Հայ-թուրքական պաշտոնական առաջին շփումները

 

Խորհրդային Հայաստանի արտգործնախարարի տեղակալ Աշոտ Եղիազարյանը 1990թ. դեկտեմբերի կեսերին Անկարայում էր: Սա դեպի անկախություն ձգտող պետության բարձրաստիճան առաջին դիվանագետի այցն էր հարևան երկիր: Դեռ Խորհրդային Միության մաս համարվող մի քանի հանրապետությունների արտգործնախարարների և ԽՍՀՄ փոխարտգործնախարարի հետ Եղիազարյանը մասնակցում էր Սևծովյան տնտեսական համագործակցության կազմակերպության Անկարայի առաջին հիմնադիր խորհրդաժողովին:

Եղիազարյանը հիշում է. «Վերջին օրը, պաշտոնական ճաշից առաջ, դուրս եկա փողոց: Զգացումը, որ մտնում ես թշնամու երկիր, ցնցող բան է: Թուրքիան մեզ համար մութ էր, առեղծվածային: Մտածում էի, որ եկել եմ իմ ազգի դահիճների երկիր, նրանց մայրաքաղաք: Հետաքրքիր էր առաջին տպավորությունը, երբ քայլում էի փողոցում. ժողովուրդը մաքուր, բարեկեցիկ հագնված էր, ինչպես մեր մոտ 50-60-ականներին, կանանց մի մասը՝ գլխաշորերով: Ավտոբուսի կանգառում տեսա, որ մարգարտաշար մի 50 մարդ կանգնած է: Ավտոբուսը եկավ, դիմացի դռնից մարդիկ իջան, հետևից բարձրացան: Ապշեցի, սա Թուրքիա՞ն է: Հանկարծ խելահեղ մի ճայթյուն լսվեց՝ մոլլայի կանչը: Ես մինչև այդ մուսուլմանական երկրում չէի եղել և ուղղակի ցնցվեցի: Քարացա, կանգնեցի, թվում էր, թե ժողովուրդը հիմա կչոքի, կսկսի աղոթել, բայց ոչ մեկը ուշադրություն չդարձրեց: Միայն խանութի անկյունում գեղջկական տեսքով մեկին տեսա, ով փոքրիկ խալին գցած, աղոթում էր: Այսպիսին էր առաջին հանդիպումը մի երկրի հետ, որը մեզ համար շատ ծանր ու տխուր հիշողություններ է արթնացնում»:

Թուրքիա մեկնելուց առաջ Եղիազարյանը հանդիպել էր Հայաստանի խորհրդարանի նախագահի և վարչապետի հետ: Մոսկվայում՝ Անկարայի ճանապարհին, Եղիազարյանը զրուցեց ԽՍՀՄ-ում Թուրքիայի դեսպան Վոլքան Վուրալի հետ. «Խոսեցինք Կովկասում, Արևելքում ընդհանուր իրավիճակի, Թուրքիա-Ռուսաստան-Հայաստան հարաբերությունների մասին: Վուրալն ասաց, թե Թուրքիան պատրաստ է Հայաստանի հետ հարաբերություններ կառուցել, եթե Երևանը սփյուռքին թելադրի հրաժարվել ցեղասպանության ճանաչումը հետապնդելուց, ինչպես նաև՝ Հայաստան-Թուրքիա սահմանները ճանաչի: Վուրալն ասաց, որ կարող է հանդիպումները կազմակերպել Թուրքիայի նախագահի, արտգործնախարարի, Մեջլիսի ղեկավարի հետ: Ասացի, որ դա մեր այցի խնդիրների մեջ չի մտնում: Վերջում նրան նվիրեցի ալբոմ, որի մեջ կար Ծիծեռնակաբերդի հսկայական գունավոր նկարը, երբ հախուռն բազմությունը գնում է դեպի ցեղասպանության հուշարձան»:

Հայաստան վերադառնալուց որոշ ժամանակ անց Եղիազարյանը զանգահարում է Վուրալին և նրան հրավիրում Հայաստան՝ տեղում քննարկելու սահմանային առևտրի և այլ խնդիրներ: 1991թ. ապրիլին Վուրալը այցելեց Հայաստան: Բայց դա Վուրալի առաջին այցը և շփումները չէր Հայաստանի ու հայերի հետ:

1990թ. մարտի 7-ին Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնում վախճանվել էր Պոլսի հայոց պատրիարք Շնորհք արքեպիսկոպոս Գալուստյանը: Նրա մարմինը Ստամբուլ տեղափոխելու նպատակով Ներսես արքեպիսկոպոս Պոզապալյանի միջնորդությամբ Սուրբ Էջմիածինը հրավեր էր ուղարկել Վուրալին, և թուրք դեսպանը խոստացել էր ընթացք տալ:

