Բանակցությունները իշխանության համակարգում

 

Բանակցությունները որպես քաղաքական գործունեության իրականացման եղանակ, իրենց կիրառումն են գտնում քաղաքականության համակարգի միմյանց հետ սերտորեն փոխազդող և փոխպայմանավորված երկու մակարդակներում՝ արտաքին և ներքաղաքական հարաբերությունների ոլորտներում: Այս երկու ոլորտների փոխկապվածությունն այսօր բավականին մեծացել է. պետությունների վարած արտաքին և ներքին քաղաքականության փոխպայմանավորվածությունը բանակցային գործընթացների մասնակիցներին անմիջականորեն պատասխանատու է դարձնում ոչ միայն տարածաշրջանում խաղաղության պահպանման ու համագործակցության ապահովման, այլ նաև սեփական ժողովրդի բարեկեցության, կենսամակարդակի բարձրացման համար: Քաղաքականության տարբեր մակարդակներում տարվող բանակցություններում ձեռք բերված հաջողությունները բավականին արագ ու դրականորեն են ազդում մարդկանց ապրելակերպի վրա, և ընդհակառակը, ոչ շահավետ, անարդյունավետ բանակցությունները կարող են ներքաղաքական կայունության ու քաղաքացիական համերաշխության խաթարման պատճառ հանդիսանալ:

Բանակցությունների երևույթի նման լայն ընդգրկումը, բնականաբար, ընդլայնում է նաև բանակցային գործընթացներին քաղաքականության սուբյեկտների ներառվածության շրջանակները: Եթե նախկինում քաղաքական բանակցությունները տարվում էին հիմնականում արտաքին քաղաքականության ոլորտում, որպես բանակցությունների սուբյեկտներ հանդես էին գալիս պետությունները և նրանց դիվանագիտական գերատեսչությունները, ապա այժմ քաղաքական բանակցությունների կիրառման ոլորտն ընդգրկում է նաև ներքաղաքական հարաբերությունների շրջանակը, և ըստ այդմ էլ, քաղաքական բանակցությունների սուբյեկտների դերում կարող են հանդես գալ իշխանության տարբեր ճյուղերը, կուսակցություններն ու նրանց միավորումները, հասարակական-քաղաքական կազմակերպությունները, խորհրդարանական խմբակցությունները, պատգամավորական խմբերը, արհմիությունները:

Դժվար է չհամաձայնել այն մտքի հետ, որ քաղաքական համակարգերի ժողովրդավարացումը և դրանց հետագա բնականոն գործառնության ընդլայնումը նախադրյալներ են ստեղծում և մեծացնում բանակցությունների միջոցով քաղաքականության սուբյեկտների շահերի համաձայնեցման հիման վրա քաղաքական երկխոսության հաստատման, համատեղ որոշումների նախապատրաստման, դրանց ընդունման և հետագա իրականացման հնարավորությունների համար, որն, ի դեպ, արևմտյան հասարակություններում տարածված է վաղուց և արդեն թափանցել է հասարակության նախկինում ավտորիտար համարվող այնպիսի ինստիտուտներ, ինչպիսիք են ընտանիքը, դպրոցը, առողջապահությունը և նույնիսկ բանակը:

Նման պարագայում, արտաքին և ներքին քաղաքականության ոլորտում քաղաքականության սուբյեկտների՝ պետությունների, հասարակական-քաղաքական կազմակերպությունների, կուսակցությունների, պետական իշխանության տարբեր օղակների գործունեության իրականացման համար բանակցությունների հաճախակի կիրառումը «բանակցությունները վերածում է քաղաքականության իրականացման հիմնական միջոցի», որն իր հերթին ստիպում է ուշադրությունը կենտրոնացնել բանակցությունների և բովանդակային, և գործընթացային կողմերի վրա էական ազդեցություն գործող, քաղաքականության առանցքը հանդիսացող այնպիսի երևույթների ուսումնասիրության վրա, ինչպիսին են իշխանությունը և իշխանական հարաբերությունները քաղաքական բանակցություններում:

