Առանց վախի ապրելու իրավունք

 

Այս հրաշալի քաղաքում ընդամենը երկու շաբաթ առաջ աննախադեպ քանակությամբ երկրների ղեկավարներ էին հավաքվել խոսելու նոր հազարամյակում աշխարհի առջև կանգնած մարտահրավերների և իրենց երկրների ձեռքբերումների ու ապագայի իրենց պատկերացումների մասին: Իհարկե, արտահայտված բազմաթիվ կարծիքները տարբեր տեսանկյուններ, շեշտադրումներ և մոտեցումներ էին ներկայացնում, բայց նաև հստակ է, որ աշխարհի առաջնորդները մեկնեցին գագաթաժողովից համընդհանուր արժեքների, սկզբունքների և ավելի խաղաղ ու բարեկեցիկ աշխարհ ունենալու գաղափարին իրենց հավատարմությունը վերահաստատած: Այս ամենը հստակ արտացոլված էր գլխավոր քարտուղարի զեկույցում և Հազարամյակի հռչակագրում, որը մեզ առաջիկա տարիների համար ընդհանուր օրակարգի նախագիծ է առաջարկում:

Սա համաշխարհային օրակարգ է համաշխարհային նպատակների համար, բայց ինչպես հաճախ ասվում է, ցանկացած քաղաքականություն տեղական է, և ամեն ինչ սկսվում է տնից: Հետևաբար, ի վերջո ամեն պետություն ինքնուրույն պետք է փոփոխություն նախաձեռնելու պատասխանատվություն ստանձնի սեփական երկրում ու սեփական տարածաշրջանում, որպեսզի միասին որակապես փոխեն աշխարհը: Հայաստանը գիտակցում է իր պատասխանատվությունը և պատրաստակամ է տարածաշրջանային խաղաղությունն ու անվտանգությունը ամրապնդելու և բարեկեցությունը բարձրացնելու գործում իր լուման ներդնել:

Գլխավոր քարտուղարի Հազարամյակի զեկույցը համաշխարհային մարտահրավերները խմբավորում է երեք բացահայտ խորագրերի ներքո՝ ազատություն կարիքից, ազատություն վախից և ապագա սերունդների ազատություն՝ պահպանելու սեփական կյանքն այս մոլորակի վրա:

Գլոբալիզացիան պետք է խթանի տնտեսական զարգացումն աշխարհում, որպեսզի ապագա սերունդները կարողանան պահպանել իրենց կյանքն ու հնարավոր դարձնեն այնպիսի տնտեսական ինքնաբավությունը, որը մենք բոլորս ենք ցանկանում մեր հասարակությունների համար: Աշխարհում կառավարությունների համար հիմնական խնդիրն այսօր հաստատուն քաղաքականության ու համապատասխան կառուցվածքային փոփոխությունների իրականացումն է, որը հնարավորություն է տալիս դիմագրավել գլոբալիզացիայի ներկայացրած մարտահրավերներին, օգտվել նրա ընձեռած հնարավորություններից՝ առանց նրա վտանգներին զոհ գնալու:

Միևնույն ժամանակ, տեղեկատվական ու հաղորդակցական տեխնոլոգիաների ոլորտում արձանագրված հեղափոխությունը համաշխարհային շուկան բացել է նոր դերակատարների համար: Տեղեկատվական տեխնոլոգիաներն ու ինտերնետը դարձել են տնտեսական զարգացումը խթանող շարժիչ և միևնույն ժամանակ, ճիշտ օգտագործելու պարագայում՝ մեծ համահարթեցնող: Նրանք խոստումնալից են անսահման առաջընթացի առումով և թույլ են տալիս անգամ փոքր ու դեպի ծով ելք չունեցող երկրներին իրենց կյանքի գրեթե բոլոր բնագավառներում օգտվելու համաշխարհային հասանելիությունից: Հայաստանը լիովին գիտակցում է սա և տեղեկատվական տեխնոլոգիաների զարգացումը դարձրել է իր տնտեսական աճի առանցքը: Մենք արդեն գործնական քայլեր ենք ձեռնարկել տեղեկատվական տեխնոլոգիաների ու հեռահաղորդակցության զարգացումը խթանելու ուղղությամբ և արտասահմանյան ներդրողների հետ մեկտեղ նախնական աշխատանքներ ենք սկսել մայրաքաղաքի ծայրամասերից մեկում տեղեկատվական տեխնոլոգիաների արդյունաբերական կենտրոն ստեղծելու նպատակով:

Միևնույն ժամանակ մենք լավ գիտակցում ենք, որ Հայաստանի կրթական համակարգը պետք է համապատասխանի առկա մտավոր ներուժը և տաղանդը նոր հմտություններով օժտելուն ներկայացվող այս պահանջին: Մենք կապահովենք, որպեսզի կրթական ծրագրերը ներառեն համակարգչային գրագիտությունն ու ինտերնետային գիտելիքների ուսուցումը: Մինչև 2005 թվականը մեր բոլոր դպրցները կունենան համակարգչային կարողություններ՝ անսահմանափակ ինտերնետային մուտքով:

Ազատությունը կարիքից և ազատությունը վախից ձեռք ձեռքի են քայլում: Առանց ազատ, ժողովրդավարական, բաց համակարգի՝ ներսում, և խաղաղության ու կայունության՝ մեր հարևանությամբ, հնարավոր չէ տնտեսական բարեկեցության հասնել: Հայաստանի անկախության հաստատումից անցած այս 9 տարիների ընթացքում մենք մեծ ջանքեր ենք գործադրել մեր հասարակության մեջ ժողովրդավարական արժեքները, օրենքի գերակայությունն ու մարդու իրավունքների հանդեպ հարգանքն արմատավորելու համար: Այս տարի՝ Եվրոպայի խորհրդին Հայաստանի անդամակցությամբ այդ գործընթացներն անշրջելի կդառնան: Անդամակցությունից բխող պարտավորությունները կամրապնդեն ու կզորացնեն այն ամենը, ինչին հասել ենք մինչ օրս:

Տնտեսական բարգավաճումը նույնպես խարսխվում է տարածաշրջանային կայունության վրա: Միևնույն ժամանակ մեր տարածաշրջանում երկարատև խաղաղությունը, անվտանգությունն ու բարեկեցությունը կախված են հավասար տնտեսական զարգացումից և երկրների ու տարածաշրջանային կազմակերպությունների միջև բազմաշերտ տնտեսական համաձայնությունների ձեռքբերումից: Ակնհայտ է, որ համակեցության նոր միջավայրը նոր մոտեցումներ է պահանջում միջազգային կազմակերպություններից: Տարածաշրջանային ու ենթատարածաշրջանային ինտեգրացիան քաղաքականապես ու տնտեսապես թելադրող է դարձել: Սա հատկապես կիրառելի է Կովկասի համար, որն սկսում է իրեն դրսևորել որպես մի տարածաշրջան, որտեղ մրցակցում են քաղաքական ու տնտեսական շահերը:

Մենք մեր անվտանգությունը ոչ միայն երկկողմ հարթության վրա ենք դիտարկում, այլև տարածաշրջանային՝ ավելի լայն եվրոպական համատեքստում: Մենք համոզված ենք, որ հեռանկարում մեր ազգային անվտանգությունը խարսխված պիտի լինի տարածաշրջանային կայունության վրա:

Մենք համոզված ենք, որ տնտեսական համագործակցությունը կօգնի մեզ հաղթահարել քաղաքական խնդիրները և կօժանդակի քաղաքական հարցերի լուծմանը: Կայուն ու ժողովրդավարական Կովկասը դեռևս կայացման փուլում է: Այնուհանդերձ, տարածաշրջանում ժողովրդավարության հաստատման խոստումը չպետք է ստվերի ի հայտ եկած փխրուն հավասարակշռությունը: Մենք ընդունում և ողջունում ենք այն կառուցողական դերը, որ կարող են ու պետք է խաղան ՄԱԿ-ն ու այլ միջազգային կազմակերպությունները, ինչպիսիք են՝ Եվրոպայում անվտանգության և համագործակցության կազմակերպությունը, Եվրոպայի խորհուրդը, Սևծովյան տնտեսական համագործակցությունը և Անկախ պետությունների համագործակցությունը տարածաշրջանային հավասարակշռությունն ամրապնդելու համար: Հայաստանը մտադիր է իր համագործակցությունն ընդլայնել այս կազմակերպությունների շրջանակներում և ավելի շատ ներգրավվել տարբեր տարածաշրջանային կառույցների աշխատանքներին: Սակայն այս տարաբնույթ մարմինները չպետք է, իրենց սկզբունքների անհավասար կամ անհետևողական կիրառման արդյունքում, սրեն առկա տարածաշրջանային անհավասարությունները:

Հայաստանը համոզված է, որ Կովկասին անհրաժեշտ է կայունության ու անվտանգության տարածաշրջանային համակարգ, և մենք պատրաստ ենք աշխատել այն ստեղծելու ուղղությամբ: Մենք առաջինն էինք, որ անցյալ տարի՝ Ստամբուլի ԵԱՀԿ գագաթաժողովի ընթացքում, առաջարկեցինք սկսել տարածաշրջանի համար կայունության դաշինքի հանգեցնող համապարփակ տարածաշրջանային անվտանգությանը տանող մի գործընթաց: Հայաստանը որդեգրել է և կհետևի իր փոխլրացման քաղաքականությանը, այն է՝ հավասարապես հարաբերություններ ունենալ բոլոր այն երկրների հետ, որոնք քաղաքական կամ տնտեսական շահեր ունեն Կովկասում: Այս մոտեցումը բավականին արդյունավետորեն է գործել վերջին մի քանի տարիների ընթացքում, և համոզված ենք, որ այն իր նպաստն է բերել տարածաշրջանում բևեռացման ու լարվածության թուլացմանը:

Այնուհանդերձ, տարածաշրջանի վրա շարունակում է իր բացասական ազդեցությունն ունենալ Հայաստանի ու մեր հարևան Թուրքիայի միջև պաշտոնական հարաբերությունների բացակայությունը: Թեև իր անկախության առաջին իսկ օրվանից Հայաստանն ընտրություն կատարեց հարաբերությունների կարգավորման ու դիվանագիտական հարաբերությունների հաստատման օգտին, Թուրքիան պնդեց և շարունակում է պնդել որոշ պայմանների վրա, որոնք առնչվում են Լեռնային Ղարաբաղին ու հայոց ցեղասպանության ճանաչմանը:

10 օր առաջ, Հազարամյակի գագաթաժողովին, նախագահ Քոչարյանը խոսեց այս հարցի մասին և իր ձեռքը մեկնեց մեր հարևանին, որպեսզի մենք միասին կարողանանք ուղիներ գտնել ապրելու անցյալի ճշմարտությամբ՝ առանց վտանգելու ապագայի խոստումը: Ցավոք, Թուրքիայի արձագանքը հաստատեց, որ նրանք շարունակում են ընթանալ մի ուղով, որտեղ պատմության հանդեպ վախը սահմանափակում է գործելու իրենց ազատությունը:

Սակայն չկա ազգային պատմություն դատարկության մեջ: Որպեսզի կարողանան հաղթահարել հակամարտությունների, պատերազմների ու ատելության իրենց պատմությունները, Ֆրանսիան ու Գերմանիան, Անգլիան ու Ֆրանսիան, ԱՄՆ-ն ու Ճապոնիան ստիպված էին միասնաբար հաղթահարել այդ անցյալը: Իրոք, շատ ազգեր են իրենց բարոյական ու հոգեկան վերածնունդը գտել սեփական մեղքերի քավության մեջ, ճշմարտության միջոցով վերարժևորելու, իրենց անցյալին պարզ հայացքով նայելու մեջ: Պարտահատուցումն ու հաշտեցումն առանց ճշմարտության հավերժորեն անհասանելի կլինեն:

Հազարամյակի գագաթաժողովի հռչակագիրը արծարծում է վախից ազատ լինելու իրավունքի՝ հայերի համար մի շատ կարևոր թեմա: Հազարամյակի հռչակագիրը ապահովում է գաղութային գերիշխանության կամ օտար տիրապետության տակ գտնվող ժողովուրդների ինքնորոշման իրավունքը: Լեռնային Ղարաբաղում թե՛ գաղութային գերիշխանություն էր խորհրդային իշխանության կողմից, թե՛ օտար տիրապետություն՝ Ադրբեջանի կողմից, որի իրավասությանն էր հանձնվել հայկական տարածքը 1923թ. անօրինական կերպով ու անարդարացիորեն: Մի ժողովրդի համար, որի հայրենակիցները սահմանից այն կողմ էին, բայց անհասանելի, այսպիսի բաժանարար գործողությունն ու դրան հետևած ենթակայության կրկնակի շերտը անհանդուրժելի էր: Խորհրդային Միության իշխանության տասնամյակների ընթացքում և ԽՍՀՄ փլուզման ժամանակ Լեռնային Ղարաբաղի հայերը հանդես եկան իրենց ինքնորոշման իրավունքի պահանջատիրությամբ, ինչի մերժումը հանգեցրեց ռազմական հակամարտության, փախստականների ու զոհերի:

Վերջին 6 տարիների ընթացքում հակամարտության ռազմական փուլը դադարել է, իսկ հայերը հավատարիմ են մնում տևական կարգավորման հասնելու իրենց ձգտմանը, որը խաղաղություն ու անվտանգություն կբերի Լեռնային Ղարաբաղին՝ Հայաստանի հետ անխափան աշխարհագրական կապով: Մենք կշարունակենք ակտիվորեն աշխատել ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահների հետ և ցանկանում ենք շեշտել նրանց ներդրումը զինադադարի պահպանման գործում: Նույն եռանդով մենք պատրաստ ենք պահպանելու մեր ուղիղ կապերը Ադրբեջանի հետ՝ փոխզիջման հասնելու նպատակով: Այնուհանդերձ, մենք կարծում ենք, որ ուղիղ բանակցությունները Ադրբեջանի ու Լեռնային Ղարաբաղի միջև ավելի արդյունավետ կլինեն, քանի որ հենց Ղարաբաղի ժողովուրդն է, որ ի վերջո պիտի որոշի սեփական ճակատագիրն ու ապագան:

Իր զեկույցում գլխավոր քարտուղարը արդարացիորեն նշում է, որ այսօր ավելի շատ պատերազմներ են մղվում պետությունների ներսում, քան նրանց միջև: Այնուհանդերձ, ոչ մի փորձ չի արվում այս նոր մարտահրավերին ավելի արդյունավետ, իմաստալից ու իրատեսական լուծում տալու ուղղությամբ:

Յուրաքանչյուր հակամարտություն պետք է դիտարկվի սեփական չափանիշներով, իր ժողովրդի ու քաղաքական ղեկավարության գործողություններով և ձեռք բերած համաձայնություններով: Իսկ միջազգային հանրությունը կարող է ոչ միայն իր աջակցությունն ապահովել ու հնարավոր խթան դառնալ ձևափոխումների այս գործընթացի համար, այլև մտավոր, հայեցակարգային մոդելներ առաջարկել թվացյալ անզիջում հակամարտությունների լուծմանը հանգեցնող համապատասխան համաձայնությունների համար: Մենք հավատացած ենք, որ հակամարտող կողմերին ընդհանուր լեզու գտնելու հնարավորություն տվող համապատասխան շրջանակներ մշակելիս, հավաստիացումները պետք է ճկուն կերպով ձևակերպվեն և առանձնահատուկ ուղղվածություն  ունենան դեպի որոշակի տեսակի հակամարտությունների լուծումը: Եթե թույլ կտաք փոխաբերություն օգտագործել, մենք պետք է մտածենք «կերպն ի հետևանք գործառնության» ձևով: Երևան եկող հնարավոր լուծումների գործառնությունը և վերջնական խաղաղ պայմանագրի լայն ուրվագիծը պետք է հիմնվեն, մեր կարծիքով, միջոցների կամ սկզբունքների վրա, որոնք տվյալ խնդրի համար են մշակված, առանձնահատուկ են և գուցե անգամ՝ եզակի: Համոզված ենք, որ առանց նման առանձնահատուկ մոտեցման, ընդհանուր, շարքային բանաձևերը հարմար չեն լինի այն հակամարտության լուծման համար, որում մենք այս պահին խորապես ներգրավված ենք, և որի երկարատև լուծումը մեր մտահոգության առարկան է:

Մեզ համար խաղաղությունը Լեռնային Ղարաբաղում նշանակում է մեր հարևան Ադրբեջանի հետ թշնամության ու հակամարտության դրությունը վերափոխել համագործակցության ու ամրապնդված անվտանգության իրավիճակի: Մենք կցանկանայինք մտածել այն օրվա մասին, երբ Ղարաբաղը մեր երկու երկրները բաժանող անդունդից կվերածվի կամրջի՝ կառուցված հօգուտ այդ խնդրի հետ առնչություն ունեցող բոլոր ժողովուրդների:

Հազարամյակի գագաթաժողովի կողմից ընդունված քաղաքական փաստաթուղթը Միավորված ազգերի կազմակերպության զարգացման ուղեցւոյցն է գալիք տարիների համար: Հայաստանը վստահ է, որ այս կազմակերպությունը, հաշվի առնելով նրա ակնառու դերակատարումն ու պատմությունը, կարողություն ունի առավել արդյունավետորեն դիմակայելու նոր մարտահրավերներին: Վերջին 5 տասնամյակի ըթնացքում կուտակված հսկայական փորձը կարող է հաջողությամբ կիրառվել ամբողջ աշխարհում խաղաղության ու կայունության հասնելու համար:

Այնուամենայնիվ, և վերջապես պատասխանելով այսօրվա նոր մարտահրավերներին ու նոր պահանջներին, ՄԱԿ-ի բարեփոխումները պետք է իրականացվեն այս աշխույժ կազմակերպությունն ուժեղացնելու համար: Անվտանգության խորհրդի առաջարկվող ընդլայնմամբ այդ ռազմավարական մարմինը կդառնա առավել ներկայացուցչական ու իր որոշումները կկայացնի ավելի մեծ իրավազորությամբ:

Նյութի աղբյուրը՝ Վարդան Օսկանյան- «Անավարտ տասնամյակ. ելույթների ընտրանի»