«Զանգեզուրի միջանցքի»-ի սահմանների և պատմական ենթատեքստի թուրքական պատկերացումները

 

Հետպատերազմական առաջին օրերին Ադրբեջան-Նախիջևան -Թուրքիա ցամաքային կապի և ընդհանուր սահմանի մասին թուրքական և ադրբեջանական հրապարակումներում այդ հաղորդակցային գիծը նկարագրելու համար օգտագործվում էին տարաբնույթ տերմիններ՝ «Միջանցք դեպի Բաքու», «Նախիջևանի միջանցք», «Զանգեզուրի գիծ», «Մեղրիի միջանցք», «Նախիջևան-Ադրբեջան միջանցք»: 2020 թվականի նոյեմբեր-դեկտեմբեր ամիսներին թուրք-ադրբեջանական խոսույթում ավելի հազվադեպ կարելի էր հանդիպել «Զանգեզուրի միջանցք» եզրույթը, սակայն ավելի ուշ՝ 2021 թվականից սկսած, այն դառնում է Թուրքիայի և Ադրբեջանի թե՛ պետական, թե՛ հասարակական-քաղաքական խոսույթում կիրառվող հիմնական արտահայտությունը:

«Զանգեզուրի միջանցք» անվան ընտրությունը և պաշտոնականացումը պատահական չեն, քանի որ ժամանակակից Թուրքիայում և Ադրբեջանում այն պարունակում է խոսույթային որոշակի իմաստներ և օգտագործվում է կոնկրետ համատեքստում: Մասնավորապես, թուրքական գիտական և քաղաքական ավանդույթում Սյունիքի մարզը ներկայացվում է որպես «թյուրքական Նախիջևանի» և Ադրբեջանի միջև գտնվող «պատմական թյուրքական երկրամաս», որը վերածվել է թյուրքական աշխարհն իրարից բաժանող գործոնի՝ սեպի: Ընդ որում, այս խոսույթն առկա էր արդեն 1920-ականներին, երբ հաստատվեցին Հարավային Կովկասի սահմանները: Նշված տրամաբանության հիման վրա «Զանգեզուրի միջանցք» ասելով հասկացվում է ոչ թե Սյունիքի մարզի հարավային շրջանները կամ որևէ առանձին վերցրած ճանապարհ, այլ նկատի է առնվում ողջ Սյունիքի տարածքը:

Դա են հաստատում թուրքական և ադրբեջանական գիտական, փորձագիտական, քաղաքական տարաբնույթ աղբյուրներում հրապարակված քարտեզները, որոնց մի զգալի մասում «Զանգեզուրի միջանցք» գրությունը վերագրվում է ոչ թե առանձին ճանապարհի, այլ ՀՀ Սյունիքի մարզին ամբողջությամբ: Թուրքիայում 2020 թվականի նոյեմբերից մեկնարկած քաղաքական և գիտական/փորձագիտական քննարկումներում «Զանգեզուրի միջանցքի» համատեքստում պարբերաբար ու առանձնահատուկ կերպով հիշատակվում է նաև 1921 թվականի Մուսթաֆա Քեմալի կողմից Նախիջևանի պատկանելության հարցի կարևորումը, դրա համար մղված պայքարը: Մասնավորապես, ըստ գերակա խոսույթի՝ մեր օրերում «միջանցքի» բացումը հնարավոր է Աթաթյուրքի ռազմավարական հեռատեսության շնորհիվ, ով Նախիջևանը դիտարկելով որպես «թյուրքական դարպաս», արել է անհրաժեշտ նախապատրաստական աշխատանքը, ինչն էլ այսօր թույլ է տալիս ատանալ «անխոչընդոտ ցամաքային կապ» Թուրքիայի և Ադրբեջանի ու թյուրքական աշխարհի միջև:

Այս տեսանկյունից խոսուն է Թուրքիայի խորհրդարանում ԱՇԿ խմբակցության անունից հանդես եկող պատգամավոր Օզդեմիրի ելույթը, ով «միջանցքի» մասին խոսելով որպես կայացած փաստ, իր խոսքում նշել էր. «Փառք Աստծո, 1921 թվականին հիմնադրված և ներկայիս տեսքը պահպանած Թյուրքական դարպասը, որի հանդեպ Աթաթյուրքը մեծ ուշադրություն էր ցուցաբերել, 100 տարի անց բացվեց, և Թյուրքական աշխարհը փաստացի միմյանց միանալու և գրկախառնվելու հնարավորություն գտավ:… 100 տարի առաջ գործադրված ջանքը այսօր հասավ իր նպատակին»: Անդրադառնալով 1920-1930-ականներին Քեմալ Աթաթյուրքի՝ կովկասյան ուղղությամբ իրականացված քաղաքականությանը՝ նմանատիպ ձևակերպում է տվել գեներալ Իլքեր Բաշբուղը. «Մուսթաֆա Քեմալի այս քայլերը նրա հեռատեսության, այսինքն՝ տեսլական ունենալու անհավատալի օրինակներն են:

… 1921 թվականին Աթաթյուրքի կատարած քայլերը, ցանած սերմերն այսօր՝ շուրջ 100 տարի անց, տալիս են իրենց արդյունքները»: Քեմալ Աթաթյուրքի և «թյուրքական աշխարհի» հիշատակումը հավելյալ իմաստ ու լեգիտիմություն է հաղորդում «միջանցքին»՝ այդպիսով այն տեղավորելով թե՛ պանթյուրքական խոսույթում, թե՛ քեմալական ազգայնամոլական պայքարի շրջանակում՝ որպես «նպատակ, որի հիմքերը դրել է Աթաթյուրքը»:

Նյութի աղբյուրը՝ Ռուբեն Մելքոնյան- «Թուրանի ճանապարհի հայկական սեպը»