Մասնավորապես, իշխանության ծագման ու մեկնաբանման ժամանակակից մի շարք հայեցակարգեր իշխանության երևույթին մոտենում են խմբային տեսության դիրքերից, ըստ որի իշխանությունն ընկալվում է որպես միջանձնային հարաբերության տարատեսակ: Ընդ որում, մի անհատի կողմից մեկ ուրիշի վրա ազդելու գործընթացը շատ հաճախ տեղի է ունենում ոչ թե «ավանդական»՝ ուժային հարկադրման, այլ բանակցությունների ճանապարհով, որն էլ փոխակերպում է իշխանական հարաբերությունների իմաստն ամբողջությամբ: Օրինակ՝ ֆրանսիացի քաղաքագետ Կրոզյեն իշխանության երևույթը մեկնաբանում է հետևյալ կերպ. «Երբ մենք իշխանությունը դիտարկում ենք ոչ թե Ա-ի և Բ-ի միմյանց վրա ազդելու անհատական կարողություն, այլ որպես Ա և Բ կողմերի միջև զարգացում ապրող հարաբերություն, ապա բացահայտում ենք բանակցությունների երևույթը:… Իշխանության յուրաքանչյուր երևույթ, ինչպիսին էլ լինեն նրա ակունքները, օրինականության աստիճանը, իրականացման մեխանիզմները, նպատակներն ու մեթոդները, նշանակում է որևէ անհատի կամ խմբի ազդեցության հնարավորություն մեկ այլ անհատի կամ խմբի վրա»:

Իրոք, դժվար է ժխտել այն փաստը, որ մարդկային յուրաքանչյուր քիչ թե շատ կայուն, շարունակական հարաբերություն ենթադրում է փոխադարձ շփումների և ադապտացիայի բարդ համակարգ: Իշխանությունն ինքնին գոյություն ունենալ չի կարող: Այս տեսանկյունից, իշխանական հարաբերությունները հաստատվում են միայն այն ժամանակ, երբ կողմերը ինտեգրված են, թեկուզև ժամանակավորապես, կազմակերպված ամբողջության մեջ: Մարդիկ կարող են հասնել կոլեկտիվ նպատակներին միայն իշխանական հարաբերությունների իրականացման շնորհիվ, և ընդհակառակը, որևէ մեկի իշխանությունը մյուսի նկատմամբ հնարավոր է միայն նույն կոլեկտիվ նպատակների իրագործման գործընթացում, որն էլ ուղղակիորեն պայմանավորում է բանակցությունների անհրաժեշտությունը: Նույնը նկատում ենք իշխանական հարաբերություններում, որտեղ իրենց արտահայտությունն են գտնում քաղաքականության տարբեր սուբյեկտների անձանց, հասարակական-քաղաքական կազմակերպությունների, կուսակցությունների, պետությունների փոխհարաբերություններում իշխանության կիրառման կապերը:

Ըստ Կրոզյեի, «Իշխանական հարաբերությունները փոխադարձ են. եթե իշխանության սուբյեկտը՝ Ա-ն, կարող է հասնել նրան, որ օբյեկտը՝ Բ-ն, անի այն, ինչը նա չէր անի առանց Ա-ի ազդեցության, ապա, հավանական է, որ Բ-ն նույնպես, իր հերթին հնարավորություն ունի ազդելու վերջինիս վրա»: Ըստ այդմ էլ, նա ամերիկյան քաղաքագետ Ռոբերտ Դալի իշխանությանը տված հանրահայտ սահմանումը մեկնաբանում է այսպես. «Ա-ի իշխանությունը Բ-ի նկատմամբ համապատասխանում է Ա-ի հնարավորությանը Բ-ի հետ բանակցություններում հասնելու իր համար լավագույն պայմանների»:

Սակայն, իշխանական հարաբերությունների փոխադարձությունը, որը նշում է Կրոզյեն, ամենևին չի կարող նշանակել դրանց համարժեքություն: Իշխանության սուբյեկտի և օբյեկտի միջև ձևավորված իշխանական հարաբերությունների համաչափության դեպքում հավասար ուժերի փոխկապակցվածությունն ու փոխազդեցությունը ցույց են տալիս իշխանության բացակայությունը, երբ բոլորը հավասար են, ապա չկա քաղաքականություն, քանի որ քաղաքականությունը պահանջում է ենթականեր և ղեկավար: Այստեղ բացահայտվում է իշխանության կարևոր առանձնահատկություններից մեկը՝ անհամաչափությունը, որը ոչ միայն բնութագրում է իշխողների կամքի տիրապետումը և նրանց կարգավիճակների անհամապատասխանությունը, այլ նաև արտացոլում է նրանց հնարավորությունների, ռեսուրսների, լիազորությունների, իրավասությունների և մարդկային կենսագործունեության այլ չափորոշիչների որակական տարբերությունը:

Իշխանության սուբյեկտ-օբյեկտ փոխհարաբերությունների համակարգը, որտեղ իշխանության սուբյեկտը իշխանության օբյեկտի նկատմամբ իրականացնում է ավելի մեծ վերահսկողություն, քան վերջինս, ենթադրում է նաև հակադարձ ազդեցություն այն դեպքերում, երբ իշխանության օբյեկտը նույնպես կարող է առանձին իրավիճակներում վերահսկել որոշակի ոլորտներ և ռեսուրսներ: Այդ պարագայում իշխանական հարաբերությունները կարող են դիտարկվել նաև ոչ միշտ վառ արտահայտված տիրապետության և ենթակայության հարաբերություններ, այլև որպես իշխանության սուբյեկտի և օբյեկտի միջև ռեսուրսների փոխանակման հարաբերություններ: «Ազդեցության ոլորտների նման բաժանումը ինչպես իշխանության սուբյեկտների, այնպես էլ սուբյեկտի և օբյեկտի միջև հաճախ նրանց բանակցային գործընթացի արդյունք է, որը կարող է հանգեցնել իշխանության համար բացահայտ պայքարի»,- նշում են «իշխանական ազդեցության բաժանման» տեսության ներկայացուցիչները: Այս դեպքում արդեն ի հայտ է գալիս քաղաքական իշխանության ինվերսիոն (փոխակերպական) բնույթը: Բանն այն է, որ իշխանության սուբյեկտի և օբյեկտի փոխհարաբերությունները անընդհատ շարժուն, փոփոխուն են, իշխանության օբյեկտի ակտիվությունը (մանավանդ իշխանության սուբյեկտի լեգիտիմության կորստից հետո) կարող է հանգեցնել նրան, որ արդյունքում նրանց կարգավիճակները փոփոխվեն, որն էլ, ըստ էության, իշխանության սուբյեկտի՝ օբյեկտի հետ բանակցային հարաբերությունների մեջ մտնելու հիմնական պատճառներից մեկը կարող է հանդիսանալ: Այս դեպքում բանակցային հարաբերությունը հասկացվում է իշխանության սուբյեկտների և/կամ իշխանության սուբյեկտի և օբյեկտի միջև փոխհարաբերությունների այնպիսի համակարգ, որն արտացոլում է նրանց ձգտումը իրենց հետապնդած շահերն ու նպատակները բավարարելու համատեղ գործունեության՝ բանակցությունների միջոցով, այլ ոչ թե միակողմանի, հարկադրանքի, բռնության, ուժի կիրառման կամ այլ մեթոդներով: Բանն այն է, որ իշխանական հարաբերությունների սուբյեկտ-օբյեկտ փոխհարաբերությունների համակարգը որոշակի փոխակերպման է ենթարկվում բանակցային հարաբերությունների դիմելիս՝ վերածվելով բանակցությունների սուբյեկտ-սուբյեկտ համակարգի: Որտեղ իշխանության օբյեկտը բանակցային հարաբերությունների մեջ մտնելիս իշխանության սուբյեկտի հետ, փոխակերպվում է բանակցությունների սուբյեկտի, իսկ բանակցության օբյեկտ կարող են դառնալ իշխանական լիազորությունների, ռեսուրսների վերաբաշխման հետ կապված հարցերը:

Բնական հարց կարող է առաջանալ, թե ի՞նչն է ստիպում իշխանության սուբյեկտին, որն ունի և՛ հարկադրանքի, և՛ ուժի կիրառման հնարավորություն, բանակցային հարաբերությունների մեջ մտնել մեկ այլ սուբյեկտի կամ էլ օբյեկտի հետ: Բանն այն է, որ իշխանական լծակները, իրավական նորմերը, հնարավոր է, որոշ դեպքերում չլուծեն առաջացած վիճահարույց հարցերը, իսկ իշխանության ուժային ռեսուրսների կիրառումը կարող է հղի լինել իշխանության հիմքերի խարխլման, լեգիտիմության և հեղինակության անկման վտանգով, ինչն էլ իշխանության սուբյեկտին մղում է իշխանության օբյեկտ ներկայացող սուբյեկտի հետ մտնել բանակցային հարաբերությունների մեջ, վերաբաշխել ռեսուրսները, փոխարենը սուբյեկտիվացված օբյեկտից ակնկալելով համապատասխան սոցիալական վարքագիծ: Այդ դեպքում արդեն ենթադրվում է բանակցությունների սուբյեկտների իրավահավասար, ինքնուրույն, կամային գործունեություն:

Ինչ վերաբերում է իշխանության տարբեր մակարդակների սուբյեկտների միջև բանակցային հարաբերությունների հնարավորությանը, ապա այս դեպքում առաջնային է դառնում քաղաքական այս կամ այն համակարգին բնորոշ իշխանության կառուցվածքը: Այսպես, օրինակ, տասնամյակներ շարունակ խորհրդային կայսրության տարածքում ձևավորված ամբողջատիրական, վարչահրամայական ռեժիմի պայմաններում, իշխանության ուղղահայաց, խիստ ընդգծված ենթակարգության առկայությունը անհնար էր դարձնում յուրաքանչյուր բանակցային հարաբերություն ղեկավարի և ստորադաս պաշտոնյայի, իշխանության սուբյեկտի և օբյեկտի միջև, քանի որ իշխանության վերին օղակների ձեռքում կենտրոնացած անսահմանափակ և անվերահսկելի իշխանությունը հնարավորություն էր տալիս ճնշել յուրաքանչյուր անհամաձայնության ու անհանդուրժողականության փորձ ոչ միայն ենթակաների, այլ նաև իշխանության օբյեկտի կողմից: Հետևաբար, ամբողջատիրական իշխանությունը խառնվում և քանդում է մարդկանց շփման գրեթե բոլոր հորիզոնական ձևերը:

Իշխանության սուբյեկտների միջև հորիզոնական հարաբերություններ կարող են հաստատվել իշխանության ապակենտրոնացված, բազմակենտրոն համակարգի պայմաններում, որտեղ բանակցությունների կիրառումը իշխանության տարբեր սուբյեկտների միջև քաղաքական երկխոսության հաստատման, համատեղ գործունեության իրականացման և համատեղ որոշումների ընդունման կարևոր ձևերից է:

Այսպիսով,

·բանակցային հարաբերությունների ժամանակ իշխանական հարաբերությունների անհամաչափությունը որոշակի առումով վեր է ածվում համաչափ բանակցային հարաբերությունների:

· իշխանականից բանակցային հարաբերությունների փոխակերպումը ենթադրում է սուբյեկտների իրավահավասարություն:

·  իշխանության փոխակերպական բնույթը այն կարևոր գործոններից է, որը ստիպում է իշխանության սուբյեկտներին բանակցային հարաբերությունների մեջ մտնել սուբյեկտիվացված օբյեկտների հետ:

· ժողովրդավարական քաղաքական համակարգերում բանակցությունները հանդիսանում են իշխանության իրականացման հիմնական տեխնոլոգիաներից մեկը՝ հարաբերությունների կարգավորման առանձնահատուկ բնագավառից վերածվելով «արտադրական անհրաժեշտության»:

Նյութի աղբյուրը՝ Խաչիկ Գալստյան- «Բանակցային տեխնոլոգիաներ»