Արիստոֆանեսի կյանքն ու ստեղծագործությունը

 

Հույն կատակերգակներից խոշորագույնն էր աթենացի Արիստոֆանեսը: Հայտնի է հին կատակերգության մի քանի այլ ներկայացուցչի անուն ևս, բայց նրանց գործերը չեն պահպանվել: Արիստոֆանեսի մասին կենսագրական տեղեկությունները քիչ են ու կցկտուր: Ծնվել է մոտավորապես մ.թ.ա. 446 թվականին Ատտիկեի Կիդաթենեոն շրջանում: Հոր անունը Փիլիպոս էր: Ենթադրաբար մահացել է մոտ մ.թ.ա. 385 թվականին: Նրա կյանքի օրոք տեղի են ունեցել այնպիսի բախտորոշ իրադարձություններ, ինչպիսիք են Պելոպոնեսյան պատերազմը, 2 խմբիշխանական հեղաշրջում և ժողովրդավարական կարգի 2 վերականգնում:

40 կատակերգություն է գրել, որոնցից ամբողջությամբ պահպանվել են 11-ը՝ «Աքառնացիներ», «Հեծյալներ», «Ամպեր», «Կրետներ», «Խաղաղություն», «Թռչուններ», «Լիսիստրատե», «Կանայք Թեսմոփորիա տոնին», «Գորտեր», «Ժողովական կանայք» և «Հարստություն»:

Արիստոֆանեսն ապրել է ժամանակի հասարակական հոգսերով ու խնդիրներով, կայուն քաղաքական հայացքներ է ունեցել: Նրա պատանեկությունն անցել է Պերիկլեսի գլխավորությամբ Աթենքի հզորության ժամանակաշրջանում, երբ կառուցվել է Պարթենոնը: Մ.թ.ա. 478 թվականին ստեղծված՝ «Դելոսյան լիգա» կոչվող հունական քաղաքների դաշինքը՝ Աթենքի գերակայությամբ, փաստացի վերածվել էր տերության, որը գրավիչ էր առևտրականների, ճանապարհորդների և արվեստագետների համար՝ ողջ Միջերկրականից: Դա հանգեցրեց Աթենքի գլխավոր մրցակցի՝ Սպարտայի հետ հարաբերությունների սրմանը և ի վերջո պատերազմի:

Արիստոֆանեսը բազմիցս պախարակել է պատերազմը սանձազերծողներին և արծարծել խաղաղության թեման: Նա «չափավոր» ժողովրդավարության կողմնակից էր, համակրում էր մանր հողատերերին, որոնք ամենից շատ էին տուժել պատերազմից: Երազում էր վերադարձնել Մարաթոնի ճակատամարտի ժամանակվա Աթենքի հզորությունը, բարձր էր գնահատում այդ շրջանը մարմնավորող բանաստեղծների՝ Սիմոնիդեսի ու Էսքիլոսի ստեղծագործությունը: Ցավով էր նկատում աթենացիների վաղեմի հեղինակության աստիճանական անկումը, ստրկատիրական դեմոկրատիայի քայքայումը, որն ի վերջո հասցրեց պատերազմում Աթենքի պարտությանը: Արիստոֆանեսը հակակրանքով է վերաբերվել ինչպես արիստոկրատական խմբիշխանությանը, այնպես էլ «արմատական» ժողովրդավարներին (ընչազուրկների աջակցությունը վայելող խոշոր առևտրականներին ու արհեստավորներին), որոնք պատերազմի կողմնակից էին: Նրանց պարագլուխներից էր Արիստոֆանեսի հակառակորդ Կլեոնը, որ հռչակված էր ամբոխի վրա ներգործելու մեծ հմտությամբ:

Կատակերգակն իր երկերում հաճախ հարձակվել է այն մտավորականների վրա, որոնք իրենց ուսմունքով նպաստում էին ավանդական մտածողության ու բարոյական նորմերի անկմանը: Այդպիսին էին սոփեստ փիլիսոփաները, որ ամեն ինչ կասկածի էին ենթարկում և ամենուրեք անհաստատություն, հարաբերականություն տեսնում՝ դրանով իսկ, կամա թե ակամա, խարխլելով հասարակական հին կառուցվածքն ու պատկերացումները: Այդպիսին էր, Արիստոֆանեսի կարծիքով, Եվրիպիդեսը:

Կարծիք կա, որ Արիստոֆանեսը բարեկամական հարաբերություններ է ունեցել Պլատոնի հետ: Վերջինիս «Խնջույք» տրամախոսության մասնակիցներից են Արիստոֆանեսն ու Սոկրատեսը, և նրանց միջև չկա այն հակակրանքը, որ տեսնում ենք Սոկրատեսի հանդեպ «Ամպեր»-ում, իսկ Արիստոֆանեսը խելացի զրուցակից է: Կատակերգակի տապանագիրը, որում նրա գրքերն «աստվածային գործ» են կոչվում, վերագրվել է Պլատոնին:

Արիստոֆանեսը դասական շրջանի հին հունական գեղարվեստական գրականության վերջին մեծ ներկայացուցիչն է: Մ.թ.ա. 3-րդ դարից սկիզբ է առել հելլենիզմի դարաշրջանը, իսկ մինչ այդ, Արիստոֆանեսի մահվանից հետո ընկած մոտ 80 տարվա ժամանակահատվածից մեզ չի հասել որևէ խոշոր հեղինակի գեղարվեստական ստեղծագործություն:

Արիստոֆանեսի պիեսների լեզուն հնում գնահատվել է որպես ատտիկյան բարբառի տիպար՝ այնքան մոտ Եվրիպիդեսի լեզվին, որ հին կատակերգության մեկ այլ ներկայացուցիչ՝ Կրատինոսը, մի պատառիկում չափից դուրս նրբին ոճ կիրառողի մասին հորինել է «եվրիպիդարիստոֆանող» բառը: Ճիշտ է, «Լիսիստրատե»-ում սպարտացիները խոսում են իրենց մարզի՝ Լակոնիայի բարբառով, բայց դրա նպատակը սոսկ ճշմարտանմանության տպավորություն ստեղծելն է: Այդ հատվածներում ձեռագրերը բազմաթիվ տարընթերցումներ են պարունակում, քանի որ միջնադարյան գրիչները ձգտում էին անսովոր բառերն ու ձևերը փոխարինել ատտիկյաններով:

Ատտիկյան կատակերգությունը զգալի չափով զավեշտ է, որը նկատվում է նաև լեզվի մակարդակում: Օրինակ՝ Արիստոֆանեսը ստեղծել է խոսուն անուններ, երշիկագործը՝ «Հեծյալներ»-ում, Լիսիստրատեն («զորք լուծարող»)՝ «Լիսիստրատե»-ում, Կլեոնատյացն ու Կլեոնասերը՝ «Կրետներ»-ում: Կան նաև անձնավորված վերացական հասկացություններ, ասենք՝ պարկեշտ ու վատթար խոսքերն «Ամպեր»-ում:

Արիստոֆանեսը նորակազմ բարդ բառեր է կերտել՝ հաճախ բազմարմատ, անբնական ու զավեշտական, որոնք հայերենում համարժեք չունեն: Արիստոֆանեսն իր պիեսներում բազմաթիվ բանաստեղծների է հիշատակել, հատկապես Էսքիլոսին, Սոֆոկլեսին ու Եվրիպիդեսին, նաև՝ կատակերգակների ու քնարերգուների: Նրա սիրելի կոմիկական հնարքներից մեկը ողբերգություններից ծաղրական եղանակով տողեր մեջբերելն է կամ դրանց ոճով տողեր հորինելը:

Արիստոֆանեսի կատակերգություններն անդրադարձ են իր ժամանակի Աթենքի կյանքին: Կատակները հաճախ վերաբերում են մասնավոր անձանց ու իրողությունների, որոնց անմիջական ընկալմանը հասու էին միայն ժամանակակից աթենացիները: Դրանք անհասկանալի են դարձել հետագա ընթերցողներին, ուստի զարմանալի չէ, որ արդեն հնում բազմաթիվ մեկնություն-սքոլիոններ են գրվել, և մինչ օրս էլ բուն պիեսները ծավալով գերազանցող հատորներ են կազմվում՝ դրանցում հնչած կատակներն ու ակնարկները բացատրելու համար:

Նյութի աղբյուրը՝ Արիստոֆանես- «Կատակերգություններ»