Տարիներ անց Վուրալը «Թարաֆ» թերթի հետ զրույցում ասել է. «Այն ժամանակ Հայաստանի և Թուրքիայի միջև հարաբերություններ չկային, Հայաստանը Խորհրդային Միության հանրապետություններից էր: Որպես Մոսկվայում Թուրքիայի դեսպան, այն իմ իրավասությունների շրջանակում էր, ինչպես մյուս հանրապետությունները: Պատրիարքի հոգեհանգստի արարողություն տեղի ունեցավ Մոսկվայի հայկական եկեղեցում: Ես մասնակցեցի արարողությանը՝ ի զարմանս այնտեղ ներկա հայերի: Դա իմ առաջին շփումն էր հայերի հետ որպես դեսպան»:

Մոտ մեկ տարի անց Վուրալը կրկին Հայաստանում էր: 1991թ. ապրիլին 5 թուրք պաշտոնյաների ու մամուլի ներկայացուցիչների հետ նա այցելեց Մայր Աթոռ, զրույց ունեցավ Վազգեն Ա Վեհափառ Հայրապետի հետ: Հյուրերը շրջել էին Վեհարանում, տեսել գանձարանը: Վեհափառը Վուրալին նվիրել էր հայ եկեղեցու մասին ալբոմ, իսկ դեսպանը Սուրբ Էջմիածնի հուշամատյանի մեջ ստորագրել բարեկամական ջերմ տողեր:

Հայաստան երկրորդ այցի ընթացքում դեսպան Վուրալին ընդունեց Հայաստանի գերագույն խորհրդի նախագահ Լևոն Տեր-Պետրոսյանը: Վուրալը նաև այցելեց Հայաստան-Թուրքիա սահման:

Եղիազարյանը հիշում է. «Դեսպան Վուրալի հետ գնացինք Մարգարա: Նեղլիկ կամուրջ է, 6-7 մետր լայնությամբ: Թուրքերի կողմից կամուրջից մոտ 20-30 մետր հեռավորության վրա տաղավարն է, ժամապահը զգաստ կանգնած էր՝ սպիտակ սաղավարտով, մուգ կապույտ շորերով, սպիտակ գոտիով: Մեր կողմից՝ կամրջին մոտ, կիսավարտ մեծ շինություն կա: Ասացինք, որ սա արագ կերպով ավարտին կհասցվի, այստեղ մեր անցակետը կլինի: Վերադարձանք Երևան, Վուրալը տպավորված մեկնեց»:

Վուրալն այսպես մեկնաբանեց իր այցը. «Հանդիպումները Հայաստանի ղեկավարության հետ հույժ կարևոր նշանակություն ունեն և իրականացվել են ճիշտ ժամանակին: Մենք չենք կարող չնկատել այն ձեռքը, որ հակառակ մեր գրաված տատանողական դիրքին, հաշտությամբ մեզ էին մեկնել»:

Տեր-Պետրոսյանի հետ հանդիպման ընթացքում Վուրալը նշել է, որ Թուրքիան պատրաստ է աշխուժացնել կապերը Հայաստանի հետ տնտեսության, կոմունիկացիաների, զբոսաշրջության, մշակութային ոլորտներում, մասնավորապես Թուրքիայի տարածքում գտնվող հայկական պատմական հուշարձանների պահպանության հարցում: Տեր-Պետրոսյանը ասել է, որ Հայաստանը պատրաստ է բանակցություններ սկսել սահմանակից բոլոր պետությունների, այդ թվում՝ Թուրքիայի հետ առևտրի, տնտեսության, զբոսաշրջության բնագավառներում փոխադարձ կապերն աշխուժացնելու ուղղությամբ:

Վուրալը այցից տարիներ անց ասել է. «Ես Տեր-Պետրոսյանի հետ ունեցա երկար ու օգտակար զրույց թուրք-հայկական հարաբերությունների զարգացման ուղիների և մեր երկու ժողովուրդների միջև թշնամության ցրելու շուրջ: Նա ասաց. «Ես չեմ կարող մոռանալ անցյալի տառապանքները, բայց ես չեմ ուզում մնալ անցյալում: Որպես պատասխանատու պետական անձ, պետք է մտածեմ իմ թոռների ապագայի մասին: Ես անկեղծորեն ցանկություն ունեմ զարգացնելու հարաբերությունները Թուրքիայի հետ»: Այդ ժամանակ Թուրքիան անհանգստացած էր Հայաստանի անկախության հռչակագրից»:

