», «Կուր-արաքսյան», «Շենգավիթյան», «Վաղ արևելաանատոլիական» և այլ անվանումներով, որոնցից ավելի ճիշտ և նախընտրելի է «Հայաստանի վաղբրոնզեդարյան» բնորոշումը։

Ողջ լեռնաշխարհի տարածքում առկա է մի ընդհանրություն, որը խոսում է ոչ թե պարզ մշակութային կապերի, այլև լեռնաշխարհի բնակիչների ազգակցության, այսինքն՝ էթնո-հոգևոր միասնության մասին։ Աշխատանքի գործիքները, ինչպես նաև մի շարք զինատեսակներ միանման են, լեռնաշխարհում գերիշխում է ճարտարապետական կառույցների նույն տեսակը՝ հարակից քառակուսի շենքերով և հում աղյուսե պատերով կլոր կացարաններ։ Նույնատեսակ են կենցաղային իրերը։ Լայն տարածում ունեն պաշտամունքային նշանակության իրերը՝ եռոտանի պատվանդաններ, բարձրադիր, լայն շուրթերով, եզան ու խոյի տեսքով բազմատեսակ հենակներ, որոնք Հայկական լեռնաշխարհի մշակութային գոտուց դուրս հայտնի չեն։ Պաշտամունքային ու կենցաղային իրերի, աշխատանքային գործիքների ու ճարտարապետական կառույցների միակերպությունն, անշուշտ, խոսում է միասնական հոգևոր և նյութական մշակույթի, ինչպես նաև այդ մշակույթը կրողների միջև գոյություն ունեցած ազգակցական կապի մասին։

Միաժամանակ այդ ժամանակաշրջանում պետականության առկայության մասին են վկայում հնագիտական պեղումների արդյունքները, որոնցում ակնհայտ են պաշտպանական կառույցներ, քաղաքային կյանքին բնորոշ գծեր և պետականության այլ ցուցիչներ։

Հայաստանը դառնում է սև փայլեցրած, երկրաչափական նախշերով ու գեղազարդ ոճով խեցեղենի հայրենիքը, որը միաժամանակ հանդիսանում է հայաստանյան մշակույթի տարբերակիչ հատկանիշ․ այդ տեսակի խեցեղեն է հանդիպում լեռնաշխարհի վաղբրոնզեդարյան գրեթե բոլոր հնավայրերում, իսկ ավելի ուշ՝ նաև այդ մշակույթի՝ արտերկրյա տարածման բոլոր շրջաններում։

Հնագիտական պեղումները ցույց են տալիս, որ ք․ա․ մոտ 28-րդ դարում Հայկական լեռնաշխարհից տեղի է ունենում մշակութային մեծ տարածում, որը հյուսիսում հասնում է Հյուսիսային Կովկաս (Կուբանի երկրամաս, Չեչնիա, Ինգուշեթիա), հարավում՝ Սիրիա և Պաղեստին, հարավ-արևելքում՝ Իրանական սարահարթի կենտրոնական շրջաններ, արևմուտքում՝ Միջերկրական ծով և Փոքր Ասիա։ Մշակութային այս տիրապետությունը տևում է մինչև ք․ա․ 26-րդ դարավերջը, որից հետո Հայաստանի մշակութային գոտին կրկին սահմանափակվում է Հայկական լեռնաշխարհի սահմաններով։

Ք․ա․ 28-26-րդ դարերի մշակութային էքսպանսիայի բնորոշ գծերից տարածքների մեծ մասի խաղաղ նվաճումն է․ այդ իսկ պատճառով ժամանակին կարծում էին, թե դա եղել է մշակութային ազդեցություն կամ բնակչության որոշակի զանգվածների արտագաղթ։ Վերջին տարիներին, սակայն, վերոնշյալ ժամանակաշրջանի մշակութային գոտու հուշարձաններում ևս գտնվել են պատերազմի, ռազմական ներխուժման հետքերը։ Այսինքն՝ նշված տարածքներում եղել են ինչպես ռազմական, այնպես էլ խաղաղ, առանց պատերազմի, մշակութային նվաճումներ։ Սա մեզ հիշեցնում է Տիգրան Մեծի ժամանակաշրջանը, երբ նրա ռազմական նվաճումների կողքին տեղ  գտան նաև խաղաղ նվաճման բացառիկ դեպքեր (Սելևկյան տերություն, Հրեաստան)։

Նման աննախադեպ մեծ ընդգրկումը ենթադրում է նոր որակի փոխադրամիջոցների ցանցի առկայություն։ Եվ դա ակնհայտ է ինչպես հնագիտության տվյալներից, այնպես էլ դրանց հետ համահունչ գրավոր հիշատակարաններից։ Գրավոր աղբյուրներում սանձված ձիեր առաջին անգամ հիշատակվում են Արատտայում, ծառայելով որպես փոխադրամիջոց, մինչդեռ շրջակա աշխարհում որպես փոխադրամիջոց ծառայում էին էշերն ու եզները։ Ի դեպ, ձիավոր հեծյալ ռազմիկների առկայություն հնագույն շրջանում բնորոշ է հնդեվրոպական աշխարհին, իսկ Հայկական լեռնաշխարհը կազմել է հենց հնդեվրոպական նախահայրենիքի միջուկը։

Փաստորեն, մեր պատմության մեջ ստեղծված առաջին աշխարհակալությունն՝ իր ազդեցությամբ հանդերձ տևեց մի քանի հարյուրամյակ՝ ք․ա․ 28-26-րդ դարերը։ Այն մեկ մշակութային գոտու մեջ միավորեց հսկայական՝ շուրջ 1 միլիոն քկմ տարածք, դառնալով հայոց պատմության առաջին աշխարհակալությունը և համաշխարհային պատմության յուրօրինակ «առաջին հելլենիզմը»․․․

Նյութի աղբյուրը՝ Արտակ Մովսիսյան-«Հայոց պատմության աշխարհակալությունները»