Ամբերդ

 

Ամբերդ ամրոցը կառուցվել է Հայաստանի պատմական Այրարատ նահանգի Արագածոտն գավառում: Այն գտնվում է ներկայիս ՀՀ Արագածոտնի մարզի Աշտարակի տարածաշրջանի Բյուրական գյուղից 7 կմ հյուսիս-արևմուտք, Արագածի հարավային լանջին, Արքաշեն և Ամբերդ գետերի միախառնմամբ ձևավորված հրվանդանին, 2200 մետր բարձրության վրա:

Ամբերդը միջնադարյան Հայաստանի ամրոցաշինության ինքնատիպ համալիր հուշարձաններից է՝ իր ճարտարապետական հորինվածքով ու պատմական դերակատարությամբ: Այն հանդես է գալիս ներամրոցային ներդաշնակված կառուցապատմամբ, որով համատեղվում են պաշտպանական, վարչակառավարման, ծիսապաշտամունքային, բնակելի և տարանպատակ այլ կառույցներ: Այս հանգամանքը նպաստում է մեկ այլ, առավել դժվարին ճարտարապետահորինվածքային իրագործման՝ հնարավոր դարձնելով ամրոցի և բարձրադիր՝ իր ձևույթով բարդ տեղանքի սերտ միասնությունը, համահունչ ամբողջացումը:

10-14-րդ դարերի ընթացքում այն իր մեջ ներառում էր պարսպապատեր, դարպասներ, դղյակ-միջնաբերդ, գաղտնուղիներ, բաղնիք, ջրամբարներ, մատուռ, Վահրամաշեն կաթողիկե եկեղեցին, բնակելի շինություններ: Առ այսօր պահպանվել են եկեղեցին, մատուռը, բաղնիքը, պարսպամուտքերը, որոնք վերականգնվել են, ինչպես նաև դղյակ-միջնաբերդի, պարսպապատերի ու տարատեսակ այլ կառույցների ավերակներն ու առանձին մանրամասներ:

Ամբերդն իր իսկ տարեգիրն է՝ պատմամշակութային հուշարձաններով, վիմական արձանագրություններով, հնագիտական պեղումների արդյունքում ի հայտ եկած գտածոներով, ինչն ամբողջանում է մատենագրական տեղեկություններով: Սկզբնաղբյուրային այս տվյալների ամբողջական, քնահամեմատական հետազոտությունները պատմագիտության ասպարեզում ուրվագծում են բազմադարյա ժամանակաշրջան՝ պատմամշակութային հարուստ ժառանգությամբ, որով և ներկայանում է մերօրյա Ամբերդ ամրոցը:

Ամբերդի հիմնադրման և վաղ շրջանի պատմության հարցում գիտնականները տարակարծիք են: Քննարկումները վերաբերում են ժամանակային ընդարձակ միջակայքի՝ նախաքրիստոնեական ժամանաշրջանից մինչև 10-րդ դարի երկրորդ կես: Վիմագրական և մատենագրական տվյալները վավերագրում են Ամբերդի մուտքը պատմական ասպարեզ 10-րդ դարի առաջին քառորդում և անկումը՝ 14-րդ դար:

Ամրոցը պատմության մեջ հանդես է գալիս հիմնականում Ամբերդ կամ Անբերդ անվանաձևերով, որոնց ծագմանը, ստուգաբանությանը և կիրառման ժամանակագրությանը նվիրված են մի շարք ուսումնասիրություններ:

ՀՀ կառավարության 2003թ. մարտի 7-ի N312-Ն, ապա նույնի լրացված ու փոփոխված 2017թ. մայիսի 18-ի N541-ն որոշմամբ՝ «Ամբերդ ամրոց» պատմամշակութային արգելոցը հաստատվում է «Պատմամշակութային արգելոց-թանգարանների և պատմական միջավայրի պահպանության ծառայություն» ՊՈԱԿ-ի մասնաճյուղ՝ ընդգրկելով 45.07 հա տարածք:

«Ամբերդ ամրոց» արգելոցի պատմամշակութային հարուստ ժառանգության գիտական ուսումնասիրումն ունի շուրջ հարյուրամյա պատմություն:

Ամբերդի պատմական ժամանակագրությունը

Արագածի հարավային լանջից դեպի Մասիս և Արարատյան դաշտ բացվող տեսարանը խոսուն վկայություն է Ամբերդ ամրոցի ռազմավարական կարևորության և քաղաքական կյանքում ունեցած նշանակալի դերակատարության մասին: Դա են վկայում պատմական տեղեկությունները՝ պահպանված հայկական գրավոր սկզբնաղբյուրներում:

Վարդան Արևելցին առաջիններից է, ում հաղորդումը «Հաւաքումն պատմութեան» մեջ ուրվագծում է Բագրատունյաց ժամանակաշրջանում Ամբերդի կարևորությունը՝ «… Մեռաւ Գագիկ, տուեալ զթագավորութիւնն երից որդւոց իւրոց… Զթագն տայ Յովանիսի, և զԱնի և զՇիրակ, զսուրբ Գրիգոր Ձորովն Աշոցաց, զԱնբերդ՝ և զդաշտն այրարատեան…»: Հայոց արքա Գագիկ Ա Բագրատունու կտակի համաձայն՝ Ամբերդ անառիկ ամրոցը 11-րդ դարում ներկայանում է ոչ միայն Այրարատյան հարթավայրի, այլև Բագրատունյաց Հայաստանի մայրաքաղաք Անիի պաշտպանական համակարգը կազմող շուրջ մեկ տասնյակ ամրոցների շարքում կարևոր մի հանգույց: Այն անվտանգության երաշխիք էր ռազմական ոտնձգությունների դեմ և Բագրատունիների տիրապետությունը տարածաշրջանում ապահովող քաղաքական հենասյուն:

Ամբերդը, ռազմաքաղաքական կարևորությունից բացի, նաև ներկայանում է որպես միջնադարյան հոգևոր-եկեղեցական նշանակալի կենտրոններից մեկը՝ 11-րդ դարից սկսած լինելով եպիսկոպոսական աթոռ: Ամբերդի եկեղեցու՝ առաջնորդանիստ կարգավիճակում գործունեության մասին արժեքավոր տեղեկություն է հաղորդում մատենագիրներից Կիրակոս Գանձակեցին: Պատմիչն անդրադառնալով 1243թ. Սսի երկրորդ ժողովում Կոստանդին Ա Բարձրբերդցի կաթողիկոսի գլխավորությամբ սահմանված 25 կանոններին և դրանց առաքմանը «յԱրևելս»՝ Հայաստանի արևելյան վարդապետների կողմից վավերացման համար, անվանապես հիշատակում է իրենց համաձայնությունը տված եպիսկոպոսներին, որոնց շարքում նաև «եպիսկոպոսն Անբերդոյ Մկրտիչն» է: Եպիսկոպոսական աթոռների թվարկման հերթականության համաձայն (թեև Ամբերդի եպիսկոպոսը հիշատակվում է վեցերորդը՝ Բջնիի եպիսկոպոսից հետո)՝ նրան հաջորդում են հռչակավոր Հաղպատի «… և այլ եպիսկոպոսքն, որք ի կողմանս կողմանս», ինչպես նաև հանրահայտ վանահայրություններ Սանահինը, Գետիկը, Հաղարծինը, Կեչառիսը, Սաղմոսավանքը, Այրիվանքը: Ըստ այդմ, հավաստվում է Ամբերդի թեմական առաջնորդանիստ լինելու առնվազն 200-ամյա անընդմիջելի պատմությունը՝ մինչև Զաքարյան իշխանապետության ժամանակաշրջան: Թեմի սահմանները, ինչպես վկայում են գրավոր աղբյուրները, հիմնականում ներառում են պատմական Այրարատ նահանգի Արագածոտն գավառն ամբողջությամբ:

Այսպիսով՝ Ամբերդը ներկայանում է միջնադարյան ռազմաքաղաքական և հոգևոր-եկեղեցական նշանակալի կենտրոն, որի մասին մեկ այլ վկայություն պետք է համարել այն հանգամանքը, որ Արագածոտն գավառի համար միջնադարում լայն տարածում է գտնում «գաւառն Ամբերդոյ» անվանումը, ինչը, ինքնին, արդյունք էր պատմական այդ ժամանակահատվածում ամրոցի կարևորության ու հեղինակավոր դերակատարության:

Ամբերդը մինչև 10-րդ դար

Ամբերդի պատմությունը ամբողջանում է մատենագրական տեղեկությունների, վիմական արձանագրությունների, հնագիտական առարկաների և պատմագիտահետազոտական արդյունքների համատեղմամբ:

Թորոս Թորամանյանը և ուրիշներ Ամբերդի պատմության առնչությամբ կարծիք են հայտնում, որ նախաքրիստոնեական ժամանակաշրջանում այն եղել է կիկլոպյան ամրոց՝ հիմք ընդունելով պարսպաշարի հնագույն հատվածի որոշ հատկանիշներ և «տեղի բնական ամրության» հանգամանքը: Ամբերդի՝ հնագույն ժամանակներից ամրացված լինելու կարծիքին է նաև Մնացականյանը, այն տարբերությամբ սակայն, որ պատմական այդ շերտը նա համարում է կորսված, իսկ պահպանված հուշարձանները թվագրում է 10-րդ դար:

Ճարտարապետներ Տոկարսկին և Խալփախչյանը իրականացրած հնագիտական և ճարտարապետահատակագծային հետազոտության արդյունքում համոզմունք են հայտնում, որ Ամբերդի կառուցապատումը սկիզբ է առնում 7-րդ դարասկզբին: Մի դեպքում հիմք ընդունելով չպահպանված եկեղեցու (ենթադրաբար նախորդել է Վահրամաշեն եկեղեցուն) ճարտարապետական առանձին մանրամասների հատկանիշները, իսկ մյուս դեպքում՝ Ամբերդի կառուցապատման զարգացման և շինությունների հատակագծային առանձնահատկությունները՝ նրանք համոզմունք են հայտնում, որ Ամբերդ ամրոցը դղյակ-միջնաբերդի և եկեղեցու հետ 7-րդ դարասկզբում զբաղեցրել է հրվանդանի հյուսիսային մասը և միայն 11-րդ դարում՝ Պահլավունի իշխանների օրոք է ընդգրկել ողջ հրվանդանը:

Հայտնաբերված հնագիտական առարկաների ուսումնասիրման արդյունքները, սակայն, հիմքեր չեն տրամադրում Ամբերդի ոչ միայն նախաքրիստոնեական, այլև վաղ միջնադարյան պատմական ակունքները հաստատելու համար: Ամրոցի տարածքում հայտնաբերված խեցեղենը, ըստ տիպաբանական տարբերակիչ հատկանիշների, Իզմաիլովան ներկայացնում է երկու խմբով՝ կանաչ և բազմագույն ջնարակով: Այլ վայրերի գտածոների հետ համեմատական քննության արդյունքում՝ ամրոցի տարածքում հայտնաբերված խեցեղենը ևս թվագրում է 12-13-րդ դարեր, իսկ միջնաբերդի ներսինը՝ ուշ միջնադարով: Նույնօրինակ աշխատակարգի կիրառմամբ նա եկեղեցական կառույցի մանրամասները, որոնք Տոկարսկին վերագրում էր 7-րդ դար, նույնպես թվագրում է 12-13-րդ դարեր:

Հարությունյանը Ամբերդին նվիրված իր աշխատության մեջ, քննելով ամրոցի կառուցման ժամանակագրությունը, ստորին շեմը համարում է 10-րդ դար: Ուսումնասիրողը թվագրումը պայմանավորում է արաբների կողմից Բյուրականի ամրոցի ու եկեղեցու ավերմամբ, որոնք մինչ այդ ծառայում էին գավառի վարչական ու թեմական կենտրոն: Նա բացառում է որևէ ամրաշինության և եկեղեցու առկայություն Բագրատունիներին նախորդող ժամանակաշրջանում և, մատենագրական հիշատակություններից բացի, վկայակոչում է Ամբերդի ու նրան առնչվող վիմական արձանագրությունները: Դրանցից ժամանակագրորեն առաջինը վերաբերում է 1026թ. Վահրամ Պահլավունու կողմից Ամբերդի եկեղեցու կառուցմանը, հաջորդը՝ 1200թ. Զաքարե ամիրսպասալարի կողմից Ամբերդի ազատագրմանը սելջուկներից, ինչը վկայվում է նաև Հաղարծնի՝ 13-րդ դարի երկրորդ տասնամյակով թվագրվող արձանագրությամբ: Բագրատունիների օրոք 10-րդ դարի երկրորդ կեսին կառուցված ամրոցը, լինելով տարածաշրջանի վարչական ու պաշտպանական կենտրոն, 11-րդ դարի առաջին քառորդի ավարտին դառնում է արդեն թեմական առաջնորդանիստ:

Վահրամաշեն Ամբերդը

Բագրատունյաց Հայաստանի քաղաքական, ռազմական, հոգևոր-եկեղեցական կյանքում կարևոր դերակատարում ունեցող Ամբերդը Գագիկ Ա-ի օրոք ներկայանում է արքունապատկան, որը թագաժառանգի իրավունքով ստանում է Հովհաննես-Սմբատը: Իր գահակալման հաջորդ տարին նա Ամբերդը տնօրինման է հանձնում նորանշանակ սպարապետ Վահրամին, ով Պահլավունի հնամենի իշխանական տոհմից էր: Այս հանգամանքը պատմական հիմնարար նշանակություն է ունենում Ամբերդի համար:

Վահրամ Պահլավունին իրեն վստահված Ամբերդում կարճ ժամանակ անց՝ 1026թ. ավարտին է հասցնում եկեղեցու շինարարությունը: Այդ մասին հավաստող արձանագրության համաձայն՝ «Յամի ՆՀԵ ես իշխանս Վահրամ շինեցի զկաթուղիկէս Աթոռ Հայրապետական…», Ամբերդի եկեղեցին դառնում է Բյուրականի թեմի իրավահաջորդը՝ որպես առաջնորդանիստ: Վահրամաշեն անվանված սուրբ Աստվածածին եկեղեցին երկու տասնամյակ այդ կարգավիճակում գործելով՝ դառնում է տարածաշրջանի հոգևոր-եկեղեցական ծաղկուն կենտրոններից և հայոց եկեղեցու ազդեցիկ աթոռներից մեկը:

Եկեղեցու կառուցումը դառնում է շինարարական և ռազմավարական մեծածավալ ծրագրի հիմնաքար, որով Ամբերդը կոչված էր լինել նախ տարածաշրջանի, ապա նաև համապետական նշանակության կենտրոն:

Եկեղեցաշինությանը զուգընթաց՝ Վահրամ Պահլավունին ձեռնամուխ է լինում ամրոցի պաշտպանունակության բարձրացմանը և ժամանակի ռազմարվեստի պահանջներին համապատասխան արդիականացմանը: Վերանորոգվում կամ վերստին կառուցվում են ամրոցի պաշտպանական կառույցները՝ միջնաբերդը, պարիսպները, աշտարակներն ու մուտքերը, անցկացվում են գաղտնուղիներ, ապահովվում է ջրի մշտական մատակարարումը և պահպանումը՝ գետնափոր ջրագծի ու ջրամբարների կառուցմամբ:

Այդքանով հանդերձ, Ամբերդի տարածաշրջանային նշանակությունը Վահրամ Պահլավունու մեկ այլ ձեռնարկի շնորհիվ բարձրացնում է համապետական կարևորության: Սպարապետի ջանքերով իրականացվում է Անիի պաշտպանական ամրոցաշղթայի կազմակերպումը՝ Վահրամաբերդի, Տիգինիսի, Մաղասաբերդի, Թալինի և մի շարք այլ վայրերի պաշտպանական կառույցների ամրացմամբ ու արդիականացմամբ: Այս շարքում Ամբերդին վիճակված էր առանցքային դերակատարում ապահովել Շիրակի թագավորության պաշտպանությունը հարավից և արևելքից: Արդյունքում՝ Ամբերդը 11-րդ դարասկզբին պատմության ասպարեզ է մուտք գործում նոր շունչ ստացած՝ շնորհիվ Վահրամ Պահլավունու, ում պատվին ոչ միայն եկեղեցին, այլև ամրոցն ամբողջությամբ կարող է արժանիորեն կոչվել Վահրամաշեն:

11-րդ դարակեսին երկրի քաղաքական կյանքում տեղի ունեցող արմատական փոփոխությունները պայմանավորում են նաև Ամբերդի հետագան: Գագիկ Բ Բագրատունին 1045թ. խաբեությամբ հրավիրվում է Կ.Պոլիս և Կոստանդին Մոնոմախ կայսեր հարկադրանքով հրաժարվում գահից ու Անիից: Ստեղծված անորոշ իրավիճակում հայերը փորձում են քաղաքական հակակշիռ գտնել՝ հանձնելով Անին վրաց արքունիքին: Այս ձեռնարկին միանում են Անին օղակող բոլոր ամրոցների իշխանները՝ բացառությամբ Վահրամ Պահլավունու: Ամբերդը դառնում է կործանված Բագրատունյաց թագավորության վերջին ամրոցը, որ հանձնվում է թշնամուն Վահրամ Պահլավունու զոհվելուց հետո միայն՝ 1048թ.:

Ամբերդի գրավման ռազմավարական նշանակությունը Զաքարյանների օրոք

Հայաստանը բյուզանդացիներից հետո նվաճած սելջուկները, նկատի ունենալով Ամբերդի ռազմավարական կարևորությունը, ոչ միայն չեն ավերում, այլև ամրացնում են կայազորով, ինչպիսին և ներկայանում է Զաքարյանների կողմից ազատագրման նախօրեին: Հայ-վրացական միացյալ զորքերը գլխավորած Զաքարե և Իվանե Զաքարյան եղբայրները, դուրս մղելով սելջուկներին Հայաստանի հյուսիսային շրջաններից, ձեռնամուխ են լինում Արագածոտնի ու Շիրակի ազատագրմանը: Հայստանում հյուսիսից հարավ ճանապարհին «դարպասի» դեր էր կատարում Ամբերդ ամրոցը, որին տիրելուց հետո միայն հնարավոր էր ազատագրել հարավային շրջանները, հատկապես Բագրատունյաց նախկին մայրաքաղաք Անին:

Ամբերդն ազատագրվում է 1200թ.: Ռազմավարական այդ կարևոր հաղթանակին է նվիրված Զաքարե ամիրսպասալի կանգնեցրած խաչքարը, որի վիմական արձանագրությունը հայտնում է. «Ի ՈԽԹ (649+551=1200) թուականիս ես Զաքարե Ամիրսպասալար հայոց և վրաց, որդի մեծին Սարգսի, առի զանառիկ ամրոցս զԱնբերդոյ յախնայծին որդոյն Հաքարու… »: Խաչքարը գտնվում է Անտառուտ գյուղի եկեղեցու հարավային մուտքի մոտ՝ պատվանդանի վրա:

Ամբերդի գրավմանը հաջորդում են քաղաքամայր Անիի ու ողջ Շիրակի, ինչպես նաև Արարատյան հարթավայրի ազատագրումը, ինչը հավաստվում է Զաքարյանների թողած Հաղարծնի արձանագրությամբ՝ «Կամաւն Ամենակալին աստուծոյ այս մեր գիր և յիշատակի է և արձան մշտնջենաւոր որդեաց մեծին Սարգսին յազգէ Բագրատունեան Իւանէի և Զաքարէի, յորժամ նախախնամութիւնն Աստուծոյ էհաս յարարածս և ետ տիրել սեփական ժառանգութեան նախնեացն մերոց, ետ ի ձեռս մեր յառաջ զանառիկ դղեակն զԱնբերդ և թագաւորանիստ քաղաքն յԱնի և յապա զամուրն Բջնի, զՄարանդ մինչև Գաւզանդ ի Թէվրիզ, Կարնոյ քաղաքէն մինչև Խլաթ, զՇաքի և Շիրուան, զԲարտա մինչև ի Պելուկան և այլ բազումս իւրեանց սահմանօքն, զոր աւելորդ համարեցաք յիշատակել…»:Այսպիսով՝  Զաքարյանների օրոք հայկական տարածքների մեծ մասի ազատագրման ավարտը ազդարարվում է Ամբերդ ամրոցի գրավմամբ:

Ամբերդը՝ Այրարատյան կողմնակալության վարչական կենտրոն

13-րդ դարի առաջին տասնամյակում ավարտվում է սելջուկ-թուրքական տիրապետությունից Հայաստանի զգալի հատվածի ազատագրումը Զաքարյան իշխանական տոհմի գլխավորությամբ: Ազատագրված տարածքները, գրեթե առանց բացառության, վրաց գահակալների կողմից տրվում են Զաքարյաններին՝ սեփականության կամ տիրապետության իրավունքով:

Հայաստանի տարածքում Զաքարյան ընտանիքի երեք ավագ ներկայացուցիչների՝ Զաքարեի, Իվանեի և նրանց հորեղբորորդի Զաքարեի գլխավորությամբ ստեղծվում են ներքին լիակատար ինքնավարությամբ առանձին տիրապետություններ:

Ամիրսպասալար Զաքարեի տիրապետության միջուկը կազմում է Բագրատունյաց նախկին Շիրակ-Անի թագավորության տարածքը՝ Անի նստավայրով, ինչպես նաև ենթակա էին Լոռիի մի հատվածը, Արագածոտնը և հարակից գավառները՝ մինչև ներքին Բասեն:

Իվանե աթաբեկի տիրապետության կազմի մեջ՝ Դվին կենտրոնով, մտնում են Լոռիի մյուս մասը, Այրարատ նահանգի արևելյան մի քանի շրջաններ, Սևանա լճի շրջակայքը, Վայոց ձորը, հյուսիսարևելյան Սյունիքի մի քանի շրջաններ:

Զաքարեի ու Իվանեի զարմիկ Զաքարեի տիրապետությունն ընդգրկում էր Տավուշ, Փառիսոս, Գարդման գավառները՝ վերջինիս Գագ ամրոցն ունենալով կենտրոն:

Վարչատարածքային կառավարման տվյալ կառուցվածքով պայմանավորված՝ տեղի է ունենում թե՛ հին և թե՛ նոր կազմավորված իշխանական տների ենթակայության հստակ բաժանում՝ հիմնականում Զաքարե և Իվանե Զաքարյանների տիրապետությունների միջև: Ամրագրվում է ենթակա իշխանական տներից յուրաքանչյուրի պատկանելությունը գերապետերից որևէ մեկին: Իշխանական տների իրավատնտեսական պատկանելությունը որոշակի տիրապետության և այն գլխավորող գերապետին որոշվում է նրանց կալվածքների՝ հատկապես ո՛ր տիրապետության կազմում գտնվելու հանգամանքով: Գերապետերի իշխանության ներքո միաժամանակ ստեղծվում են կողմնակալություններ, որոնք վարչատարածքային ընդարձակ իշխանատիրույթներ էին:

Պատմական տվյալների համաձայն՝ Զաքարե ամիրսպասալարի գերիշխանությանն էին ենթարկվում Վաչուտյանների, Պահլավունիների, Հոնենց և այլ իշխանական տներ, իսկ Իվանե աթաբեկի ենթակայության տակ էին Օրբելյանները, Խաղբակյանները և նրանցից սերող Պռոշյանները, Դոփյանները, Շահառունիները, Մահևանյանները:

Զաքարյանների իշխանապետության ժամանակաշրջանում Ամբերդին վիճակված էր դառնալ Հայաստանի վարչատարածքային լայնածավալ և առանցքային կարևորություն ունեցող իշխանատիրույթներից մեկի՝ Այրարատյան կողմնակալության կենտրոն: Այն ստեղծվում է Զաքարե ամիրսպասալարին ենթակա և վստահվում Վաչուտյան իշխանական ընտանիքի հիմնադիր Վաչեին, ինչի մասին վկայում են թե՛ մատենագրական, թե՛ վիմագրական աղբյուրները:

Զաքարիա սարկավագի հաղորդմամբ «Վաչէ, որ սիրեցաւ ի Զաքարէէ եւ եղեւ հաւատարիմ տան նորա: Եւ վասն միամիտ ծառայութեան իւրոյ կարգեաց զնա իշխանաց իշխան եւ ետ նմա մեծութիւն եւ իշխանութիւն ամենայն Արագածոտանն, Շիրակայ, Նգայ, Անբերդու եւ յամենայն եզերաց նորա՝ մինչեւց ցերասխաձոր: Եւ հրամայեաց շինել եկեղեցիս և վանորայս…»: Կողմնակալ նշանակվելու մասին վկայում է նաև Վաչեն՝ Հովհաննավանքի կաթողիկե եկեղեցու 1217թ. արձանագրությամբ. «ՈԿԶ (666+551=1217) Ի ծագմանէ շնորհացն Աստուծոյ ի հիմնանալ և լուսաւորիլ եկեղեցեացս գաւառիս Այրարատու ի ձեռն երկուց եղբարց հարազատաց Զաքարիայի եւ Իվանէի եւ արդարածնունդ զաւակաց սոցա Շահանշահի եւ Աւագի ես Վաչէ իշխանաց իշխան որդի Սարգսի Վաչուտանց սիրեցեալ ի սոցանէ մեծաւ պատւով վասն հաւատարիմ ծառայութեան իմո կոչեցա ի գործ վերակացության գաւառիս…»:

Այրարատյան կողմնակալության սահմաններում, ինչպես կարծում է Տիգրան Պետրոսյանցը, Նիգ-Արագածոտնի ընդարձակ տարածքը Վաչուտյանների կողմից տնօրինվում էր սեփականության իրավունքով, իսկ Շիրակի պատկանելությունը համարում է վիճելի՝ այլ փաստերի բացակայությամբ պայմանավորված:

Վաչուտյան Վաչեն և նրա կին Մամախաթունը վկայվում են բազմաթիվ վիմական արձանագրություններում՝ որպես մի շարք շինությունների կառուցման և վերանորոգման բարերարներ: Այսպես՝ Հովհաննավանքի վերոնշյալ 1217թ. արձանագրության համաձայն՝ նրանք հիշատակվում են նույն եկեղեցու կառուցմանը օժանդակողներ, Հոռոմոսի 1229թ. արձանագրությամբ՝ նշխարատան կառուցողներ, Սանահինի 1211թ. արձանագրությամբ՝ եկեղեցու խորաններից մեկի վերանորոգողներ: Նույնաբովանդակ տեղեկություններ են հաղորդում նաև Կեչառիսի և Տեղերի վիմագրերը:

Տնտեսական և հոգևոր վերելք ապրող կողմնակալության կենտրոն Ամբերդը ապրում է իր զարգացման ժամանակաշրջանը, որը, սակայն, տևում է մինչև մոնղոլական արշավանքներ: Դրանք համընկնում են Վաչեին հաջորդող ավագ որդու՝ Քուրդ Վաչուտյանի իշխանության տարիներին: Ամբերդը գրավվում է մոնղոլների կողմից և ամայացվում: Հետևում է ավերված Ամբերդից եպիսկոպոսական աթոռի տեղափոխումը Հովհաննավանք, որը 1243 թվականից սկսած դառնում է Վաչուտյանների իշխանատիրույթի նոր հոգևոր կենտրոն:

Հայաստանում մոնղոլական տիրապետության դեմ համառ պայքարից հետո՝ 1236թ Շահնշահ և Ավագ Զաքարյան իշխանապետերի ու այլ իշխանների հետ Քուրդ Վաչուտյանը նույնպես հայտնում է իր հպատակությունը նվաճողներին: Հովհաննավանքում 1250թ. նա կազմել է տալիս մի արձանագրություն, որով ներկայացնում է ժամանակի դժվարին պայմաններում նույնքան դժվարին այդ որոշման՝ թշնամուն հպատակվելու և գործակցելու անհրաժեշտությունը. «… Ես Քուրդ, որդի Վաչէի և ամուսին իմ Խորիշահ հաճո եղել այլազգի զաւրացն նետողաց, գանձն իմ եդի ի վերա եկեղէցեաց Հաոց եւ վասն առ Աստուած սիրոյն կրկին հաստատեցաք զմիաբանութիւն մեր…»: Արձանագրությունը վկայում է, որ Վաչուտյան իշխանները մոնղոլներից արդեն ետ էին ստացել իրենց տիրույթների մեծ մասը, որտեղ տնտեսական ու հոգևոր կյանքը վերստին սկսում է արթնանալ;

Ավերված ու ամայացած Ամբերդի նկատմամբ Վաչուտյանների իրավունքները մոնղոլները վերականգնում են միայն 1280թ., որը կրկին դառնում է նրանց իշխանատիրույթի վարչական կենտրոն: Այդ կարգավիճակում ամրոցը մնում է մինչև Լենկթեմուրի արշավանքները, երբ հիմնովին ավերվում է: Վաչուտյանները դառնում են Ամբերդի վերջին տերերը, որոնց հետ ավարտվում է ռազմաքաղաքական, վարչատնտեսական նշանակալի դերակատարում ունեցած ամրոցի դարավոր պատմությունը:

Երկարատև ընդմիջումից հետո, ինչպես վկայում են պատմահնագիտական հուշարձանները, երբեմնի անառիկ ամրոցը վերստին կյանքի է կոչվում 15-րդ դարում՝ վերածվելով պարզ բնակատեղիի: Հնագիտական պեղումների արդյունքների համաձայն՝ միջնաբերդ-ամրոցը սկսում է ծառայել որպես սովորական բնակարան: Այդ նոր կարգավիճակում ամրոցի կյանքը տևում է մինչև 17-րդ դարը, ինչի մասին փաստում են այստեղ պահպանված խաչքարերն ու տապանաքարերը:

Ամբերդի պատմահնագիտական հուշարձանները

Ամբերդ ամրոցը պատմամշակութային հուշարձանահամալիր է: Կառուցված բնական դժվարամատչելի հրվանդանին՝ ամրոցի անառիկությունը հուսալի են դարձնում հրվանդանի խոցելի հատվածները եզերող աշտարակավոր պարիսպները: Միջնաբերդ-պալատի հյուսիսային պարսպաշարի շարունակությամբ ձևավորվող ամրոցը առանձնացած է հրվանդանի հիմնամասից: Միջնաբերդը, ներքին և արտաքին պաշտպանական կառույցներն ամբողջացնում են հիմնական հուշարձանախումբը բաղնիքի, ջրամբարի, եկեղեցու, ինչպես նաև դեպի կիրճ տանող գաղտնուղիների հետ միասին:

Ամբերդի համար ռազմավարական ու կենսական նշանակություն ունեցող ճանապարհները հատուկ նկատառմամբ երկուսն են, որոնք ձգվում են Ամբերդաձորի և Արքաշենի ձորի կողմերից: Ներկայիս անմխիթար ճանապարհներից Արքաշենի ձորում պահպանված հատվածները վկայում են ժամանակի փոխադրամիջոցների երկկողմանի երթևեկի հնարավորության մասին:

Ամրոցի կառուցապատումը, ըստ պատմահնագիտական տվյալների, ժամանակագրորեն իրականացվել է եռահատված: Միմյանց հաջորդում են Բագրատունիների, Զաքարյանների և 13-րդ դարից մինչև ամրոցի վերջնական կործանումն ընդգրկող ժամանակաշրջանները:

Ամբերդի պարիսպները և մուտքերը

Ամրոցի պաշտպանական բաղադրիչ պարսպապատերը՝ բուրգերով ամրացված, կառուցվել են մեծածավալ բազալտե որձաքարերով և կրաշաղախով: Միջնաբերդի արևմուտքում Ամբերդաձորի մուտքն է, որտեղից պարիսպը մոտ 40 մետր իջնում է ներքև, ապա թեքվում հարավ և միանում ժայռին: Թեև հրվանդանի հարավարևելյան հատվածում տեղանքը ժայռոտ է, այնուամենայնիվ, խոցելիությամբ պայմանավորված՝ այստեղ նույնպես պարսպաշարի կառուցման աշխատանքներ են իրականացվել: Այս հատվածում բացակայում են պարսպակից բուրգերը: Ընդհանուր հատակագծում պարիսպները ձգվում են միջնաբերդի ուղղությամբ և միանում վերջինիս: Կառուցողական առաջին շրջանում ամրոցն ունեցել է երկու մուտք՝ մեկը Ամբերդաձորի (արևմուտքից), մյուսը՝ Արքաշենի (արևելքից) ձորի կողմերից:

Պարիսպների հյուսիսարևելյան հատվածը առավել խոցելի է, ինչը պայմանավորվում է տեղանքով: Այդ իսկ պատճառով այստեղ այն համալրված է եռաշար համակարգով և խիտ տեղաբաշխված աշտարակներով: Բուրգից բուրգ ձգվող յուրաքանչյուր հատված պաշտպանական առանձին միավոր է: Նրանց տեղաբաշխման համակարգը, ինչպես և միջնաբուրգերի՝ եզրայինների նկատմամբ դեպի ներս դիրքը, թույլ են տվել խոցել թշնամուն ոչ միայն կողային հատվածներից կամ անկյուններից, այլև՝ թիկունքից: Բարձր աշտարակները հնարավորություն էին տալիս նետահարել թիրախը շուրջ 80 մետր հեռավորությունից:

Պարսպաշարի երկրորդ հատվածը կառուցողական սկզբունքներով նման է առաջինին: Պաշտպանական գործողությունների փոխգործակցությունը ապահովելու նպատակով՝ այս հատվածում պարիսպը ետ կամ առաջ մղելու փոխարեն փոփոխվել են բուրգերի չափսերը, որոնք պայմանավորվում են յուրաքանչյուր բուրգի տեղադրությամբ և դիրքով: Աշտարակները տարբեր են թե՛ չափսերով, թե՛ կառուցվածքով (աղեղնաձև, ձվաձև): Վաչուտյանների կառավարման շրջանում պարսպաշարը հատվածաբար վերակառուցվել է:

Պալատի հյուսիսային մասում պահպանվել են մոտ 13-15 մետր բարձրությամբ աշտարակներ: Դեպի ներքև թեքվածությունը պայմանավորում է ամեն հաջորդ աշտարակի բարձրությունը՝ նախորդի հետ համեմատ: Պահապանների միջև տեսողական կապն իրականացվել է յուրաքանչյուր հատվածի չորրորդ աշտարակի միջոցով. հյուսիսարևելյան կողմում պարսպաշարի երեք հատվածների տվյալ հերթահամարի աշտարակները գտնվում են մի գծի վրա: Այս հանգամանքը թույլ է տալիս ենթադրել, որ Ամբերդի կայազորն ուներ ինչպես գլխավոր, այնպես և առանձին ստորաբաժանումների հրամանատարներ:

Կառուցողական երկրորդ շրջանում Ամբերդն արդեն ընդգրկում է ողջ հրվանդանը: Կառուցվում են նոր պարիսպներ, որի շնորհիվ ամրոցի հարավային և արևմտյան մասերը փակվել են կրկնապարիսպներով, իսկ Ամբերդաձորի դարպասը համալրվում է ևս մեկ մուտքով: Բագրատունիների օրոք Ամբերդաձոր իջնող պարսպաշարը թեքվում էր հարավ: 12-13-րդ դարերում պարիսպների գիծը շարունակվում է՝ հասնելով ներքևի անանցանելի ժայռերին: Պաշտպանական համակարգը լրացվել է աշտարակներով: Հատկանշական է, որ ներքևից թշնամու հարձակման հավանականությամբ է պայմանավորված աշտարակների հիմնային թեքվածությունը դեպի գետ: Արքաշենի ձորի կողմից նոր մուտք կառուցելու նպատակով՝ պարսպապատը հատվել է: 1964թ. պեղումների արդյունքում բացվում է դարպասների արևելյան կողմը: Առավել բարձր պաշտպանունակության նպատակով՝ մուտքից մոտ 15 մետր դեպի դուրս կառուցվել է կրկնադարպասների երկրորդ մուտքը: Աշտարականման պատերը առաջ են մղված՝ հարվածի դեպքում թշնամուն ծուղակը գցելու նպատակով: Աղեղնակամար մուտքն ունի մոտ 2 մետր լայնություն:

Այս շրջանի ամենանշանակալի կառույցը Ամբերդաձորի դարպասի կրկնամուտքն է՝ իր ուղղանկյուն աշտարակով: Կառուցվածքով այն հիշեցնում է Արքաշենի դարպասը: Արևմուտքից միանալով պարիսպներին՝ այն պաշտպանության տակ է առնում հին դարպասը: Պարիսպը շարունակվում է միջնաբերդի ուղղությամբ և ամփոփում վերջինիս փոքր դուռը: Ամբերդաձորի մուտքը մի կողմից պաշտպանված է քառանկյուն, եռահարկ աշտարակով, մյուս կողմից՝ պարսպով: Աշտարակը կառուցված է կրաշաղախով և մանրաքարերով: Դարպասի վերևի հատվածում տեսանելի են երկու պատուհաններ, որոնք դյուրացնում էին դիմացի հրապարակի վերահսկումը:

Քառանկյունաձև աշտարակները Ամբերդում ի հայտ են գալիս կառուցողական երկրորդ շրջանից: Դրանց տանիքները ծառայում էին պաշտպանական հարթակ, որոնցից դյուրին էր մարտեր մղել: Այս աշտարակների հարկաբաժինները հավանաբար եղել են զորանոցներ:

Ամբերդի կառուցողական երրորդ շրջանը սկսվում է Վաչուտյանների իշխանության օրոք՝ 13-րդ դարի վերջերից: Այս ժամանակահատվածում պարսպապատերի պաշտպանական հնարավորությունները սահմանափակվում են: Կիսաշրջանաձև 4 բուրգերով պարիսպ է կառուցվում Արքաշենի դարպասից հյուսիս, որը ձգվում է ամրոցի արևելյան ժայռերի ուղղությամբ, ներառում դղյակը, բաղնիքը, ջրամբարը և մյուս կառույցները՝ դուրս թողնելով Արքաշենի դարպասը և ամրոցի մեծ մասը: Նշված պարսպից բացի՝ այլ կառուցումներ չեն իրականացվում: Ամբերդի պարիսպները մեծամասամբ շարված են կրաշաղախով և տաշված քարերով, հանդիպում է նաև կիկլոպյան շարվածք: Առանձին քարերի վրա առկա են վարպետների նշաններ:

Միջնաբերդը

Ամրոցի հյուսիսարևմտյան հատվածում մնացած կառույցների նկատմամբ իշխող դիրք ունի միջնաբերդ-պալատը: Այն հրվանդանի բաժանարարն է և միաժամանակ՝ Ամբերդի պաշտպանական համակարգի առանցքային դերակատարը: Շենքի մակերեսը շուրջ 1500 քմ է: Եռահարկ է, կառուցված է կարծր բազալտի խոշոր քարերով: Առավելաբար պահպանվել են երկու հարկերի պատերը և երրորդ հարկից՝ որոշ հատվածներ: Հարկաբաժինները միմյանցից բաժանվել են փայտածածկով՝ գերանների վրա հենված: Առաջին երկու հարկերում կան սեղանաձև հատակագծով հնգյակ սենյակներ, որոնք ունեն միաշար, միջանցիկ դասավորություն: Սենյակներից ներքին պատով անջատված նախասրահը անկանոն հատակագիծ ունի: Դղյակը ծառայել է թե՛ պաշտպանական կառույց և թե՛ բնակարան:

Պալատ-միջնաբերդը ունեցել է հարուստ ներքին հարդարանք՝ պատված լինելով զարդաքանդակներով, գործվածքներով, ճրագներով: Միջնաբերդի պատուհանները միայն հարավային կողմում են և ներամրոցահայաց: Այս ճակատամասը պաշտպանական նշանակությունից բացի՝ արևկող է, ինչը կարևոր էր ջերմապահովման տեսանկյունից: Առաջին հարկում լուսամուտների բացվածքները նեղ են, իսկ վերևում՝ լայն, տեղ-տեղ՝ կամարաձև: Առկա են ակոսներ, որոնք նախատեսված են եղել երկաթե ցանցերի համար: Շինարարական երկրորդ շրջանում դղյակն ամրացվել է պարիսպների երկրորդ շարքով: Աշտարակների պատերը ունեն թեքություն՝ ապահովելու համար հարձակվողների նկատմամբ վերահսկողությունը:

Սկզբնական շրջանում միջնաբերդի միակ մուտքը եղել է հարավից՝ ներամրոցային տարածքից: Դռնանցքի չափերը բավականին փոքր են, որը փակվել է ներսից՝ գերաններով ամրացված բազալտե դռնով: Աստիճանները տանում են միջանցք, որտեղից մուտք ունեին բոլոր սենյակները:

Հյուսիսարևմտյան կողմից բացվել է երկրորդ մուտքը, որը նեղ միջանցքով տանում է հին և նոր պարիսպների միջանկյալ տարածություն՝ հավանաբար ծառայելով մթերքի կամ զենքի պահեստ: Տվյալ մուտքի չափերը նույնպես փոքր են՝ 1.7 մետր բարձրություն և 0.9 մետր լայնություն: Մուտքի անվտանգությունն ապահովվում է 13-րդ դարում կառուցված պարսպով: Պատի ներսից կցված աստիճանները բարձրանում են պաշտպանության համար նախատեսված վերին հարթակ: Նոր մուտքի և պարսպի կառուցումը դյուրացնում էր ամրոցի և միջնաբերդի պահապանների միջև ուղիղ կապը: Վաչուտյանների կառավարման շրջանում է, որ միջնաբերդն ամրացվում է և վերածվում պալատի: Կատարվում են որոշակի ընդլայնման աշխատանքներ: Նախկինում կիրառված խոշոր և տաշված քարերի փոխարեն ամրոցի նոր հավելումների համար կիրառվել են կիսատաշ և համեմատաբար մանր քարեր:

Եկեղեցին և մատուռը

Ամրոցի հուշարձանների շարքում է ևս մեկ կարևոր կառույց՝ Վահրամ Պահլավունու կողմից կառուցված եկեղեցին, որը հայտնի է Վահրամաշեն անվամբ: Գտնվում է ամրոցի կենտրոնական հատվածում՝ միջնաբերդից հարավ: Ըստ հյուսիսային դռան բարավորի ներսի կողմից արված արձանագրության՝ կառուցվել է 1026թ.: Դրսից ուղղանկյունաձև, ներսից խաչաձև հատակագծով կենտրոնագմբեթ կառուցվածք է, պատկանում է «գմբեթավոր դահլիճ» տիպին: Ընդհանուր հորինվածքը բարձրացված է եռաստիճան պատվանդանի վրա: Եկեղեցու անկյուններում կան կրկնահարկ ավանդատներ, որոնց երկրորդ հարկ տանող քարե աստիճանները բացակայում են: Հավանաբար, օգտագործվել են փայտյա շարժական սանդուղքներ:

