Մխիթարյան միաբանության 300-ամյա հոբելյանը

 

Այսօր նշանավոր իրադարձություն է մեր ժողովրդի կյանքում, երբ համայն հայությունը խանդավառությամբ, հպարտությամբ ու պարծանքով նշում է Մխիթարյան միաբանության 300-ամյակը:

Հայ ժողովրդի պատմության մեջ եզակի ու անզուգական այս հաստատությունը, կարելի է ասել, հայ քաղաքակրթության հիրավի գլուխգործոցն է՝ հոգևոր ու մշակութային մի սքանչելի կոթող:

Ուստի թույլ տվեք այս պատմական օրը սրտի անհուն բերկրանքով շնորհավորել Մխիթարյան անդամներին և մեզ բոլորիս:

Միաբանության հոբելյանն ինձ համար ունի երկակի և առանձնակի նշանակություն ոչ միայն որովհետև Հայաստանի Հանրապետության արտաքին գործերի նախարարն եմ, այլ նաև այն պատճառով, որ ես բախտ եմ ունեցել Հալեպում ուսանել Մխիթարյան ուսումնական հաստատությունում, որն իր անզուգական դրոշմն է դրել իմ հետագա կրթության ու դաստիարակության վրա:

Այս օրերին միաբանության 300-ամյա հոբելյանը առանձնակի շուք, իմաստ ու բովանդակություն է ստանում հատկապես նրանով, որ 227 տարի բաժանումից հետո 2000թ. հուլիսի 19-ի պատմական ժողովով կայացավ Մխիթարյան միաբանության վերամիավորումը, որը եկավ մեկ անգամ ևս հաստատելու մխիթարյանների հեռատես իմաստնությունը, փաստելով միաբանության և միասնության այն առաքելական ոգին, որ դրել էր մեծ Աբբահայրը միաբանության ստեղծման հիմքում, և որը սրբությամբ պահպանվել է Վենետիկի և Վիեննայի միաբանների կողմից:

Վերամիավորման փաստը ունի շատ ավելի մեծ խորհուրդ, և այն դուրս է գալիս մխիթարյանների հարաբերությունների շրջանակից, ստանում է համազգային իմաստ և հնչեղություն, քանզի այսօր ավելի քան երբևէ բոլոր բնագավառներում մեր ժողովրդի համար կենսական անհրաժեշտություն է համախմբվածությունը, միասնականությունը՝ պատմական ներկա բարդ ժամանակահատվածում մեր ժողովրդին նետված մարտահրավերներին դիմակայելու և հայ ժողովրդի բոլոր հատվածների միջև ծառացած վիթխարի խնդիրները լուծելու համար:
Այսօր պատմական պատկառելի հեռավորությունից առավել տեսանելի է դառնում միաբանության բուն գաղափարը և նրա հիմնադրման հիմքում դրված միասնականության կարևորությունը:

Հայ ժողովրդի միությունը, միասնականությունը՝ ազգային և հոգևոր-մշակութային շրջանակներում՝ սա է եղել Սեբաստացու գերագույն նպատակը:

Նպատակադրվելով նպաստել մեր ժողովրդի հոգևոր, մշակութային, կրթական զարգացման գործին՝ մեծ Աբբահայրը խորապես հասկացել է, որ համազգային տարողության յուրաքանչյուր խնդիր լուծելու լավագույն միջոցը միասնականությունն է:

Սիրելի հայրենակիցներ, անգնահատելի և անչափելի է Մխիթարյան միաբանության դերն ու նշանակությունը մեր ժողովրդի հոգևոր-մշակութային կյանքում: Շնորհիվ Մխիթարյան միաբանության՝ ավետարանական ճշմարտություններ են ճառագել մեր կյանքում, բացվել են մարդկային գիտության նորանոր ուղիներ, շառավիղվել են հայոց պատմության, լեզվի, գրականության, արվեստի զարգացման էջերը:

Այստեղ իրենց կազմավորման ընթացքն են ապրել մտավորականներ, գիտնականներ, արվեստագետներ՝ հոգևոր, թե աշխարհիկ, այստեղ են իրենց տաղանդի փայլատակումներն ապրել շատ ու շատ գործիչներ, ստեղծելով հայ ոգու և մտքի դրսևորման անզուգական գործեր:

