Հայաստան-Սփյուռք՝ երկկողմանի ճանապարհ

 

Դուք արդեն մի քանի օր է Հայաստանում եք: Ձեզանից ոմանք, վստահ եմ, առաջին անգամ են Հայաստան գալիս, բայց մեծամասնության համար առաջին այցելությունը չէ, և վստահ եմ, որ բոլորիդ համար, բոլորիդ աչքերին տեսանելի են Հայաստանի և՛ հաջողությունները, և՛ թերացումները, դրականն ու բացասականը: Ես չգիտեմ՝ դուք ինչ ակնկալիքներով եք եկել, բայց վստահ եմ, որ ակնկալիքներ ունեցել եք: Խոսքը խորհրդաժողովի մասին չէ, խոսքը Հայաստանից ակնկալիքների մասին է, ձեր տեսնելիքից ակնկալիքների մասին է, որովհետև մենք բոլորս մեր գիտակցության մեջ, մեր մտքում, մեր երազներում պատկերացնում ենք մեր Հայաստանը և ձգտում ենք հասնել դրան: Բայց որպեսզի մենք կարողանանք Հայաստանը ճիշտ տեսնել, ճիշտ ընկալել, ես կարծում եմ, որ մենք պետք է կարողանանք ճիշտ հարաբերակցությունը, ճիշտ հավասարակշռությունը գտնել մեր ակնկալիքների և մեր երկրի հնարավորությունների: Եթե մենք կարողացանք դա անել, կարծում եմ, որ մենք Հայաստանն ավելի լավ կհասկանանք և խույս կտանք հուսախաբություններից:

Պետություն կառուցելը հեշտ գործ չէ. ես եղել եմ ստեղծման պահից, տեսել եմ վայրիվերումները: Ճիշտ է՝ կարելի է ակնկալիքներ ունենալ, բայց պետք է նաև լինել իրատես: Մենք կառուցել ենք մի պետություն, որը, կարծում եմ, արդեն բավական ամուր է, տնտեսապես զարգանում է: Եվ իսկապես, եթե այսօր Հայաստանը համեմատության մեջ դիտարկենք նման պետությունների հետ, հակառակ մեր սահմանափակ հնարավորությունների, հակառակ պատերազմի, հակառակ շրջափակմանը, այսօր մենք մրցակցության մեջ ենք մեր հարևանների հետ և դեռևս հաղթում ենք՝ տնտեսական ոլորտում, քաղաքական կայունության առումով մենք հաղթում ենք, առաջ ենք մեր բարեփոխումների առումով, բայց, ամենամեծ հարցը, որ այսօր մենք մեզ պետք է տանք՝ արդյո՞ք մենք կկարողանանք այս մրցակցությունը պահպանել: Ահա սա է խնդիրը: Կկարողանա՞նք մենք մեր զավակներին, մեր հաջորդ սերունդներին հանձնել մի Հայաստան, որը մրցունակ կլինի այս տարածաշրջանում, որն իր հարևաններից ավելի զարգացած կլինի, հարևաններից ավելի ժողովրդավարական կլինի: Այսօր մենք առջևում ենք, բայց կկարողանա՞նք արդյոք այդ մարտահրավերին դիմանալ:

Ինձ համար, գոնե, հետաքրքրական զուգադիպություն էր, որ այս խորհրդաժողովը համընկավ Հայաստանի Հանրապետության դեսպանների տարեկան հավաքին, և զուգադիպությունն ինձ համար սա է, որովհետև մենք մի քանի օր առաջ մի ամբողջ մեկուկես օր քննարկել ենք Հայաստանի դիվանագիտության առաջ կանգնած մարտահրավերները և տվել ենք գնահատականներ: Այսօր իրավիճակը մեր տարածաշրջանում շատ արագ է փոխվում, Հայաստանի առաջ կանգնած մարտահրավերներն այսօր նույնը չեն, ինչ որ եղել են տասը տարի առաջ, հինգ տարի առաջ և ընդամենը նույնիսկ մեկ կամ երկու տարի առաջ:

Դրանք բազմաթիվ են՝ Բաքու-Ջեյհան նավթատարի գործարկումը, տրանսկասպյան գազամուղի կառուցման հեռանկարը, որն էապես մեծացրել է Ադրբեջանի կշիռը և լծակները Եվրոպայի ու Միացյալ Նահանգների համար, օրեցօր Թուրքիայի ու Ադրբեջանի մերձեցումը և Թուրքիայի արդեն հրապարակային, բաց աջակցությունը, թափանցիկ աջակցությունը Ադրբեջանին՝ ռազմական, քաղաքական, տնտեսական առումներով, օրեցօր նոր դրսևորումներ ստացող թուրքական կառավարության՝ ցեղասպանության ժխտման և չճանաչման պետական քաղաքականությունը, այս տարածաշրջանում ինքնորոշման խնդիրներ ունեցող երկրների միավորումը և ընդհանուր ճակատի ստեղծումը, մեզ համար ռազմավարական կարևոր նշանակություն ունեցող հարևանի՝ Իրանի նկատմամբ պատժողականության  տրամադրությունների դրսևորումները և, վերջապես, մեր տարածաշրջանում հնարավոր բաժանարար գծերի ստեղծումը: Ահավասիկ, մի քանի մարտահրավերներ, որ մենք մեր հանդիպման ժամանակ կարողացել ենք թվարկել: Սրանք, թերևս, արտաքին քաղաքականության մարտահրավերներն են: Հայաստանն ունի նաև ներքաղաքական մարտահրավերներ:

Մենք պետք է կարողանանք առողջացնել մեր քաղաքական դաշտը, մենք պետք է կարողանանք վերացնել կոռուպցիան, մենք պետք է կարողանանք վերացնել հովանավորչությունը, մեր կառավարության կառույցներն ավելի արդյունավետ դարձնել, պետք է կարողանանք աղքատությունը վերացնել, մենք պետք է կարողանանք ազատ, ժողովրդավարական ընտրություններ անցկացնել, մենք պետք է կարողանանք աշխատատեղեր ստեղծել, մենք պետք է կարողանանք արժանավայել կյանք ապահովել, մենք պետք է կարողանանք, իսկապես, մեր ժողովրդի բարոյահոգեբանական տրամադրությունները և մթնոլորտը փոխել: Սրանք մարտահրավերներ են, բայց ոչ միայն Հայաստանի. սրանք Հայաստանի մարտահրավերներն են, Արցախի մարտահրավերներն են և Սփյուռքի մարտահրավերներն են:

Ես համաձայն եմ, որ չկա Հայաստան, առանց սփյուռքի, չկա Ղարաբաղ, առանց Հայաստանի, որ մենք բոլորս մի ազգի ենք պատկանում, մենք ունենք մի ինքնություն: Այսօր չկա Հայաստան-Սփյուռք-Արցախ տարանջատում: Սփյուռքը մեզ պարտադրվել է դեռևս հեռավոր անցյալից՝ Անիի կործանումից: Սփյուռքը մեզ պարտադրվել է Կիլիկիայի անկումից, սփյուռքը մեզ պարտադրվել է ցեղասպանությամբ, սփյուռքը մեզ պարտադրվել է խորհրդային շրջանի անարդարությամբ, և վերջապես, սփյուռքը մեզ շարունակում է պարտադրվել մեր նորագույն պատմության անկախության առաջին տարիներին Ադրբեջանի սանձազերծած պատերազմով: Դա է սփյուռքի իրականությունը. այն մեզ պարտադրված է: Այսօր մենք ամեն ինչ պետք է անենք, որպեսզի մեր տարագիրներին ետ վերադարձնենք, եթե ոչ ֆիզիկապես, ապա հոգով, մտքով, վերադարձնենք նվիրումով դեպի Հայաստան, դրա համար էլ երկքաղաքացիության հարցն այսօր իսկապես դառնում է առաջնայնություն, և ես այսօր պատիվ ունեմ հայտարարելու, որ մինչև տարեվերջ, հույս ունեմ, որ Հայաստանի Հանրապետության Ազգային ժողովը կընդունի այդ օրենքը, որի հիմքում կլինի քաղաքացիություն տալու ամենաազատական քաղաքականությունը:

Սա անհրաժեշտություն է մեր ժողովրդի համար, սա անհրաժեշտություն է մեր ազգի համար, սա անհրաժեշտություն է մեր ապագայի համար, սա անհրաժեշտություն է այն կրիտիկական զանգվածի համար, որի մասին արդեն խոսեց Սահմանադրական դատարանի նախագահ Գագիկ Հարությունյանը: Այդ կրիտիկական զանգվածը մեզ անհրաժեշտ է, երեք միլիոնը մեզ համար շատ քիչ է, մենք պետք է լինենք 5 միլիոն, պետք է լինենք 10 միլիոն, պետք է լինենք մեր կարողականությամբ 15-20 միլիոնի համազոր, որպեսզի իսկապես արդյունավետությամբ դիմագրավենք այդ մարտահրավերները:

Իհարկե, Հայաստան-սփյուռք հարաբերությունները, սփյուռքահայի և հայաստանցու մերձեցումն ունի իր բարդությունները, սա հեշտ խնդիր չէ, մենք այս խնդիրներին պետք է բաց բաց աչքով նայենք, չթաքցնենք, խոսենք դրանց մասին: Երբ մենք կազմակերպում էինք այս քննարկումը, մենք մոտեցանք մեր մեծերից, արվեստագետ հայրենադարձներից մեկին՝ խնդրելով մասնակցել այս քննարկումներին, հատկապես հայրենադարձության քննարկումներին: Նա մեզ ասաց.  «Գիտեք, այդ շրջանն ինձ համար այնքան է ցավոտ, որ ես չեմ կարող դրա մասին խոսել, այդ շրջանն այնքան է ցավոտ, որ ես չեմ կարող բեմի վրա լաց չլինել»: Եվ նա հրաժարվեց մասնակցել: Իսկապես, հայրենադարձների համար ծանր շրջան է եղել, մենք պետք է խոսենք դրա մասին, անդրադառնանք դրան, գնահատական տանք, որպեսզի խուսափենք հայրենադարձության բարդություններից, կարողանանք այս անգամ ճիշտ անել այնպես, որ Հայաստանն ինքը ներքաշի բոլորիս, և ոչ թե մենք, որպես պետական քաղաքականություն, գնանք մեր հայրենակիցների հետևից:

Հայաստանի մարտահրավերները որքան սփյուռքինն են, այնքան էլ սփյուռքի մարտահրավերներն են Հայաստանինը, սա չի կարող միակողմանի ճանապարհ լինել, սա պետք է լինի երկկողմանի ճանապարհ: Սփյուռքը, որը մեր կարևորագույն հատվածն է, որը Հայաստանի համար անհրաժեշտություն է ամեն ինչով, պետք է հզորանա, բայց նա բազմաթիվ խնդիրներ ունի այսօր՝ այլասերում, հայապահպանության մարտահրավերներ, քաղաքական պառակտումներ, անվստահելիություն, իրար դեմ պայքար, այդ բոլորն այսօր սփյուռքի առաջ կանգնած լուրջ խնդիրներ են, և Հայաստանը պետք է իր մասնակցությունը բերի այդ խնդիրների լուծմանը: Ինչպիսի՞ միջոցներով, դա կարելի է քննարկել: Այստեղ հնչեցին տարբեր կարծիքներ, բայց իսկապես կարելի է գտնել ամենանախընտրելի ձևը մեր համագործակցությունն առավել արդյունավետ դարձնելու համար:

Բայց Սփյուռքի առաջ կանգնած ամենամեծ մարտահրավերը, Պետրոս Թերզյանը խոսեց դրա մասին, մեր նոր սերնդի ինքնության խնդիրն է, այն հարցը, թե մեր նոր սերունդն իր ինքնությունը ինչի՞ հետ է կապում, արդյոք նա կապում է ցեղասպանությա՞ն հետ, երկրաշարժի՞ հետ, Ղարաբաղի՞ խնդրի հետ, թե՞ կապում է այսօրվա, ներկա Հայաստանի հետ, անկախ Հայաստանի հետ: Ես կարծում եմ նա միայն ու միայն կապում է ներկա Հայաստանի հետ: Բայց այդ ներկա Հայաստանը պետք է լինի իր պատկերացման Հայաստանը, այն Հայաստանը, որի մասին նա լսել է իր նախնիներից, այն Հայաստանը, որ իր ծնողներն են երազել: Եթե մենք չկարողանանք տալ այդ Հայաստանը այս սերնդին, հաջորդ տարիների ընթացքում մենք կորցնելու ենք այդ սերունդը:

Ահավասիկ, սրանք են խնդիրները: Հայաստան-Սփյուռք-Արցախ միասնականության անհրաժեշտություն կա:

Նուբար Աֆեյանը քիչ առաջ Վիլյամ Սարոյանից մի մեջբերում արեց, որ քաջածանոթ  բոլորիս. «Եթե հանդիպեն երկու հայեր աշխարհի ցանկացած վայրում, տեսեք, թե ինչպես նրանք կստեղծեն մի նոր Հայաստան»: Նուբարը դրան տվեց իր մասնագիտական մեկնաբանությունը համակարգչային լեզվով, ես ուզում եմ դրան իմ մասնագիտական մեկնաբանությունը տալ՝ քաղաքական-ազգայնական տեսակետից. եթե այսօր Արցախը, Հայաստանը ու Սփյուռքը միանան, կտեսնեք, թե մենք ինչ հրաշքներ կգործենք: Ես համոզված եմ, որ 21-րդ դարը մե՛րն է լինելու:

Նյութի աղբուրը՝ Վարդան Օսկանյան- «Անավարտ տասնամյակ. ելույթների ընտրանի»