Թուրք դեսպանի Հայաստան այցին դաշնակցության արձագանքը, հատկապես կուսակցական մի քանի թերթերի, կոշտ էր: «Հայրենիք»-ի ապրիլի 13-ի համարում ասվում էր. «ՀՀՇ իշխանությունը խաչ է քաշում Թուրքիայից մեր ունեցած պահանջների վրա: Նման անպատասխանատու քայլով Տեր-Պետրոսյանը և ՀՀՇ-ն անբուժելի վնաս են հասցնում Հայաստանի և հայ ժողովրդի գերագույն շահերին, իշխանությանը տիրացած լինելու գինովության մեջ փորձում են խորտակել Միացյալ, Ազատ ու Անկախ Հայաստանի տեսլականը»:

1991թ. ապրիլի 24-ին «Ջումհուրիյեթ» թերթում տպագրվեց հարցազրույց Տեր-Պետրոսյանի հետ: «Շատ դժվար է ասել, թե առաջիկայում ինչ ընթացք կստանան Հայաստան-Թուրքիա հարաբերությունները, որոնց զարգացումը բացառապես կախում ունի կառավարությունների փոխադարձ վերաբերմունից»,- ասել է Տեր-Պետրոսյանը: Թուրքիայից տարածքային պահանջատիրության հարցին ի պատասխան՝ գերագույն խորհրդի նախագահն ասել էր. «Հողային խնդիրը շատ զգայուն է: Հայաստանի խորհրդարանի կողմից 1915թ. իրադարձությունը իբրև ցեղասպանություն բնորոշելով հողային պահանջի հատուկ որևէ տրամադրություն գոյություն չունի: Այս պահին քաղաքական հարցերը օրակարգ բերելու պահանջ չունենք»:

Ապրիլի կեսերին Ստամբուլ մեկնեցին հայ գործարարներ՝ ներկայացնելու Հայաստանի արտադրանքը: Նրանց թվում էր Հայաստանի գերագույն խորհրդի նախագահի եղբայր Թելման Տեր-Պետրոսյան:

ՀՀՇ-ի և ՀՅԴ-ի հրապարակային առաջին լուրջ վեճը

1991թ. մարտի կեսերին Մոսկվա այցելեց Թուրքիայի նախագահ Թուրգութ Օզալը: Նրա հնգօրյա այցը ներառեց նաև Ուկրաինան, Ադրբեջանը և Ղազախստանը: Մարտի 11-ին և 12-ին Օզալը Մոսկվայում հանդիպումներ ունեցավ ԽՍՀՄ նախագահ Միխայիլ Գորբաչովի և Ռուսաստանի խորհրդարանի նախագահ Բորիս Ելցինի հետ: Թուրքիան և Ռուսաստանը կնքեցին բարեկամության և փոխադարձ համագործակցության պայմանագիր:

Հենց այդ օրերին Երևանում ՀՅԴ-ն պահանջում էր հրավիրել նստաշրջան և ապօրինի ճանաչել 1921թ. Մոսկվայի ռուս-թուրքական պայմանագրի՝ Հայաստանին վերաբերող կետերը: Դաշնակցականները նստացույց կազմակերպեցին գերագույն խորհրդի շենքի առաջ: Հայաստանի խորհրդարանի 112 պատգամավորներ դիմել էին գերագույն խորհրդի նախագահությանը՝ արտահերթ նստաշրջանում քննարկելու և չեղյալ համարելու պայմանագրի նշված կետերը: Փաստորեն, ՀՅԴ-ն պահանջում էր այն, ինչ գրված էր ՀՀՇ-ի ծրագիր-նախագծում:

Պատմաբան, պատգամավոր Կտրիճ Սարդարյանը խորհրդարանի ամբիոնից հայտարարեց. «Ոչ մի հայ չի կարող մոռանալ իր պատմական տարածքները: Պահանջատիրություն ասածը դատարկ բան է այսօր: Դա ձեռնտու է բոլոր այն ուժերին, որոնք դեմ են Հայաստանի անկախությանը: Մարդիկ կան, որոնք անցնելով ՀՀՇ-ի սթափ քաղաքական դպրոցը, պնդում են, որ 1921թ. պայմանագիրը պիտի վերանայվի»:

Պատգամավոր Վանո Սիրադեղյանը նշեց, որ ՀՅԴ-ն կոմունիստների նման միշտ ռուսամետ է եղել, և իրենց պահանջով ցանկանում են նորից Հայաստանը կախման մեջ դնել Ռուսաստանից՝ թշնամացնելով Թուրքիայի հետ: Պատգամավորներ Բաբկեն Արարքցյանը և Խոսրով Հարությունյանը դեմ արտահայտվեցին թե՛ նստաշրջան հրավիրելուն և թե՛ հարցն ընդհանրապես քննարկելուն:

Տեր-Պետրոսյանը հայտարարեց, որ ինքը պետք է բոլոր «կողմ» պատգամավորներին մեկ-մեկ համոզի, որ այդ հարցի քննարկումը այսօր անիմաստ է՝ նշելով, որ որոշ ուժեր շահարկում և օգտագործում են այս հարցը իշխանության հասնելու նկրտումներով: «Ես երբեք այդպիսի որոշում չեմ ստորագրի: Ես կպայքարեմ մինչև վերջ, թույլ չտալու համար այդպիսի արկածախնդրություն, որովհետև զգում եմ իմ պատասխանատվությունը: Եթե դուք 7000 ստորագրություն եք հավաքել, ես կես միլիոն կհավաքեմ: Մի բան էլ շատ էժանագին կերպով այստեղ շահարկվեց՝ սփյուռքի հեռագրերը: Վաղն ևեթ հաղորդեք արտասահմանի թերթերում, որ Փարիզում և Նյու Յորքում նարինջ ուտող հայն իրավունք չունի մեզ քաղաքականություն թելադրել, որովհետև ԼՂ-ում և Հայաստանում ոչ թե փարիզեցին է զոհվում, այլ հայաստանցին: Հայաստանցի երեխան է այստեղ սովից մեռնում»:

Այս և Հայաստանի ներքաղաքական կյանքում Թուրքիայի հետ հարաբերությունների շուրջ տեսակետների տարբերությունը և դրանից ծնվող վեճերը, ինչ-որ տեղ դառնում էին անիմաստ, քանի որ խնդիրը և լուծումը ոչ թե Հայաստանում էր, այլ Թուրքիայում: Ինչպես ցույց տվեցին հետագա իրադարձությունները, Թուրքիան Հայաստանի հետ հարաբերություններ հաստատելու դիմաց պահանջում էր չհետապնդել հայոց ցեղասպանության միջազգային ճանաչումը և ստորագրել փաստաթուղթ՝ հրաժարվելով հողային ամեն պահանջից: Ավելին, որևէ տարածքային պահանջի անուղղակի ակնարկն իսկ արժանանում էր թուրքերի խիստ հակազդեցությանը: 1991թ. մայիսին գրեթե բոլոր թուրքական թերթերն արձագանքեցին Տեր-Պետրոսյանի այն խոսքերին, որ Կարսը նախապես Հայաստանի մաս էր կազմում, բայց հետո Թուրքիան տիրացավ, և հայերը տեղահան արվեցին: «Արգումենտի ի ֆակտի» ռուսական շաբաթաթերթի հետ զրույցում Տեր-Պետրոսյանը Կարսի պատմությունը և հայերի տեղահանությունը համեմատել էր Լեռնային Ղարաբաղի հետ, որտեղ հայ ժողովուրդը բռնի տեղահանության վտանգի տակ է: Դեսպան Վուրալը հայտարարեց, որ Կարսը միշտ էլ թուրքական քաղաք է եղել:

Հայ-թուրքական հարաբերություններին Տեր-Պետրոսյանն անդրադարձավ գերագույն խորհրդի 1991թ. հունիսյան իր ելույթում: Նա ասաց, որ Մոսկվան չի կարողանում հաշտվել այն մտքի հետ, որ հայերը մի օր կհասկանան ուրիշի վրա հույս դնելու քաղաքականության անհեռանկարայնությունը, իսկ Թուրքիայի հետ հարաբերություններ հաստատելու փորձը Մոսկվային զայրացնում է, քանի որ խախտվում է իր աչքում դարերով ձևավորված հայի կերպարը. «Վաղը, կամենում ենք դա, թե ոչ, ռուսները կարող են հեռանալ Անդրկովկասից: 1918թ. գնացին, 1942թ. պատրաստ էին հեռանալ, եթե Ստալինգրադն ընկներ, հիմա էլ կգնան: Հետո ինչպե՞ս ենք ապրելու այս հարևանությամբ՝ մեր պահանջատիրությամբ, բոլորի հետ թշնամանալով: Եթե այսօրվանից չստեղծենք մեր անվտանգության երաշխիքները, վաղը կարող ենք ազգը կործանել»:

Հենց Տեր-Պետրոսյանի նախագահության տարիներին ստորագրվեցին այն համաձայնագրերը, որոնցով հայ-թուրքական սահմանում մնացին ռուս սահմանապահները, իսկ Գյումրիում ձևավորվեց ռուսական 102-րդ ռազմահանգրվանը: Դա տեղի ունեցավ 1992թ. երկրորդ կեսին, իսկ դրանից 1 տարի առաջ Հայաստանի ղեկավարությունն ու անձամբ Տեր-Պետրոսյանը դեռ հավատում էին, թե Անկարան Երևանի հետ կհաստատի հարաբերություններ:

1991թ. սեպտեմբերի 25-26-ին՝ Հայաստանի անկախության հանրաքվեից մի քանի օր անց Երևան այցելեց թուրքական պատվիրակություն, որի կազմում էին Թուրքիայի ԱԳՆ մշակույթի բաժնի տնօրեն, դեսպան Իսմեթ Բիրսելը, ԽՍՀՄ-ում Թուրքիայի դեսպանության խորհրդական Թարիք Յըլմազը և այդ երկրի վարչապետի գրասենյակի երկու աշխատակիցներ: Պատվիրակությունը Հայաստանից բացի այցելեց Ուկրաինա, Մոլդովա և Վրաստան:

«Պաշտոնական պատվիրակությունը Հայաստան է եկել Թուրքիայի կառավարության անմիջական հանձնարարությամբ և նպատակ ունի տեղում ծանոթանալ նրա ներկա տնտեսական և քաղաքական վիճակին: Մեզ հետ հետաքրքիր և բովանդակալից զրույց ունեցավ Տեր-Պետրոսյանը: Թուրքական կողմը պատրաստ է ստորագրել համաձայնագրեր երկաթուղային և ցամաքային ճանապարհների շահագործման, սահմանային առևտրի և ապրանքաշրջանառության, ինչպես նաև նոր մաքսատների վերաբերյալ: Պայմանավորվեցինք մոտ ժամանակներում ստեղծել երկկողմ տնտեսական խառը հանձնաժողով, որը կպատրաստի անհրաժեշտ փաստաթղթերի փաթեթը»,- Երևանում ասաց Բիրսելը:

Հայաստանի արտգործնախարարի պաշտոնակատար Աշոտ Եղիազարյանը այցի մասին հավելել է. «Որոշվեց ստեղծել երկկողմ հանձնախումբ, որը կոչված կլինի ուսումնասիրել կոնկրետ հարցերը և ստորագրման նախապատրաստել փաստաթղթեր: Երկկողմ շահագրգռություն կա Կարս-Գյումրի և Մարգարա-Իգդիր ճանապարհները ավելի նպատակային օգտագործելու ուղղությամբ: Սա մեզ հնարավորություն կտա առևտրատնտեսական կապեր հաստատել Եվրոպայի, իսկ թուրքական կողմին՝ միութենական այլ հանրապետությունների հետ: Եթե նախորդ հանդիպումների ընթացքում թուրքական կողմը երբեմն ակնարկներ էր անում նախապայմանների վերաբերյալ, ապա այս անգամ դա լիովին բացակայում էր»:

Ալաթոնի և Հովնանյանի չիրականացված ծրագիրը

1991թ. հոկտեմբերին Թուրքիայում կայացան խորհրդարանական ընտրություններ, հաղթեց «Ճշմարիտ ուղի»-ն՝ ստանալով քվեների 27%-ը: Խորհրդարան մուտքի արգելքը հաղթահարեցին նաև «Մայր հայրենիքը»՝ 24%, սոցիալ-ժողովրդավարները՝ գրեթե 21%, «Բարօրությունը»՝ մոտ 17%, Ժողովրդավարական ձախ կուսակցությունը՝ գրեթե 11%: Մեսութ Յըլմազին փոխարինեց Սուլեյման Դեմիրելը՝ յոթերորդ անգամ զբաղեցնելով վարչապետի աթոռը: Նա կառավարությունը ղեկավարեց մինչև 1993թ. հունիս, երբ դարձավ Թուրքիայի 9-րդ նախագահը:

Թուրքիայում կայացած խորհրդարանական ընտրություններից մի քանի օր առաջ՝ հոկտեմբերի 16-ին տեղի ունեցած ընտրություններում ՀՀ առաջին նախագահ ընտրվեց Լևոն Տեր-Պետրոսյանը: Նոյեմբերի 11-ին կայացած երդման արարողությանը ներկա էր նաև թուրքական խոշոր «Ալարկո» ընկերության տնօրեն Իցհակ Ալաթոնը, որին ընդունեց Հայաստանի վարչապետի պաշտոնակատար Հրանտ Բագրատյանը:

Ալաթոնը իր տեղակալի և երկու թուրք լրագրողների հետ Անկարայից մեկնել էր Տրապիզոն, ապա Իգդիր և Ալիջան-Մարգարա սահմանը հատելով հասել Երևան: «Ազգ» թերթի հետ զրույցում Ալաթոնը նշում էր, որ անկախ Հայաստանը արտաքին աշխարհի հետ շփվելու համար ծով դուրս գալու կարիք ունի, իսկ ամենակարճ ճանապարհը Տրապիզոնն է: «Եղանք նավահանգստում, ուսումնասիրեցինք և հանգեցինք այն եզրակացության, որ Տրապիզոնում մի նավամատույց հատկացնենք, որտեղ Հայաստանից փոխադրվող ապրանքը ենթարկվի բեռնման, իսկ ծովով ստացվող ապրանքները բեռնաթափվեն և բեռնատարներով տեղափոխվեն Հայաստան: Առաջին կոնկրետ արդյունքը լինելու է այն, որ «Ալարկո»-ն մասնակցություն է ունենալու այդ ծրագրի իրագործմանը»:

Այս նախագծի ֆինանսավորումը և իրականացումը ստանձնելու էին Հրայր Հովնանյանի «Հովսոնս քամփնի» և Ալաթոնի «Ալարկո հոլդինգ» ընկերությունները: Ալաթոնը և Հովնանյանը Մոսկվայում ստորագրեցին «Հովսոն-Ալարկո» համատեղ ընկերության հիմնադրման համաձայնագիր: Սկզբնական շրջանում Հայաստանի և Թուրքիայի պաշտոնական շրջանակները շահագրգռություն էին ցուցաբերում Ալաթոնի ծրագրի հանդեպ: Թուրքիայի արտգործնախարար Սաֆա Գիրեյը ասել է, որ Անկարան բարյացակամությամբ է նայում բոլոր հարևաններին, որոնք «հրաժարվում են թշնամանքից և ձգտում են բարեկամական հարաբերություններ ունենալ» թուրքերի հետ: «Մենք դրական ենք գնահատում հայկական կողմի ձեռնարկած քայլերը: Սա դրական է նաև մեր գործարարների համար, ովքեր ձգտում են ընդլայնել առևտրական գործունեությունն ու ինտեգրումը համաշխարհային տնտեսության մեջ»:

Ավելի ուշ «Նյու Յորք թայմսը» գրեց, որ Ալաթոնի և Հովնանյանի «նախագիծը տապալվեց, երբ Ալաթոնը խիստ քննադատության էր ենթարկվում Հայաստանին օգնելու նպատակով Թուրքիայի ավանդական ախոյանի՝ ԱՄՆ հայկական լոբբիի հետ համագործակցելու մեջ»:

1991թ. նոյեմբերի 9-ին Թուրքիան ճանաչեց Ադրբեջանի անկախությունը: Սեպտեմբերին նախագահ Օզալը շնորհավորել էր Այազ Մութալիբովին՝ նախագահ ընտրվելու առիթով: Նոյեմբերի 3-ին Ադրբեջանի վարչապետ Հասան Հասանովը Հռոմից վերադառնալու ճանապարհին Ստամբուլում հանդիպեց վարչապետ Մեսութ Յըլմազի հետ: Ստամբուլից նա մեկնեց Անկարա, ուր նոյեմբերի 4-ին հանդիպեց նախագահ Օզալի հետ: Թուրքիան ամուր հարաբերությունների հիմքեր էր գցում Հայաստանի մյուս հարևանի՝ Վրաստանի հետ նույնպես:

Հայաստանի դեպքում մոտեցումն այլ էր: Ճիշտ է, թուրքերը շարունակում էին հայտարարել, որ հայ-թուրքական հարաբերություններում վերջին շրջանում նշանակալի առաջընթաց կա, առկա է փոխըմբռնում, սակայն հայ-թուրքական տնտեսական համագործակցության ապագան «մթագնվում է Հայաստանի խորհրդարանում երբեմն հնչող տարածքային պահանջների խոսակցություններով»:

1991թ. նոյեմբերին «Հայաստանի Հանրապետություն» թերթի հետ զրույցում դեսպան Վուրալը նշում էր. «Եթե պատգամավորները հստակ ճշտեն իրենց դիրքորոշումը գոյություն ունեցող սահմանների անձեռնմխելիության վերաբերյալ, ապա հարաբերությունների զարգացումն ավելի կաշխուժանա: Այժմ մենք քննարկում ենք Հայաստանի հետ սահմանային անցակետ բացելու հարցը: Մեր կողմից պաշտոնապես առաջարկվել է Երևանում ունենալ Թուրքիայի գլխավոր հյուպատոսարան: Մենք պատրաստ ենք Հայաստանի հետ կնքել մշակութային և տնտեսական փոխհարաբերությունների համաձայնագրեր»: Հայոց ցեղասպանության վերաբերյալ թուրք դեսպանն ասում էր, որ «այդ իրադարձությունների հիմնական պատճառը» հայերն էին, ովքեր Ռուսաստանի հետ պատերազմի ժամանակ կռվում էին թուրքական բանակի դեմ՝ դառնալով երկրի ներսում «հինգերորդ շարասյուն»: «Այդ իրադարձությունները չի կարելի ցեղասպանություն որակել: Ողբերգական դեպքեր եղել են, սակայն թե ով է դրանց համար պատասխանատու, կորոշի պատմությունը: Մենք պատրաստ ենք այս հարցում համագործակցել Հայաստանի պատմաբանների հետ, մեր արխիվները բաց են»:

Թուրքական կողմը, առաջին հերթին լրատվամիջոցները սկսեցին տարածել հաղորդագրություններ, թե իբր հայ-թուրքական հարաբերությունների բարելավման նպատակով նախագահ Տեր-Պետրոսյանը Թուրքիային հավաստել է, որ Հայաստանը կարող է հրաժարվել դարասկզբին Օսմանյան կայսրությունում հայերի ցեղասպանությունը հիշատակող սգո միջոցառումներից, ընդ որում՝ իբր Հայաստանը պատրաստ է գնալ այդ քայլին պայմանով, եթե երկու պետությունների միջև հաստատվեն տնտեսական համագործակցության նպաստավոր պայմաններ, մասնավորապես՝ Հայաստանին թույլատրվի Թուրքիայի տարածքով բեռնափոխադրումներ կատարել:

Հայաստանի արտգործնախարարությունը 1991թ. դեկտեմբերին տարածեց հայտարարություն, որով հերքում էր թուրքական, եվրոպական և ռուսական լրատվամիջոցների հաղորդագրությունները. «Նման պնդումների համար հիմք են ծառայում թուրք լրագրողների՝ Անկարայից տրվող հաղորդումները, իբր այդ միտքը տեղ է գտել Տեր-Պետրոսյանի՝ Թուրքիայի ղեկավարությանը հղած ուղերձում»:

Հայաստանի արտգործնախարարությունը հայտարարեց, որ նախագահ Տեր-Պետրոսյանը «նման բովանդակությամբ նամակ չի ուղղել Թուրքիայի ղեկավարությանը»: Հայաստանի նոր քաղաքական իրավիճակում «իրոք շահագրգռված է տարածաշրջանի, և, առաջին հերթին, սահմանակից պետությունների հետ բնականոն հարաբերություններ» հաստատելու հարցում: Թուրքիայի հետ ևս առևտրատնտեսական հարաբերությունների զարգացումը Հայաստանում դիտվում է իբրև հարևան երկրների միջև բազմակողմ փոխշահավետ կապերի հաստատման քաղաքակիրթ ճանապարհ, այդուհանդերձ, ամենևին խոսք չի կարող լինել այնպիսի վերապահումների մասին, որոնք կարող են վերաբերել հայ ժողովրդի պատմության ողբերգական շրջանը մոռացության մատնելուն: Հայաստանի արտգործնախարարությունը «վճռականորեն դեմ է հայ-թուրքական հարաբերությունների որևէ շահարկման և գտնում է, որ նման գործողությունները չեն նպաստում դրանց կարգավորման դժվարին գործընթացին»:

1991թ. դեկտեմբերի 16-ին Անկարան, խորհրդային մի քանի այլ հանրապետությունների հետ ճանաչեց Հայաստանի անկախությունը, բոլորի հետ հաստատեց դիվանագիտական հարաբերություններ, բացի Երևանը: Դեկտեմբերի 24-ին վարչապետ Դեմիրելի՝ նախագահ Տեր-Պետրոսյանին հղված ուղերձում ասվում էր, որ Թուրքիան Հայաստանի հետ բարեկամական հարաբերություններ կզարգացնի՝ համաձայն ԵԱՀԽ սկզբունքների: Դեմիրելը հորդորում էր ճանաչել պետությունների տարածքային ամբողջականության ու սահմանների անձեռնմխելիության սկզբունքները:

Խորհրդային Միության փլուզումից հետո թուրքական մամուլը սկսեց ավելի հաճախ գրել Հայաստանի, Կովկասի և խորհրդային թուրքալեզու հանրապետությունների մասին: Այս շրջանում Հայաստանին վերաբերող հոդվածների ճնշող մեծամասնության համար ընդհանուր էր մեկ բան. Թուրքիան շահագրգռված է Հայաստանի հետ բնականոն հարաբերություններ զարգացնել՝ առաջ քաշելով մի քանի փաստարկներ:

Առաջին, Հայաստանի հետ հնարավոր է կառուցել այնպիսի հարաբերություններ, որ նա չներգրավվի Թուրքիայի նկատմամբ թշնամաբար տրամադրված որևէ երկրի ռազմավարության մեջ և չօգտագործվի Թուրքիայի դեմ:

Երկրորդ, Հայաստանի հետ բնականոն հարաբերությունների զարգացումը կբացառի Թուրքիայի վրա արևմտյան տերությունների կողմից գործադրվող ճնշումը՝ կապված հայոց ցեղասպանության հետ:

Երրորդ, Հայաստանի հետ տնտեսական հարաբերությունների զարգացումը կարող է աշխուժացնել Թուրքիայի արևելյան նահանգների կյանքը: Միաժամանակ, անհանգստություն էր արտահայտվում արցախյան հակամարտության ծավալման կապակցությամբ, որի մեջ թուրքական կողմը միանշանակ կերպով մեղադրում էր Հայաստանին: Թուրքիան ճանաչեց ՀՀ-ին, սակայն հրաժարվեց հաստատել դիվանագիտական հարաբերություններ՝ առաջ քաշելով նախապայմաններ: Փաստորեն, թուրքական կողմը ընտրեց Հայաստանի վրա ճնշում գործադրելու քաղաքականությունը՝ փորձելով օգտագործել Հայաստանի տնտեսական ու քաղաքական դժվարությունները՝ նրանից զիջումներ կորզելու նպատակով:

1991թ. դեկտեմբերի 8-11-ը Բելառուսի Բելովեժյան թավուտում Ռուսաստանի, Ուկրաինայի և Բելառուսի առաջնորդներ Բորիս Ելցինի, Լեոնիդ Կրավչուկի և Ստանիսլավ Շուշկևիչի նախաձեռնությամբ սկսվեց ԱՊՀ կազմավորումը: Ալմաթիում դեկտեմբերի 21-ին ԱՊՀ-ին միացան Ղազախստանը, Հայաստանը, Ադրբեջանը, Մոլդովան, Տաջիկստանը, Թուրքմենստանը, Ուզբեկստանը և Ղրղզստանը: Դեկտեմբերի 25-ին Միխայիլ Գորբաչովը հրաժարական տվեց ԽՍՀՄ նախագահի պաշտոնից: 1991թ. վերջին օրը Խորհրդային Միությունը դադարեցրեց նաև դե յուրե գոյությունը:

Խորհրդային միության հանրապետությունները, բացի բալթյան երկրներից, անկախություն ձեռք բերեցին մեկնարկային գրեթե նույն պայմաններում. տնտեսական խորը ճգնաժամ, արժեզրկված դրամ, առաջին անհրաժեշտության ապրանքների բացակայություն օր օրի դատարկվող խանութներում: Բայց Հայաստանում վիճակն ամենածանրն էր. Թուրքիան առաջ էր քաշում նախապայմաններ, Ադրբեջանն արդեն շրջափակման էր ենթարկել Հայաստան մտնող ճանապարհները և գազատարը, ղարաբաղյան պատերազմը վերածվում էր նաև Երևան-Բաքու դիմակայության, մի քանի հարյուր հազար հայեր տունը կորցրել էին 1988թ. դեկտեմբերյան երկրաշարժի պատճառով, ևս մի քանի հարյուր հազար արտաքսվել էին Ադրբեջանից, նրանց մի մասը հաստատվել էր Հայաստանում:

Նորանկախ երկիրը մտնում էր արյունալի պատերազմի, մինչև ոսկորները ծակող ցրտի, թանձր խավարի ու անվերադարձ գաղթի տարիներ: Բայց դրանք նաև երանելի տարիներ էին. հայկական լեռնաշխարհի մի փոքր անկյունում Հայաստանի Հանրապետությունը անկախություն էր նվաճել:

Նյութի աղբյուրը՝ Թաթուլ Հակոբյան-  «Հայացք Արարատից հայերը և թուրքերը. պատերազմ, սառը պատերազմ, դիվանագիտություն»