Եկեղեցին պսակված է հովհարաձև վեղարով ավարտվող 12 նիստանի թմբուկով, որի անկյունները զարդարված են գնդաձև խարիսխներ ու խոյակներ ունեցող զույգ որմնասյուներով: Որմնաշարից գմբեթ անցումն իրականացվում է առագաստների ու կամարների միջոցով: Ծածկի ծանրությունը թեթևացնելու նպատակով՝ տանիքի տարբեր մասերում, լիցքի մեջ տեղադրվել են կավե թրծված կարասներ: Պատերը սրբատաշ են, երեսպատված մեծաչափ, բայց ոչ հաստ քարե սալերով: Կառուցված է տեղական բազալտով և ամուր կրաշաղախով: Շինության արտաքին մասի ճարտարապետական լուծումները զուսպ են, համաչափությունները՝ ներդշնակ:  Արևելյան ճակատի վրա կան ճառագայթաձև ավարտով ուղղաձիգ զույգ խորշեր, մյուս ճակատները հարթ են: Ունի երկու մուտք՝ հյուսիսային և հարավային, հարավային մեծ մուտքը 2 կողմից զարդարված է կամարակապ սյունափնջերով:

Ամբերդի եկեղեցին ճարտարապետական և հորինվածքային որոշակի ընդհանրություններ ունի Շիրակի եկեղեցաշինական դպրոցը ներկայացնող Մարմաշենի մեծ, Խծկոնքի սուրբ Սարգիս եկեղեցիների հետ, ինչը տեղիք է տվել կարծելու, որ նշված կառույցները նույն ճարտարապետի գործերն են: 1970-1975թթ. ընթացքում եկեղեցին վերանորոգվել է, ամրացվել են ծածկի և քիվի թափված քարերը, թմբուկի կիսասյուները, քայքայված հարավային ճակատը:

Ամբերդ ամրոցի տարածքում կա ևս մեկ պաշտամունքային շինություն՝ մատուռը, որը գտնվում է ջրամբարի և բաղնիքի միջանկյալ գոտում: Հայտնաբերվել է 1936թ. պեղումների ընթացքում, երբ այստեղ ի հայտ են եկել նաև մարդկային կմախքի մնացորդներ, ինչը հիմք է ծառայում ենթադրել մատուռի՝ որպես դամբարան ծառայելու մասին: Մատուռը ներկայումս վերանորոգված քառանկյուն հատակագծով փոքր շինություն է՝ 5.5 մետր երկարությամբ և 4 մետր լայնությամբ: Շարված է բազալտե սրբատաշ քարերով: Մուտքը հարավից է, արևելյան կողմից ունի կիսակլոր աբսիդ: Թվագրվում է մոտավորապես 12-13-րդ դարեր:

Ջրամատակարարումը և գաղտնուղիները

Ջրամատակարարումը ամրոցի համար առանցքային և կենսական նշանակություն ուներ: Արտաքին ջրամատակարարման անապահովությամբ է պայմանավորվում միջնադարյան ամրոցներում ջրամբարի կառուցման անհրաժեշտությունը: Ջուրը կավե խողովակներով Ամբերդ մատակարարվել է մի քանի կմ հեռավորությունից: Ամրոցում եղել են մեծ և փոքր ջրամբարներ: Թաղակապ փոքր ջրամբարը կառուցվել է անմիջապես պալատի ներսում, սենյակներից մեկի հատակի տակ: Ունի մոտ 45 խմ տարողություն, ներսից պատված է ջրակայուն կրաշաղախի հաստ շերտով: Կավե խողովակներով բերված ջրի մի մասը վերևից լցվել է այստեղ, մյուս մասը մատակարարել ավելի քան 100 խմ տարողությամբ մեծ ջրամբարը: Վերջինիս կառուցման եղանակը նման է առաջինին, գտնվում է միջնաբերդից դուրս, հարավային կողմում: Պաշարման դեպքում, հավելյալ ջրի ապահովման նպատակով իբրև ջրամբար կարող էին կիրառվել նաև բաղնիքն ու կաթսայատունը:

Կլոր հատակագծով մոտ 17 մետր տրամագծով շինության մնացորդներ կան եկեղեցուց արևմուտք: Դրա պահպանված մասում բարձրությունը հասնում է 2.5 մետրի: Ներսից ծեփված է ջրակայուն կրաշաղախով: Հավանական է, որ ծառայել է անասուններին ջուր մատակարարելու համար նախատեսված ավազան: Ջրամատակարարման կավե խողովակների հայտմաբերման և ոչնչացման դեպքում՝ ջրամբարների պաշարը պիտի բավականացներ մի քանի շաբաթ:

Ամրոցները մշտական ջրով ապահովելու համար օգտվում էին նաև գաղտնուղիների ընձեռած հնարավորություններից: Ամբերդ ամրոցի գաղտնուղիները նախատեսված էին Ամբերդաձորից ջուր ստանալու համար: Գաղտնուղիներից մեկի ավերակները սկսվում են ամրոցի հարավային մասից և հասնում մինչև գետը: Կառուցման համար օգտագործվել են մեծածավալ սալաքարեր: Ներսի տարածությունը հարմարեցված էր մարդկանց կամ բեռնակիր անասունների ազատ տեղաշարժի համար: Բարձրությունը 170-180 սմ է, լայնությունը՝ մոտ 150 սմ: Գաղտնուղու մուտքը սկսվում է պարսպի ետնամասից, որի ապահովության համար երկու կողմերի հանդիպակաց ժայռերի գլխին կառուցվել են պատեր:

Ամրոցում գործել է մեկ այլ՝ չափերով փոքր գաղտնուղի ևս, որը սկսվում է արևմտյան պարսպի մոտից և նույնպես իջնում Ամբերդաձոր: Ջրամատակարարումից բացի՝ գաղտնուղիները ծառայել են նաև արտաքին աշխարհի հետ կապի միջոց:

Կատարված պեղումների ընթացքում Ամբերդում մթերանոցներ, հացահատիկի ամբարներ չեն հայտնաբերվել, թեև ենթադրվում է դրանց առկայությունը:

Բաղնիքը

Հայաստանի միջնադարյան կենցաղում կարևոր նշանակություն է ունեցել բաղնիքը: Ամբերդի բաղնիքը միջնադարյան Հայաստանի կենցաղային շինարարության կարևոր հուշարձաններից է, այն գտնվում է արևելյան պարսպին կից՝ միջնաբերդից մոտ 70 մետր հեռավորության վրա: Հատակագծում ուղղանկյուն է՝ սրբատաշ քարերով և կրաշաղախով կառուցված: Ունի երեք բաժանմունք՝ հնոց, լողարան և հանդերձարան, վերջին երկուսը գրեթե նույն մակերեսով գմբեթակիր սենյակներ են: Մուտքը մեկ աստիճան ցածր է գետնի մակարդակից և չունի պատուհաններ:

Ջեռուցման սենյակն ունի կամարակապ ծածկ, չափերով ավելի փոքր է մյուս երկու սենյակներից: Ներսի տարածքը պատված է կրաշաղախի հաստ շերտով: Լողարանում եղել են որմնանկարների հետքեր: Բաղնիքի տաքացման համար կիրառվել է դեռևս անտիկ շրջանից հայտնի հիպոկաուստ համակարգը: Տաք օդն ու ծուխը հնոցից մտել են լոգարան, ապա հանդերձարանի հատակի տակ անցկացված կավե խողովակներով և պատերի միջով՝ դուրս եկել տանիք: Արդյունքում ջեռուցվել է ամբողջ բաղնիքը:

Ջուրը բաղնիք է հասել կավե խողովակներով, որոնց հետքերը պահպանվել են ջեռուցման սենյակում: Տաք ջուրը լողարան է մղվել երկաթյա խողովակներով, որտեղ ջրի հոսքը կարգավորվել է բրոնզե ծորակներով: Կեղտոտ ջուրը բաղնիքից հեռացվել է հատակի տակով անցնող կավե մեծ խողովակներով: Բաղնիքի թվագրության վերաբերյալ հստակ մոտեցումներ չկան, հավանաբար, կառոցվել է Բագրատունիների շրջանում, թեև երկաթյա խողովակներն ու բրոնզե ծորակները վերագրվում են Զաքարյանների տիրապետության ժամանակաշրջանին:

Կենցաղային նշանակության այլ շինություններ

Ամրոցի տարածքում բազմաթիվ են ժամանակագրորեն ուշ շրջանին առնչվող բնակարանների ավերակներն ու հետքերը: Տեսանելի են բնակելի սենյակների, պատերի ու օժանդակ կառույցների մնացորդներ: Սրանք ընդարձակ, մոտ 40-50 քմ մակերեսով սենյակներ են՝ ծածկված փայտե գերաններով: Ամրոցի արևմտյան պարսպին կից 1963թ. պեղվել է 13-րդ դարով թվագրվող բնակարան՝ իր երկու օժանդակ կառույցներով: Հիմնական սենյակը մոտ 30քմ տարածություն ունի, որի պատերից մեկի դերը կատարում է պարիսպը: 1964թ. Ամբերդի հարավային ծայրամասում բացվել է մեկ այլ բնակելի շինության հատված, որտեղ գտնվել են կենցաղային առարկաներ և մեծ քանակությամբ խեցեղեն: Այն կազմված է մոտ 8քմ սալահատակ սենյակից և թոնրատնից: Պատերը շարված են առանց կրաշաղախի՝ բազալտե տաշված քարերով: Նմանատիպ ևս մի սենյակ պեղվել է նաև 1968թ.:

Ամբերդ ամրոցն ունեցել է նաև կամուրջ և ջրաղաց, որոնց մասին կան հիշատակություններ եկեղեցու արձանագրություններում: Ջրաղացից որոշ հետքեր պահպանվել են Ամբերդաձորում: Ամրոցում եղել է նաև ձիթհան, ինչի մասին վկայում է հարավային մասում գտնված ձիթհան-քարը:

Ամբերդի ձորում կան տարբեր չափսերի բնական քարայրներ, որոնց մի մասը, որոշակի ձևափոխություններից հետո, օգտագործվել են որպես կացարաններ: Քարայրների բաց հատվածներում շարվել են պատեր, դրվել բազալտե սալերից դռներ: Որոշ տեղերում պահպանվել են նաև կարասաձև հորեր:

Գերեզմանոցները

Ամբերդի գերեզմանոցները գտնվում են ամրոցի տարածքից դուրս: Դրանցից մեկը տեղակայված է բարձունքին՝ ամրոցի հյուսիսային կողմում, մոտ 200 մետր հեռավորության վրա: Գերեզմանոցի տարածքում կան բազմաթիվ խաչքարեր ու տապանաքարեր, իսկ 12-14-րդ դարերի տոհմական գերեզմանոցները և մատուռները մեկուսի են: Երկրորդ գերեզմանոցում թաղումներն կատարվել են 10-11-րդ դարերում՝ մինչև մոնղոլական արշավանքները: Այս գերեզմանոցը ամրոցից հեռու է մոտ կես կմ, գտնվում է Արքաշենի ձորի հակառակ կողմում: Այստեղ կան տապանքարեր, բուսական ու երկրաչափական մոտիվներով զարդարված խաչքարեր:

Ամրոցի ներսում բավականին խիտ թաղումներ են կատարվել եկեղեցու հյուսիսային կողմում: Պեղված 200քմ հողատարածքում միմյանց վրա, մի քանի շարքով կատարվել են 1000-ից ավելի թաղումներ: Դրանց մեջ բավականին շատ են երեխաները, ինչը հավանաբար, պայմանավորված է մոնղոլական արշավանքների ժամանակ երկարատև պաշարման ընթացքում առաջացած սովով ու համաճարակներով: Եկեղեցու տարածքում թաղումները շարունակվել են նաև 16-17-րդ դարերում, երբ Ամբերդն արդեն հասարակ բնակավայր էր: Այս շրջանից նույնպես պահպանվել են մի շարք մահարձաններ:

Ամբերդի խաչքարերից ուշադրության է արժանի ամրոցի ազատագրման կապակցությամբ Զաքարե ամիրսպասալարի կողմից 1200թ. կանգնեցված արձանագիր խաչքարը: Ունի 1.4 մետր բարձրություն, աչքի է ընկնում իր կատարողական ճոխությամբ և վարպետությամբ, ներկայումս գտնվում է Անտառուտ գյուղի եկեղեցու մոտ:

Պեղումների արդյունքները և գտածոները

Վերջին հարյուրամյակում Ամբերդում մի քանի փուլերով կատարված հնագիտական պեղումների ընթացքում բացվել են պաշտպանական կառույցների, պարիսպների, աշտարակների, միջնաբերդի, նաև հոգևոր-պաշտամունքային, կենցաղային և քաղաքացիական նշանակության շինություններ կամ մանրամասներ: Ըստ այդմ՝ ամրոցի թե՛ պատմության, թե՛ հուշարձանների ճարտարապետական-մշակութային հատկանիշներին վերաբերող գիտական արդյունքները համալրվում են պեղումների տեսական և նյութական բազմաթիվ տվյալներով: Հայտնաբերվել են մեծաքանակ երկաթե զենքեր, աշխատանքային գործիքներ և կենցաղային իրեր, եկեղեցական սպասք ու երկաթյա մեծ խաչեր: Գտնվել են նաև ջնարակած և շինարարական խեցեղեն, նկարազարդ կարասներ, գավաթներ, թասեր, հախճապակյա անոթներ և դրամներ: Հայտնաբերված առարկաներն արժևորվում են որքան Հայաստանի, նույնքան Մերձավոր Արևելքի պատմահնագիտական հետազոտությունների տեսանկյունից:

Առաջին հնագիտական աշխատանքները Ամբերդում սկսվում են Հայաստանում խորհրդային կարգերի հաստատումից հետո: 1922թ. Էջմիածնից գիտարշավ է կազմակերպվում դեպի Ամբերդի հովիտ՝ հնությունները ուսումնասիրելու և վիմական արձանագրությունները գրառելու նպատակով:Արշավախմբի կազմում էին Թորամանյանը, Հովսեփյանը, նկարիչ Տարագրոսը: Արշավախումբը Ամբերդում իրականացնում է հուշարձանների պատմաճարտարապետական գնահատման, գիտական նկարագրության, վիմագրերի ընդօրինակման աշխատանքներ:

Հաջորդ արշավախումբը 1923թ. հնագիտական ուսումնասիրություններ է իրականացնում Արագածի լանջերին: Արդյունքները ամփոփվում են Թորամանյանի կողմից և հրատարակվում «Նյութեր հայկական ճարտարապետության պատմության» աշխատության մեջ:

Նույն կառույցի կողմից, սակայն արդեն «Հնության կոմիտե» վերանվանված, 1936թ. Ամբերդում Հովսեփ Օրբելու ղեկավարությամբ իրականացվում են հնագիտական պեղումներ: Պեղվում են պալատ-միջնաբերդը, բաղնիքն ու հարակից տարածքը, Ամբերդաձոր տանող գաղտնուղին և այլ հատվածներ: Ընթացքում բացվում են պալատի մի քանի սրահներ, միջնաբերդի ջրամբարը և մուտքը, նաև բաղնիքի սենյակներն ու ջրամատակարարման կավե և երկաթե խողովակները: Հավաքագրվում և վերծանվում են Ամբերդի և շրջակա վայրերի վիմական արձանագրությունները:

Ամբերդում հանգամանալից պեղումներ են իրականացվում ՀՍՍՀ գիտությունների ակադեմիայի հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտի կողմից 1963-1972թթ.: 1963 թվականի վերսկսված պեղումների նպատակն էր ուսումնասիրել Արքաշենի դարպասից արևմուտք ձգվող պարսպապատը և պարզել դրա կառուցման ժամանակը: Պարսպապատի արտաքին մասում՝ բուրգի մոտ, հայտնաբերվում է օժանդակ կառույցներով սալահատակ սենյակ, որը, հավանաբար, բնակարանի մաս էր կազմում, սրան կից գտնվել է նաև թոնրատուն: Նշված սրահները պատված են եղել մոխրի հաստ շերտով, ինչը վկայում է ուժգին հրդեհի մասին: Պեղումների արդյունքներից հնարավոր է եզրակացնել, որ օժանդակ կառույցներով բացված սենյակը վերաբերում է ամրոցը Զաքարե ամիրսպասալարի կողմից գրավելու և այն Վաչուտյաններին հանձնելու շրջանին: Ամենուրեք առկա հրդեհի հետքերից ենթադրելի է, որ մոնղոլական արշավանքների ժամանակ Ամբերդը, լուրջ դիմադրություն ցույց տալով, նվաճվել և ավերվել է: Պեված նոր պարսպապատը կառուցվել է մոնղոլական արշավանքներից հետո: 16-17-րդ դարերում Ամբերդը նորից վերաբնակեցվել է, պարսպապատը, ինչպես և ամրոցի հիմնական պարիսպներից շատերը քանդվել են և տեղում բացվել են ճանապարհներ:

1964թ. պեղումների ժամանակ հայտնաբերվում են պարսպի առանձին մասեր, աշտարակներ, չափագրվում են ամրոցի պարսպապատերն ու ճարտարապետական կառույցները: Ամրոցի պարսպապատերի առանձին հատվածների անմշակ, մեծաչափ որձաքարերով շարվածքը, ինչպես նաև հարավային ծայրում տաշված մեծ քարերի առկայությունը հիմք են հանդիսացել փնտրել նախնադարյան կամ ուրարտական հետքեր: Ուրարտական մշակութային շերտեր հայտնաբերելու նպատակով 1936թ. սկսված պեղումները շարունակվում են մինչև 1964թ.: Մոտ 10 մետր երկարությամբ խրամատ է անցկացվում, բացվում է մի սենյակ, որտեղ հատակը քանդվում է 1 մետր խորությամբ, սակայն միջնադարից բացի այլ մշակութային շերտեր չեն հայտնաբերվում:

1965-1966թ. բարեկարգման և պեղման աշխատանքներ են իրականացվում եկեղեցու հարակից տարածքում: Եկեղեցու բակում հայտնաբերվում է 13-րդ դարով թվագրվող մասսայական գերեզմանոց, որն առնչվում է մոնղոլական արշավանքների ժամանակաշրջանին: Պեղումների ընթացքում հայտնաբերվում են եկեղեցուն վերաբերող բազմաթիվ մանրամասներ, բացվում է հողով լցված հյուսիսային մուտքը:

1968թ. և հետագա տարիներին մաքրման, պեղման և ուսումնասիրման աշխատանքները ներառում են Ամբերդի տարբեր հատվածները, այդ թվում պարիսպները, աշտարակները, ամրոցի հին ու նոր մուտքերը, բնակարանային համալիրները, կենցաղային նշանակության կառույցներն ու միջնաբերդը:

1970թ. մեկնարկում են Ամբերդի վերականգնման աշխատանքները՝ պետական ծրագրի շրջանակներում: Թամանյանի հեղինակած նախագծով վերականգնվում և ամրակայվում են Վահրամաշեն եկեղեցին: Ամրոցային համալիրում հուշարձանների վերականգնման, բարեկարգման աշխատանքներ կատարվել են 2005-2007թթ.ևս: Ներկայումս վերականգնված են նաև բաղնիքը, մատուռը, մասամբ՝ Արքաշենի դարպասն ու ջրամբարը: Ամրոցի ներսում, հուշարձանների հասանելիությունը ապահովելու համար, հարթեցվել և սալապատվել են մուտքերն ու հիմնական ուղիները:

Թեև Ամբերդում երբևէ մեծածավալ պեղումներ չեն կատարվել, այնուամենայնիվ, հայտնաբերված հնագիտական նյութը ոչ միայն բավականին հարուստ է, այլև աչքի է ընկնում իր կարևորությամբ: Հայտնաբերված առարկաների մեջ գերակշռում է խեցեղենը, սակավ նյութ է պահպանվել գործվածքներից, կաշվից, փայտից և այլ՝ համեմատաբար հեշտ քայքայվող հումքից պատրաստված առարկաներից:

Մետաղյա առարկաների մեջ գերակշռում են երկաթյա իրերը. 10-16-րդ դարերի ընթացքում զենքերը պատրաստում էին երկաթից, համեմատաբար շատ են նաև բրոնզե առարկաները: Հաշվի առնելով Ամբերդի պաշտպանական հզոր համակարգը և բազմամարդ կայազորը՝ ենթադրվում է, որ ամրոցի տարածքում զենքի սեփական արհեստանոց է եղել: Հայտնաբերվել են տափակ, տերևաձև, կլոր և նիստավոր նիզակներ: Դրանք, հավանաբար, տարբեր նպատակների են ծառայել, ըստ կառուցվածքի նախատեսվելով հեծելազորի և հետևակի համար: Ամբերդից գտնված նետասլաքները մեծամասամբ թվագրվում են 12-13-րդ դարերով: Հանդիպում են քառանիստ, եռանիստ, շեղանկյունաձև, տերևաձև նետասլաքներ: Դաշույնների և դանակների միայն մի մասն է որպես զենք ծառայել, սրա մասին են վկայում սուր հատվածի և բռնակի միջև առկա ելուստները, զենքը չսահելու և գործածողին չվնասելու համար:

Հաշվի առնելով, որ վահանները հիմնականում պատրաստվել են փայտից և կաշվից, միայն պահպանված մետաղյա հատվածներով կարելի է վերականգնել դրանց կառուցվածքը: 1968թ. միջնաբերդի պեղումներից հայտնաբերված վահանի մետաղյա մասերը ամբողջացնում են պատկերը դրա չափի և ձևի մասին: Վահաններն օգտագործվել են հետևակի և հեծելազորի կողմից: Պատրաստման համար հիմնական նյութ հանդիսացող փայտը զգալիորեն թեթևացնում էր վահանների ծանրությունը: Պեղումներից հայտնաբերվել են նաև կացիններ, կենցաղում լայն կիրառում ունեցող դանակներ, մուրճեր, գամեր, պայտեր և այլ առարկաներ: Դանակների մեծ մասը երկաթից են, ունեցել են ոսկորից և փայտից պատրաստված կոթեր, որոնք քայքայվել են:

Հատկանշական են Ամբերդից հայտնաբերված երկաթե խաչերը, որոնցից երկուսը՝ մոտ 20սմ երկարությամբ, գտնվել են 1963թ.: Երեք խաչերից մեկը՝ չափսերով փոքրը, օգտագործվել է եկեղեցական արարողությունների ժամանակ: Մայր Աթոռ սուրբ Էջմիածնի թանգարանում պահվում է 10-րդ դարով թվագրվող և Աշոտ Երկաթին վերագրվող մեծ երկաթյա խաչը: Ինչպես այս, այնպես էլ Ամբերդից հայտնաբերված երկու մեծ խաչերը հիմնային հատվածում ունեն ձողի վրա ամրանալու հարմարանքներ: Հավանական է՝ Էջմիածնի խաչի օրինակով Ամբերդի խաչերը նույնպես տարվել են զորքի առջևից: Ամբերդի երկու միաչափ խաչերը թվագրվում են 12-րդ դարի վերջով և 13-րդ դարի սկզբով, հայտնաբերվել են նոր պարսպի արտաքին մասում:

Գտնված բրոնզե և պղնձե առարկաների մեջ կարևոր են հավանգներն ու աշտանակները, մոմակալները, զարդարանքի առարկաները: Ներկայումս Էրմիտաժում պահվող քանդակազարդ հավանգներից մեկն ունի կլոր կառուցվածք, տրամագիծը՝ 20սմ: Կազմված է երեք զարդագոտիներից՝ կենդանական և բուսական մոտիվներով: 1964թ. հայտնաբերվել է պղնձե թասի կափարիչ, պահպանված մասից ենթադրելի է, որ ունեցել է կլոր ձև: Առանձնահատուկ է այն, որ իբրև բռնակ օգտագործվել է առյուծի քանդակը՝ 4սմ բարձրությամբ:

Ամբերդից հայտնաբերված խեցեղենը հիմնականում բաժանվում է երկու մեծ խմբերի՝ հասարակ և ջնարակած: Գտնվել են դրոշմազարդ կարասներ, կճուճներ, սափորներ, քրեղաններ, կաթնամաններ, խուփեր, ինչպես նաև ձիթաճրագներ: Վերջիններս օգտագործվում էին լուսավորության նպատակով և լայն կիրառում ունեին հասարակ ժողովրդի շրջանում, իսկ աշտանակները և մոմակալները մատչելի էին իշխաններին և ունևոր դասին: Ամբերդի ջնարակած խեցեղենի վաղ օրինակները վերաբերում են 10-11-րդ դարերին: Բնորոշվում են թափանցիկ, կանաչ, դեղին գույնի ջնարակների տակ արված գծազարդերով: 12-13-րդ դարերում Ամբերդի խեցեղենի առանձնահատկություններից է մեծամասամբ կանաչ, թափանցիկ ջնարակապատումը: Նկարազարդումներն արված են փորագրման և գծագրման միջոցով: Հայտնաբերվել են նաև հախճապակե անոթներ, ապակե սրվակներ մեծամասամբ բեկորների տեսքով: Ամբերդի հնագիտական գտածոների թվում կան մոտ 200 դրամներ: Սելջուկյան, բյուզանդական և վրացական օրինակների շարքում հետաքրքիր են Կիլիկյան Հայաստանի Հեթում Ա արքայի հատած երկու դրամները: