Տիգրան Մեծի աշխարհակալությունը

 

Իբրև աշխարհակալություն՝ մեզանում Տիգրանյան դարաշրջանն ամենահայտնին է։ Այստեղ կբավարարվենք ժամանակագրության ներկայացմամբ և մի քանի հատկանշական դրվագների վրա ուշադրություն հրավիրելով։

Տիգրան Մեծի գործունեության հիմնական դեպքերի ժամանակագրությունը

Ք․ա․ մոտ 140թ․- Տիգրան Մեծի ծնունդը

Ք․ա․ մոտ 118-117թթ․- պատանդ տարվելը Պարթևստան

Ք․ա․95թ․-արքայազն Տիգրանը վերադառնում է Հայաստան և թագադրվում մի վայրում, որտեղ հետագայում կկառուցի իր աշխարհակալության մայրաքաղաք Տիգրանակերտը

Ք․ա․94թ․- Ծոփքի վերամիավորումը Մեծ Հայքին

Ք․ա․94թ․- Տիգրան Մեծը կնքում է դաշինք Պոնտոսի և Փոքր Հայքի արքա Միհրդատ Եվպատորի հետ

Ք․ա․93թ․- հայ-պոնտական զորքերը նվաճում են Կապադովկիան

Ք․ա․91թ․- հայկական զորքերի երկրորդ արշավանքը Կապադովկիա

Ք․ա․87-85թթ․- Տեղի է ունենում պարթևական արշավանքը, որի ընթացքում Տիգրան Մեծը ջախջախում է պարթևական զորքերին Նինվեի և Արբելայի շրջանում, տիրում Ադիաբենեին, ապա շարժվում արևելք և, նվաճելով Ատրպատականն ու Մարաստանը, պաշարում է Պարթևստանի ամառային մայրաքաղաք Էքբատանը։ Խուճապահար պարթևական  արքունիքը Տիգրան Մեծին է զիջում ոչ միայն նրա նվաճած տարածքները, այլև «արքայից արքա» տիտղոսը՝ դրանով ընդունելով նրա գերիշխանությունը։ Նրա գերիշխանությունն են ճանաչում Միջին Ասիայի որոշ ցեղեր։

Ք․ա․85-84թթ․- Մեծ Հայքի տերությանն են միանում Հայոց Միջագետքը, Կորդուքը, Օսրոենեն, Միգդոնիան

Ք․ա․83թ․- Տիգրան Մեծը տիրում է Սելևկյան տերությանը

Ք․ա․83-81թթ․- Տիգրանյան տերությանն են միանում Կոմմագենեն, Դաշտային Կիլիկիան և Փյունիկիան։ Հայոց տիրակալի գերիշխանությունը ճանաչում են Հրեաստանը, Պարսից ծոցի մերձափնյա արաբական ցեղերը։

Ք․ա․80-70թթ․- Կառուցվում են աշխարհակալության նոր մայրաքաղաք Տիգրանակերտը, Արտաշատից Տիգրանակերտ ձգվող Արքունի պողոտան․ Տիգրան Մեծի անունով հիմնադրվում են մի քանի նոր քաղաքներ

Ք․ա․ 74թ․-Հայկական զորքերի երրորդ արշավանքը Կապադովկիա

Ք․ա․72-69թթ․-Տիգրան Մեծի արշավանքը Փյունիկիա։ Հաղթանակ Նաբաթեական թագավորության նկատմամբ, որն ընդունեց Տիգրան Մեծի գերիշխանությունը։

Ք․ա․69-68թթ․- Լուկոլլոսի արշավանքը Հայաստան, որն ավարտվեց հռոմեական բանակի ջախջախմամբ

Ք․ա․67թ․ վերջ- 66թ․ սկիզբ- հայ-պոնտական և հռոմեա-պարթևական ռազմական խմբավորումների բախումը

Ք․ա․66թ․- հայ-հռոմեական պայմանագրի կնքումն Արտաշատում Տիգրան Մեծի և Պոմպեոսի միջև

Ք․ա․ մոտ 55թ․- Տիգրան Մեծի մահը

Տիգրանյան աշխարհակալությունն՝ իր գերիշխանության սահմաններով ընդգրկում է շուրջ 3մլն քկմ տարածք։ Մեզանում առավել տարածված է Տիգրանյան աշխարհակալության այն քարտեզը, որում նշվում են միայն Տիգրան Մեծի բուն նվաճումներն՝ առանց նրա գերիշխանությունը ճանաչած երկրների ընդգրկման, ինչն անընդունելի է։

Տիգրանյան նվաճումները չեն ուղեկցվում բարբարոսական, վանդալիստական գործողություններով։ Ընդհակառակը, հայտնի են մի քանի հետաքրքիր փաստեր, որոնք լույս են սփռում հայոց տիրակալի կերպարի վրա։

Դրանցից  հատկանշելի են փյունիկյան քաղաքների գրավման հետ կապված իրադարձությունները, երբ գրավելուց հետո հայոց տիրակալը Ք․ա․ 81թ․ դրանց շնորհեց «ազատություններ», ինչը մերօրյա հասկացությամբ՝ լայն ինքնավարության իրավունքն է, ինչից զրկված էին այդ քաղաքները Սելևկյանների տիրապետության շրջանում։ Ի նշան երախտագիտության և ի նշանավորումն այդ իրադարձության՝ քաղաքները (որոնց մեջ էին Բերիթը՝ ներկայիս Լիբանանի մայրաքաղաք Բեյրութը, Լաոդիկեն) իրենց քաղաքային տոմարը սկսեցին հաշվել այդ թվականից և նոր հատած քաղաքային դրամները թվագրել այդ տոմարով։ Հայոց տիրակալն իր նվաճումներում անգամ ազատարար էր․․․

Հռոմի ամենաականավոր դեմքերից մեկը՝ Ցիցերոնը, Սենատում արտասանած իր ճառերում Տիգրան Մեծին բնորոշում էր «vehemens» տերմինով, որը Հռոմում քաղաքական գործչին տրվող բարձրագույն գնահատականն էր։ Նրանցից քիչ ուշ ապրած նույնպես հռոմեացի մատենագիր Վելլեոս Պատերկուլոսը Տիգրան Մեծին կոչում է «իր ժամանակի հզորագույն թագավոր» և «թագավորներից մեծագույն», իսկ Պոմպեոս Տրոգոսը տեղեկացնում է, որ նրան մեծարում էին՝ «Աստված» կոչելով․․․

Նյութի աղբյուրը՝ Արտակ Մովսիսյան-«Հայոց պատմության աշխարհակալությունները»