Մխիթարյան միաբանությունը հայ ոգու և մտքի պատմության ոսկեգույն էջերից մեկն է, և ի բարեբախտություն մեր ժողովրդի, այսօր էլ այդ տարեգիրքը բաց է, և գրվում են նորանոր ոսկե տողեր՝ ի փառս և ի զարգացում մեր ժողովրդի:

Մխիթարյան միաբանության գործունեությամբ և աներևակայելի ձեռքբերումների շնորհիվ է, որ վերջին 300 տարվա պատմության ընթացքում «Մխիթարյան» անունը դարձել է պարտադրող ներկայություն, մեր ժողովրդի հոգևոր-մշակութային զարգացումների խորհրդանիշ: Եվ միանգամայն իրավացի էր մեր ժամանակների հայ սփյուռքի խոշորագույն դեմքերից մեկը՝ Վահե Օշականը, երբ գրում էր. «… Ս. Ղազարը մեծագույն բարիք է հայության համար: Մարդ չի կարող զսպել իր հիացմունքն ու հպարտությունը այն համառ և հավատավոր աշխատանքի հանդեպ, որը պահպանում է հայ մշակույթի արմատները և սփյուռքի հիմքերը: Վենետիկի Մխիթարյան հաստատությունը ուլտրաճառագայթներ է արձակել 4 կողմը ցիրուցան եղած, երկնող մարդկանց համար»:

Սիրելի հայրենակիցներ, խորհրդանշական է, որ միաբանության 300-ամյակը զուգադիպում է քրիստոնեությունը որպես պետական կրոն հռչակելու 1700-ամյակին:

Միաբանության 300-ամյակի հանդիսությունները ոչ միայն հարգանքի տուրք են, այլև լավագույն հանրագումար՝ անդրադառնալու և ներկայացնելու միաբանության հոգևոր-մշակութային արժեքները, և մեկ անգամ ևս խոսելու մեր անցյալի, նրա պատմամշակութային արժեքների մասին, փորձելու նորից իմաստավորել և գնահատել արվածը, որովհետև պատմությունը մնայուն ընթացք է, առանց նրա հնարավոր ճանաչողության, իմացության և արժևորման դժվար է առաջ տանել ներկան և կանխատեսել ապագան:

Սա հատկապես վերաբերում է Մխիթարյան միաբանությանը, քանզի կարծում եմ, որ հայ իրականության մեջ զանազան օբյեկտիվ և սուբյեկտիվ հանգամանքների պատճառով, մինչ օրս տրված չէ այն մեծ գնահատականը, որին արժանի է միաբանությունը: Ավելին՝ վստահորեն կարելի է նշել, որ միաբանությունը ամբողջապես ճանաչված չէ մեր ժողովրդի կողմից: Մինչ օրս հավուր պատշաճի գնահատված չեն Մխիթարյան մեծագույն դեմքերը:

Սիրելի հայրենակիցներ, այս հանդիսավոր օրը խոսելով Մխիթար Սեբաստացու և մխիթարյանների պատմական առաքելության մասին, և որպեսզի առավել տեսանելի լինի նրա դերն ու նշանակությունը հայ ժողովրդի պատմության մեջ, հարկ եմ համարում մի փոքր անդրադառնալ այն պատմական ժամանակահատվածին, երբ մեծն Սեբաստացին սկսեց իր գործունեությունը և հիմնադրեց միաբանությունը:

Միանգամից ասեմ. հայ ժողովրդի երկու հատվածի համար էլ ծանր ու մռայլ էր պատկերը. պարսկա-թուրքական սահմանը այն մեծ անջրպետն էր, որ բաժանում էր մեր ժողովրդի երկու հատվածները: Սակայն հայ իրականությունը անտարբեր չէր այն ամենի նկատմամբ, ինչ կատարվում էր շուրջը և հատկապես Եվրոպայում. իսկ այնտեղ արդեն թևածում էր Լուսավորության ոգին, և սկսվում էր փայլուն մի շրջան, որը հայտնի է իբրև Լուսավորության դար:

Միաժամանակ հայ իրականության արևմտյան և արևելյան հատվածների կյանքում էլ տեղի էին ունենում չափազանց կարևոր և հետաքրքիր իրադարձություններ, որոնց ընդհանուր տրամաբանությունը մեկն էր՝ փորձել ուղիներ գտնել ազգի վիճակը վերափոխելու և բարելավելու համար:

Արևելյան հատվածում՝ Ղարաբաղի մի քանի մելիքությունների լիազորությամբ Իսրայել Օրին ճանապարհորդում էր Եվրոպայում, բախում եվրոպական տերությունների դռները, որպեսզի կարողանար ազատության դուռ բացել մեր ժողովրդի համար: Ազատագրության փնտրտուքը նրան բերեց Ռուսաստան, և 1701թ. նա Մոսկվայում արդեն ծրագրեր էր մշակում ռուսական արշավանքի համար: Ղարաբաղը և Սյունիքը սպասման մեջ էին, շուտով այնտեղ բռնկվելու էր մեր ժողովրդի ազգային-ազատագրական առաջին իսկական, կազմակերպված պայքարը:

Այդ նույն ժամանակ հասունանում էին հայ ժողովրդի հոգևոր-մտավոր, կրթամշակութային վերածննդի ու դաստիարակության փնտրտուքները, առանձին անհատներ փորձեր էին անում հայ ժողովրդին հաղորդակից դարձնել Եվրոպայի մշակույթին:

Այսպիսով, արևելյան մասում ծավալվում են քաղաքական-ազատագրական, արևմտյան մասում՝ հոգևոր-մշակութային շարժումները: Եվ ահա արևմտյան այս հոգևոր-մշակութային շարժման ռահվիրան դարձավ Մխիթար Սեբաստացին:

Հարկ եմ համարում նշել մի շատ կարևոր հանգամանք. ինչպես մեր ժողովուրդն էր մասնատված, այդպես էլ այդ շարժումներն էին անջատված: Մի կողմում քաղաքական-ազատագրական շարժումն էր, մյուս կողմում՝ հոգևոր-մշակութայինը: Սակայն դրանք չմիացան միմյանց, մնացին կղզիացած, առանձին-առանձին:

Մխիթար Սեբաստացին և Իսրայել Օրին միմյանց չէին ճանաչում, թեև երկուսն էլ հավասարապես պետք էին հայերին: Ահա այսպիսին էր իրավիճակը, երբ պատմական ասպարեզ է իջնում մի խոշոր վիթխարի դեմք՝ Մխիթար Սեբաստացին, և իր մի խումբ միաբաններով, իր վրա վերցնում չափազանց բարդ ու պատասխանատու առաքելություն՝ ապահովելու մի ժողովրդի հոգևոր-մշակութային առաջընթացը, միջնորդ դառնալու համար Եվրոպայի և հայերի միջև:

1700թ. Կոստանդնուպոլսում Մխիթարը հավաքում է իր համախոհներին ու բացատրում, թե ինչպիսի միաբանություն է ցանկանում ստեղծել, ներկայացնում իրավիճակը, որ ստեղծված հանգամանքներում հնարավոր չէ միաբանությունը հաստատել ո՛չ Կոստանդնուպոլսում, ո՛չ էլ Հայաստանում և հարկ է ընտրել այնպիսի երկիր, որտեղ հարմարություններ կան վանք ու միաբանություն հաստատելու համար, և ընտրությունը կանգ է առնում հունական Մորեա երկրամասի վրա, որը գտնվում էր Վենետիկի իշխանության ներքո:

Ահա այդ երջանիկ օրվանից հայ իրականության մեջ 300 տարի վառվում է այն մեծ լուսատուն, որը կոչվեց Մխիթարյան միաբանություն:

Իսկ 1717թ. իր հիմնադրության տարեդարձին այն վերջնականապես հաստատվում է Սուրբ Ղազար կղզու բարեբեր հողում:

Այդպիսին էր պատմական իրավիճակը, և այսօր, պատմական պատկառելի հեռավորությունից կարող ենք մի հանգամանք վստահորեն փաստել, որ այն, ինչ արվեց այդ երկու շարժումների կողմից, այն սերմերը, որ ցանվեցին, եղան շատ արգասաբեր, հետագայում տվեցին իրենց հրաշալի պտուղները:

Վստահորեն կարելի է ասել, որ մի ամբողջ դար, մինչև 19-րդ դարի կեսերը, այն հայ իրականության մեջ այն բացառիկ հաստատությունն էր, որ կենարար լույս ու գիտություն էր պարգևում մեր ժողովրդին: Աներևակայելի բեղմնավոր գործունեությամբ Սուրբ Ղազարը դարձավ այնպիսի երևույթ, որի նմանը չի տեսել մեր պատմությունը:

Անգնահատելի է միաբանության մշակութային դերը մեր ժողովրդի պատմության մեջ: Մխիթար Աբբահայրը եղավ եկեղեցու այն առաջին հիմնադիրներից, որ ազգային մշակույթը դարձրեց առաքելության գլխավոր նպատակը: Բացի այն, որ երեք դար շարունակ անխոնջ մեղվի պես ստեղծել են հոգևոր-մշակութային արժեքներ, միաբանությունն իր վրա է վերցրել նաև հայ մշակութային արժեքների հավաքման և պահպանման առաքելությունը, և այն նվիրվածությունը, որով մխիթարյանները կատարեցին այդ գործը, պարզապես կարելի է անվանել մշակութային խիզախություն և հերոսություն:

Դեռևս միաբանության հիմնադրման օրվանից Մխիթար Աբահայրը պատվիրում էր Մխիթարյան հայրերին, որ ամեն տեղ փնտրեն և որտեղ էլ հանդիպեն հայկական ձեռագրերի ու մատյանների, ամեն գնով բերեն և տեղափոխեն մենաստան: Եվ հոգևոր հայրերը այդ գործում կանգ չեն առել ոչ մի զոհողության առջև:

Ձեռագրեր հավաքելու նմանատիպ աշխատանքի արդյունքն է, որ Սուրբ Ղազարը, Մատենադարանից հետո, հայկական ձեռագրերի մեծագույն հավաքածուն ունեցող կենտրոնն է: Միաբանությունում է գտնվում հնատիպ գրքերի արժեքավոր հավաքածուն. սկսած առաջին հայ տպագրիչ Հակոբ Մեղապարտի «Ուրբաթագրքից»: Պատմական մեծ արժեք ունեն արխիվային նյութերը:

Թերևս բացառիկ ու գրեթե կատարյալ է հայ պարբերական մամուլի հավաքածուն: Եզակի են հայ միջնադարյան հուշարձանների արձանագրությունները: Մխիթար Սեբաստացու հանձնարարականով միաբանների կողմից ոչ միայն ցուցակագրվել ու չափագրվել են Արևմտյան Հայաստանի միջնադարյան հուշարձանները, այլև նրանց վրա եղած արձանագրությունները:

Մեծ արժեք ունեն եկեղեցական ոսկյա և արծաթյա սպասքը, հայկական հախճապակյա հազվագյուտ հավաքածուն: Ուշագրավ ու ինքնատիպ է հայ տպագրական առարկաների և գործիքների հավաքածուն, ազգագրական նյութերը և կիրառական արվեստի նմուշների հավաքածուները:

Հարուստ ու ինքնատիպ է նաև գեղանկարների հավաքածուն, որոնց մեջ իրենց արժեքով առանձնանում են Հովհաննես Այվազովսկու շուրջ 15 ստեղծագործություններ:

Պատկերը ամբողջական լինելու համար նշենք, որ միաբանությունը տնօրինում է նաև ոչ հայկական մշակութային գանձեր:

Մխիթարյան միաբանությունը մեր պատմության մեջ մնայուն տեղ ունի որպես մատենագիտական և հրատարակչական հաստատություն: Մինչև 1700թ. հայ գրքի տպագրությունը հաշվում էր շուրջ 180 անուն գիրք՝ սկսած 1512 թվականից, իսկ միաբանությունը մինչև Աբբահոր մահը արդեն հրատարակել էր 55 անուն գիրք: Միաբանությունը հայ տպագրական արվեստը բարձրացրեց նոր աստիճանի և ամենակարևորը՝ Մխիթարին հաջողվեց կազմակերպել հրատարակչական խմբային աշխատանք:

Մխիթարը և իր միաբանությունը բոլորովին նոր խոսք ասացին հայ տպագրության մեջ և ասպարեզ բերեցին այնպիսի մեծագործություններ, որոնք պետք է առաջացնեին բոլորի հիացմունքը, հայ հրատարակչական արվեստը հասցնելով որակական նոր մակարդակի:

1733թ. Աբբահայրը Բորթոլիի տպարանից դուրս հանեց իր հրատարակած Աստվածաշունչը: Դա մի աննախադեպ, սքանչելի գործ էր: Աբբահայրը ոչինչ չէր խնայել այն փառահեղ դարձնելու համար՝ պղնձի վրա քանդակած նուրբ պատկերներ, գեղեցիկ ծաղկագրեր, մաքուր տպագրություն՝ թանկարժեք թղթի վրա: Այն մեր իրականության մեջ հայտնի է «Աբբայի աստվածաշունչ» անունով:

1749թ. լույս աշխարհ է գալիս հայ հոգևոր-մշակութային գոհարներից մեկը՝ Հայկազյան բառարանը, որը մի դարագլուխ է մեր պատմության մեջ: Ամենից առաջ այն հիմնավորապես հաստատում էր, որ Սուրբ Ղազար կղզում գիտեն աշխատել հավաքական ուժերով, համառ տոկունությամբ, հիմնավոր, գիտական պատրաստվածությամբ:

Գործը սկսվել էր 1722թ. և, ընդհատումներից հետո, ավարտվեց 1745թ.: Այդ տարիներին Մխիթարը և իր աշակերտները ստեղծեցին մի հարուստ բացատրական բառարան, որն իր նախադեպը չուներ, և որի արժեքը ուղղակի անգնահատելի է:

Բառարանի հրատարակությունը մխիթարյանների համար ունենում է մեկ այլ կարևոր նշանակություն ևս, այն կատարյալ և վերջնական հաղթանակ էր, միաբանության անսահման, բարձրագույն հեղինակության հաստատումը: Աստվածաշունչը և Հայկազյան բառարանը Աբբահոր անձեռակերտ կոթողներն են:

Խոսելով միաբանության մատենագիտական, հրատարակչական գործունեության մասին, անհնար է հիացմունքով չհիշատակել հայ պարբերական մամուլի թագն ու պսակը կազմող «Բազմավեպի» մասին:

Այն եզակի է իր տեսակի մեջ, միակ հայ պարբերականն է, որ այդ ժամանակ հիմնադրվելով հրատարակվում է մինչև օրս: Շնորհիվ Գաբրիել Այվազովսկու և մի խումբ խանդավառ միաբանների խիզախ և հերոսական ջանքերի, սեփական նախաձեռնության նկատմամբ ունեցած ազգային կարևորության գործի խորը գիտակցության՝ 1843թ. մայիսին լույս աշխարհ եկավ «Բազմավեպը», և ինչպես պարզվեց հետո, այն դարձավ մեր մշակույթի կոթողներից մեկը, հիրավի դառնալով մեր ժողովրդի հոգու և մտքի պատմության ոսկեզօծ էջը:

Անգնահատելի ու վիթխարի է միաբանության կրթաուսումնական գործունեությունը: Մխիթարյան ուսումնական հաստատությունները եղել են լույսի և գիտության այն աղբյուրը, որ երեք դար շարունակ ողողում է հայ իրականությունը:

Երկար կարելի է խոսել միաբանության գործունեության մասին, այն հսկայածավալ աշխատանքների մասին, որ միաբանությունը կատարել է գիտության, կրթության, պատմագիտության, հայագիտության, թարգմանության և այլ բնագավառներում: Եվ հուսով եմ, որ այս օրերին հանգամանալից կխոսվի դրանց մասին:

Բնականաբար, այսօր անդրադառնալով միաբանությանը և խոսելով նրա մասին, անհնար է չանդրադառնալ նրա հիմնադիր Մխիթար Սեբաստացու դյուցազնական կերպարին:

Մխիթար Աբբահայրը մեզ է ներկայանում որպես հայ վանականի, հոգևորականի, առաքյալի, հայրենասերի, գիտնականի, հրատարակչի, մատենագրի, դաստիարակի բացառիկ տիպար, որն աղոթեց, նվիրվեց գործեց, ստեղծեց, թարգմանեց ու հրատարակեց հանուն հայ ազգի հոգևոր զարթոնքի, նրա զարգացման և բարգավաճման:

Ես կուզենայի անդրադառնալ առանձնապես Սեբաստացի դիվանագետին: Չնայած նրա կենսագիրների և նրա կերպարին անդրադարձողների մոտ երբեմն շոշափվել է նրա դիվանագիտական կարողությունների դրսևորման խնդիրը, բայց այն մինչև օրս մեծ Աբբահոր չուսումնասիրված և չգնահատված կողմերից է, ինչպես նրա գործունեության նաև այլ բնագավառները:

Թերևս հարց է առաջանում. ի՞նչ կապ կարող է ունենալ հոգևորական առաջնորդը, միաբանության ղեկավարը՝ դիվանագիտության հետ: Հարկ եմ համարում նշել, որ Սեբաստացին ոչ թե դիվանագետ էր զբաղմունքով ու կոչումով, այլ իր գործունեության ձևերով, բոլոր խնդիրները դիվանագիտական կարողություններով և հմտություններով հարթելու անզուգական տաղանդով:

Մի փոքր շեղվելով նշեմ, որ մեր ժողովրդի պատմության մեջ նա այն բացառիկ ազգային գործիչներից էր, որն իր վրա վերցրեց խնդրի լուծումը, առաքելությունը իրականացնում էր մարդկային, հասարակական-քաղաքական հարաբերությունների, ժամանակի, միջավայրի, ռեալ իրականության բոլոր հանգամանքների վերլուծման և հաշվառման դիվանագիտական հմտությամբ, նրբությամբ ու ճկունությամբ:

Այդ է վկայում նրա ողջ գործունեությունը, սկսած Կոստանդնուպոլսից մինչև կյանքի վերջը: Իբրև խոշոր երևույթ, բնականաբար Մխիթարյան միաբանությունը շատ վեճերի և պայքարի առարկա պետք է դառնար, և եթե մտովի տեղափոխվենք այն պատմական ժամանակաշրջանը, երբ կատաղի պայքար էր գնում հայ լուսավորչականների և կաթոլիկների միջև, միանգամայն պարզ կդառնա այն իրավիճակը, որի պայմաններում Մխիթարը և նրա միաբանները գործեցին,պայքարեցին և հաստատվեցին:

Այս դաժան պայքարի պայմաններում, հիանալի ըմբռնելով իրավիճակը, նա հակամարտության չգնաց, այլ ընտրեց հաշտության, համբերատարության, փոխըմբռնման ճանապարհը՝ բոլոր վեճերը տեղափոխելով մտքի, մշակույթի, գրականության, գիտության ասպարեզ: Դրանք այն հզոր միջոցներն էին, որոնցով հնարավոր էր հաղթահարել տգիտությունը, հեռացնել անհանդուրժողականությունը, հայ ազգին հեռու պահելով անտեղի և իմաստազուրկ գժտություններից:

Հիրավի, դա անսխալ ուղի էր, անխորտակելի զենք: Հարյուրավոր տարիների ընթացքում Սուրբ Ղազարից լույս էր ճառագում, և աստիճանաբար հայ իրականության մեջ միաբանությունը դառնում էր տիրապետող, և անգամ նրա ամենամոլեռանդ հակառակորդները Մխիթարյանների գրքերը համարում էին իրենց տան զարդը, կարդում, ուսումնասիրում էին դրանք և այդպիդի գրքեր հրատարակողներին համարում հարգանքի ու պատվի արժանի հայեր:

Մխիթար Աբբահայրը և մխիթարյանները կարողացան դառնալ մեր ժողովրդի մտավոր զինակիցը, հենարանը և հեղինակությունը, և ըստ էության միաբանությունը դարձավ մի յուրատեսակ ակադեմիա մեր ժողովրդի համար, որին աստիճանաբար հարմարվեց, ընդունեց, հպատակվեց հայ ազգը:

Աբբահայրը դարձել էր այնպիսի հեղինակություն, որ կաթոլիկ կարդինալներից մի քանիսը նրան արժանի էին համարում անգամ պապական գահին:

Աբբահայրը վախճանվեց՝ չտեսնելով իր մտքի և հոգու հրաշքը՝ Հայկազյան բառարանը, բայց նա հեռանում էր հանգիստ խղճով, իրենից հետո թողնելով ապահով մի օթևան, որի մեջ պետք է թևածեր հայ ոգին և փայլատակեր հայ միտքը: Երջանիկ էր Մխիթարը ժառանգների կողմից, որոնք վառ պահելով Մեծ Աբբահոր ոգին, բազմացրեցին, զարգացրեցին Սուրբ Ղազարը, այն դարձնելով մեր մշակույթի անձեռակերտ գանձերից մեկը:

Եվ այսօր՝ միաբանության հիմնադրման 300-ամյակի հանդիսության օրը մեծագույն հարգանքի տուրք մատուցելով Մխիթար Աբբահորը, հարկ եմ համարում նաև հարգանքի տուրք մատուցել այն բոլոր աբբահայրերին, որոնց ղեկավարման տարիներին միաբանությունը դիմացել է ժամանակի քննությանը, ապրել ծայրաստիճան դժվարին ժամանակներ, բայց պահպանել իր ոգին, հավատարիմ մնացել իր առաքելությանը, երբեք չի դադարել գործելուց, տքնանքով ու քրտնաջան գործունեությամբ հարստացրել է մեր ժողովրդի հոգևոր-մշակութային կյանքը, ոսկե էջեր գրելով մեր մշակույթի տարեգրքում:

Իսկ այսօր ես առանձնապես ցանկանում եմ շնորհավորել վերամիավորված միաբանության ընդհանուր Աբբահայր Հայր Եղիա վարդապետ Քիլաղպեանին, որին ոչ միայն բախտ է վիճակվել լինել վերամիավորված միաբանության առաջին աբբահայրը, այլև իր ուսերին կրել այն վիթխարի պատասխանատվությունը, որ իր հետ բերում է այն:

Ուստի, սիրելի Աբբահայր, Ձեզ մաղթում եմ ամենայն բարիք և հաջողություններ, ցանկանալով ուժ ու կորով, Մխիթարյան իմաստություն, մեր ժողովրդի հոգու և մտքի այս անձեռակերտ կոթողը՝ Մխիթարյան միաբանությունը պահպանելու և զարգացնելու, Մխիթարյան ոգին ու նվիրվածությունը վառ պահելու, ի փառս և ի հպարտություն մեր ժողովրդի:

Սիրելի հայրենակիցներ, բնականաբար, հոբելյանական արարողությանը նվիրված իմ համառոտ ելույթում, թերևս, հնարավոր չէր անդրադառնալ միաբանության վիթխարածավալ գործունեության բոլոր կողմերին և ուղղություններին, տալ միաբանության ներքին և արտաքին կյանքի լիարժեք գնահատականը, ներկայացնել Մխիթարյան հոգևոր-գաղափարական ամբողջության բոլոր կողմերը:

Այս օրերին շարունակ հնչելու են «Մխիթարյան ոգի», «Մխիթարյան կոչում», «Մխիթարյան աշխատանք», «Մխիթարյան դեր», «Մխիթարյան ինքնություն» և համանման այլ մտքեր, որոնք բոլորը միասին կազմում են մեկ ընդհանուր գաղափարախոսություն, աշխարհայացք, հոգևոր-մշակութային ինքնատիպ արժեք և կազմում այն հրաշագործությունը, որը կոչվում է Մխիթարյան միաբանություն:

Սակայն, այնուամենայնիվ կուզենայի անդրադառնալ Մխիթարյանների ինքնության, ազգային նկարագրի մեկ կողմին, որը կոչվում է հայրենասիրություն:

Բացառիկ ու ինքնատիպ է Մխիթարյան հայրենասիրությունը, այն ինքնամոռաց է, խոհուն, հաստատակամ, լի սեփական արածի կարևորության արժանապատիվ գիտակցությամբ, հեռու արտաքին շղարշներից, ինքնագովությունից և ցուցամոլությունից:

Արդեն միաբանության ստեղծման ողջ գաղափարական հիմքը հայ ժողովրդի լուսավորության և ոգու վերազարթոնքն էր, որին ամբողջովին նվիրվեցին մխիթարյանները: Հայրենասիրության, հայ ժողովրդի բաառիկ նվիրվածության անզուգական օրինակ է մխիթարյանների ողջ գործունեությունը, սիրո, պաշտամունքի մի իսկական սքանչելի ներբող է նրա հայրենասիրական ոգին, որը շլացուցիչ իմաստությամբ ու պարզությամբ ամփոփված է Հայկազյան բառարանի առաջաբանում Սեբաստացու հետևյալ տողերում.

«Խոնարհ սրտով քեզ եմ նվիրում, ով հայ ժողովուրդ, իմ երկար տարիների աշխատանքիս պտուղը, իբրև սիրո ձոն: Սրտագին տենչում եմ, իմ վաստակս քեզ պարգևելու, որովհետև ինչ որ իմն է, այն քեզ է պատկանում, և ինչ որ քոնն է, այն էլ իմն է: Այդ պատճառով ինձ համար պարծանք է քեզ ծառայելը, որովհետև ի սկզբանե, ի վեր, ինչպես ես, այնպես էլ Միաբանությունը կոչված է հայ ժողովրդի մշակույթին ծառայելու»:

Ծառայել հարազատ ժողովրդին, նպաստել նրա հոգևոր-մշակութային վերազարթոնքին ու բարգավաճմանը, պահպանել նրա ավանդույթները և նկարագիրը վերականգնել և զարգացնել նրա լեզուն, սերունդներին կրթել և դաստիարակել ազգային, բարոյական և գիտության լույսով:

Հայրենասիրությունը և ազգասիրությունը այսպես ըմբռնելը աստվածային առաքելություն էր, որը առինքնող դրոշի նման 300 տարի ծածանվում է Մխիթարյան վանքի վրա:

Մխիթարյան միաբանության հայրենասիրությունը անբաժան է հայկականությունից:

Մխիթարը հոգ էր տարել, որպեսզի միաբանությունը լինի հայ ծեսով. ժամերգությամբ, պատարագով, ծիսական մատյաններով, ծիսական տոներով ու պահքով, և հատկապես միաբանների կազմով, որոնք բաղկացած պետք է լինեին միայն հայերից:

Միաբանության հայրենասիրական և հայկականության այս դիմագիծը այնքան խորն ու ցայտուն է, որ նույնիսկ ժամանակին եղել են անհատներ, որոն չկարողանալով թափանցել միաբանության գաղափարական էության, համոզմունքների ու սկզբունքների մեջ, նրանց կպցրել են «ազգայնամոլության» զանազան պիտակներ: Միաբանության այդ ոգեշնչումը, հայրենասիրությունը, հայկականությունը բխում էր հարազատ ժողովրդի նկատմամբ տածած անսահման սիրուց, նրա արժանիքների նկատմամբ ունեցած հպարտությունից, նրա վիճակը բարելավելու, կարիքները հոգալու անձնվեր նվիրվածությունից, որը կոչվում է «Հայկական ոգի»:

Թանկագին եղբայրներ, ավարտելով խոսքս, թույլ տվեք մեկ անգամ ևս շեշտել, որ շնորհիվ աներևակայելի բեղուն գործունեության Սուրբ Ղազար կղզին արդեն 300 տարի վերածվել է փոքր Հայաստանի՝ նրա պես հայկական: Իր ոգով և նկարագրով այն դարձել է, հիրավի, մի սքանչելի Հայոց տուն, արժանացել հայոց բոլոր մեծամեծների հիացմունքին ու դրվատանքին, մեր ժողովրդին պարգևելով Մխիթար Սեբաստացի, Գաբրիել Այվազովսկի, Ալիշան, Չամչյան և այլ մեծագույն գործիչներ:

Եվ որքան իրավացի էր Արշակ Չոպանյանը, երբ գրում էր. «… Ոչ մի հայկական հաստատություն, այնքան խորունկ և տևական ազդեցություն չի ունեցել Հայոց վրա, որքան Մխիթարյան Տունը»:

Ուստի մաղթում եմ, որ ընդմիշտ շեն ու բարգավաճ մնա այդ Տունը և մշտապես հուրհրա հայոց կրակը, լույս ու բերկրանք պարգևելով հայ ժողովրդին:

Նյութի աղբյուրը՝ Վարդան Օսկանյան- «Անավարտ տասնամյակ. ելույթների ընտրանի»