Լեհաստան

 

Առաջին անգամ Կատովիցեն հիշատակվում է 16-րդ դարում, իսկ քաղաքի կարգավիճակ է ստանում 1865 թվականին: Այն ժամանակ Կատովիցեն մտնում էր Պրուսիայի կազմ: 1919 թվականին այն դառնում է լեհական քաղաք: Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ընթացքում Կատովիցեն անկում է ապրել. տուժել են պատմական շինություններն ու հուշարձանները: 1945 թվականին քաղաքը ազատագրվեց գերմանական օկուպացիայից Կարմիր բանակի կողմից, և հետպատերազմյան շրջանում սկսեց արագ զարգանալ՝ դառնալով խոշոր արդյունաբերական կենտրոն: 3 տարի՝ 1953-1956 թվականներին քաղաքը կոչվում էր Ստալինոգրուդ՝ ի պատիվ Խորհրդային Միության առաջնորդ Իոսիֆ Ստալինի: Չնայած Կատովիցեն խոշոր արդյունաբերական կենտրոն է, այն ունի բավականին գեղեցիկ ճարտարապետություն, ընդ որում՝ ամենատարբեր ոճերի: Կատովիցեի այցեքարտն ու խորհրդանիշը Սիլեզյան թանգարանն է: Այն հիմնադրվեց 1926 թվականին, իսկ 1936 թվականին սկսվեց թանգարանի համար նախատեսված շենքի կառուցումը: Սակայն բացումն այն ժամանակ այդպես էլ տեղի չունեցավ երկրորդ համաշխարհային պատերազմի պատճառով: Այսօր թանգարանը գործում է արդեն նոր համալիրում, որը կառուցել է ավստրիական ճարտարապետական հայտնի ընկերությունը: Այն տեղակայված է Կատովիցե նախկին քարածխային հանքի տարածքում: Թանգարանը կազմված է մի քանի բաժիններից՝ արվեստի, լուսանկարչության, պատմության, էթնոլոգիայի, հնագիտության և վիզուալ կոմունիկացիայի տպագրության: Սա մշակութային և կրթական խոշոր ժամանակակից կենտրոն է, որտեղ կարելի է ամբողջական պատկերացում կազմել Սիլեզիա նահանգի մասին:

Առաջին անգամ Զաբժեն հիշատակվում է դեռ 13-րդ դարում: Իր պատմության ընթացքում քաղաքը եղել է սիլեզյան իշխանների, գերմանացիների, հաբսբուրգների կայսրության և Պրուսիայի տիրապետության տակ: 1945 թվականին քաղաքն անցավ Լեհաստանին և կոչվեց Զաբժե: Մինչ այդ բնակավայրը կրում էր Հինդենբուրգ անվանումը: Քաղաքն առաջին հերթին հայտնի է աշխարհին իր հանքարդյունաբերությունով, Գորնիկ ֆուտբոլային ակումբով, որը 14 անգամ եղել է Լեհաստանի չեմպիոն և հաճախ մասնակցում է տարբեր եվրոգավաթների խաղարկությանը: Զաբժեն հաճախ է դուրս մնում Լեհաստան եկած տուրիստների գլխավոր ճամփաներից: Հիմնականում օտարերկրացիներն այցելում են մայրաքաղաք Վարշավա, Գդանսկ, ծովափնյա Սոպոտ, Վրոցլավ և Կրակով: Սակայն Զաբժեն նույնպես ունի հետաքրքիր վայրեր, որոնք անտարբեր չեն թողնի քաղաքի հյուրերին:

Դրանցից ամենակարևորը Զաբժեի հանք-թանգարանն է, ինչն չի կարող չուրախացնել Զաբժեի բնակիչներին: Հանքարդյունաբերությունը վերին Սիլեզիայի երկրամասում միշտ եղել է ամենակարևոր ոլորտը: Սիլեզիայի ընդերքում գտնվող թանգարանն իր այցելուներին ներկայացնում է, թե ինչպես է կատարվում օգտակար հանածոների արդյունահանումը: Թանգարանում կա 3 հարթակ ցուցասրահ, որոնք տեղակայված են տարբեր հարթության վրա: Այստեղ կարելի է ծանոթանալ հանքափորների աշխատանքի հետ, տեսնել, թե ինչպես է գործել Լեհաստանի հանրահայտ հանքերից մեկը:

Զաբժեում կա հայկական խաչքար և հայկական եկեղեցի: Խաչքարը պատրաստվել է Հայաստանում, տեղադրվել է Զաբժե քաղաքի հայ-լեհական բարեկամության այգում: 1689 թվականից Լեհաստանի հայությունը չի ունեցել հայ առաքելական եկեղեցի ֆիզիկապես: Շատ խորհրդանշական էր, որ եկեղեցին եղավ հենց Զաբժեում, որովհետև պատմականորեն հայ առաքելական եկեղեցին գրանցվել է հենց Զաբժեում 2010 թվականին:

Շատերը համարում են, որ Կրակովը Լեհաստանի ամենագեղեցիկ քաղաքն է, և միգուցե նրանք չեն սխալվում: Լեհաստանում կան բավականին շատ ինքնատիպ և գեղեցիկ քաղաքներ. Վարշավան, Գդանսկը, Վրոցլավը՝ օրինակ: Բայց Կրակովն ունի իր անկրկնելի կոլորիտն ու միայն իրեն հատուկ մթնոլորտը, և իհարկե, գեղեցիկ ճարտարապետություն ու հարուստ պատմություն: Նախկինում Վիսլա գետի ափերին տեղակայված Կրակովը եղել է Լեհաստանի մայրաքաղաքը, և այստեղ էր գտնվում լեհ թագավորների նստավայրը: Մինչ օրս այն կոչում են թագավորական քաղաք, որի պատմական կենտրոնը արդեն 40 տարուց ավել հանդիսանում է UNESCO-ի համաշխարհային ժառանգության մաս: Բարեբախտաբար, հին քաղաքը չի տուժել երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ընթացքում, և շինություններից շատերը հասել են մեզ՝ առանց երևացող փոփոխությունների: Շուկայի հրապարակն, անկասկած, Եվրոպայի գեղեցիկ հրապարակներից մեկն է: Մարդկանցից ոչ պակաս այս հրապարակը սիրում են աղավնիները: Նրանք այստեղ շատ են, և հավանաբար միշտ կուշտ են ու կյանքից գոհ: Այս ամենն էլ ստեղծում է քաղաքի կոլորիտը: Հրապարակի մի հատվածը զբաղեցնում է Սուկիենիցեն: Շուկան կամ վաճառասրահը, որտեղ ինչպես դարեր առաջ, առևտրական եռուզեռ է: Այստեղ վաճառում են արծաթեղեն և սաթ, հագուստ, հուշանվերներ և բազմաթիվ այլ ապրանքներ: Մարիացկի կոստյոլը գոթական ճարտարապետության վառ օրինակ է: Հետաքրքիր է, որ ճակատային մասի աշտարակներն ունեն տարբեր բարձրություն: Ժամանակ առ ժամանակ աշտարակի պատուհանից լսվում է հեյնալը. ազդանշան, որի հետ կապված է կոստյոլի և Կրակով քաղաքի ամենահայտնի լեգենդը: Մի անգամ աշտարակում հերթապահող զինվորը տեսնում է, որ քաղաքին մոտենում է թաթարների զորքը, և սկսում է ազդանշան տալ, սակայն մոնղոլական նետը ընդհատում է նրան: Բայց, այնուամենայնիվ, Կրակովի բնակիչները հասցնում են հավաքվել և կանգնեցնել թաթարներին: Այդ ժամանակներից մինչ օրս աշտարակի պատուհանից հնչում է հեյնալը: Մարիացկի կոստյոլը միշտ եղել է քաղաքի հարուստ ընտանիքների հովանու տակ, և դրա արդյունքում այստեղ կարելի է տեսնել բազմաթիվ արժեքավոր արվեստի իրեր: Սրբավայրի գլխավոր գանձը Վիտ Ստվոշի ստեղծած խորանն է: Իր աշխատանքի համար նյուրնբերգցի վարպետը ստացավ այն ժամանակների համար աստղաբաշխական գումար, ինչը մոտավորապես հավասար էր քաղաքի տարեկան բյուջեին: Գերմանացի վարպետի ևս մեկ հայտնի գործը բավարական Բամբերգ քաղաքի գլխավոր տաճարի խորանն է: Կրակովի բազմաթիվ թանգարաններից ամենահայտնին Չարտորիսկի թանգարանն է: Կրակովի ևս մեկ հանրահայտ վայրն ու այցեքարտը Վավել համալիրն է: Այս ճարտարապետական համալիրի կարևոր 2 կառույցը թագավորական պալատն ու գլխավոր տաճարն են:

Կրակովում, նաև մայրաքաղաք Վարշավայում չկա հայկական եկեղեցի, սակայն պատարագներ անցկացվում են: Հայ և լեհ ժողովուրդներն ունեն դարերի պատմություն, և դրա վառ վկայությունը հայ ժողովրդի ներկայությունն է երկար դարեր Լեհաստանում: Վարշավայում եկեղեցական արարողություններն անցկացվում են Վարշավայի կաթոլիկ եկեղեցու սրահում:

Լյուբլին նահանգում գտնվող Զամոշչ քաղաքը 1580 թվականին հիմնադրել է Յան Զամոյսկին: Քաղաքը կառուցվել է իտալացի ճարտարապետ Բեռնարդո Մորանդոյի նախագծով և հետագայում ստացել Հյուսիսային Պադովա անունը: Զամոշչը շրջապատված է կանաչ տարածքներով, ինչի արդյունքում օդը միշտ մաքուր է: Զամոշչ քաղաքի գլխավոր հրապարակում գտնվող քաղաքապետարանի շենքի հարևանությամբ վաճառականների 17-րդ դարի շենքերն են: Հին քաղաքի մոտ 1000 շենքեր պատմական նշանակություն ունեն և պահպանվում են պետության կողմից: Շուկայի հրապարակի հյուսիսային հատվածից բացի, որտեղ գտնվում է քաղաքապետարանը, մնացած 3 հատվածներում կառուցվել է 8 շենք ամեն կողմում: Դրանցից 3-ը նաև վաճառականների գունագեղ տներն են, որոնք դարձել են Զամոշչ քաղաքի այցեքարտը: Զամոշչի քաղաքային թանգարանում պահպանվել են վկայություններ քաղաքում բնակություն հաստատած հայերի մասին: Այն գտնվում է մեծ շուկայի հայկական փողոցի վրա տեղակայված Զամոշչ քաղաքի թանգարանում: Թանգարանը կառուցվել է դեռևս 1926 թվականին: Այն հայկական շենքերի մի մասն է կազմում: Առաջին հայերը հաստատվել են Լեհաստանում հենց Զամոշչ քաղաքում, երբ Յան Զամոյսկու 1585 թվականի կոնդակով հայերն արտոնություններ ստացան, իսկ 1589 թվականին թագավորը հաստատեց հայկական գմինայի մասին ակտը: Այն ուներ այսպիսի բովանդակություն. երկրում կարող են հաստատվել հայեր ոչ միայն Թուրքիայից, այլև Լվովից և արևելքից: Նրանք իրավունք ունեն աշխատել, առևտուր անել ոսկու, արծաթի, տեքստիլի ապրանքներով, քանի որ հայերը հայտնի տեքստիլի առևտրականներ էին: Համայնքը դադարեց իր գոյությունը 18-րդ դարի սկզբին աշխարհաքաղաքական իրավիճակի արդյունքում: Հայկական փողոցի վերջում կար նաև հայկական եկեղեցի, որը նույնպես մեծ արտոնություն էր: Նման արտոնություն ունեին նաև հունահռոմեական եկեղեցին և հրեական սինագոգը: Ցավոք, տարբեր արշավանքների պատճառով 19-րդ դարի սկզբին հայկական եկեղեցին ավերվեց: Այսօր հայկական խաչքարը տեղադրված է հենց եկեղեցու ավերակների վայրում:

Զամոշչի պատմական կենտրոնն ընդգրկված է UNESCO-ի մշակութային ժառանգության ցանկում: Այդ կենտրոնի մի մասն էլ հայկական փողոցն է: Զամոշչում հայերն ունեին եկեղեցիներ և դպրոցներ, որոնք չեն պահպանվել: Տեղի հայտնի հայերից է եղել Սիմեոն Լեհացին: Զամոշչի հայերի կառուցած շենքերի մասին Ուրսուլա Ֆիդեցկան գրել է Զամոշչի հայկական տները գիրքը: Այսօր քաղաքում կա հայկական խաչքար, որը տեղադրվել է լեհ-հայկական հիմնադրամի նախաձեռնությամբ: Խաչքարը ներկայացնում է հայ առաքելական եկեղեցու մակետը: Այն ընդգրկված է Զամոշչ քաղաքի բոլոր տուրիստական գրքերի և բրոշյուրների մեջ՝ որպես քաղաքի տեսարժան վայր, և այստեղ՝ խաչքարի մոտ, հյուրերը ծանոթանում են նաև հայերի պատմությանը: Խաչքարը ստեղծել է խաչքարագործ Վարազդատ Համբարձումյանը: Նրա վրա պատկերված է Յան Զամոյսկին, որ իրավունքներ էր շնորհել հայերին, որպեսզի նրանք գան և հաստատվեն Լեհաստանում: Զամոշչը բավականին փոքր բնակավայր է: Լեհաստանի հայ համայնքում հիշում են այն մասին, որ Զամոշչ քաղաքը կառուցվել է հայերի օգնությամբ, և քաղաքի հայկական պատմությունը չի մոռացվում նաև մերոնց գործունեության արդյունքում: Այսօր Զամոշչի հայկական վկայությունների մասին գիտեն թե՛ հայերը, թե՛ լեհերը և թե՛ այստեղ եկած օտարերկրացիները: Լյուբլին քաղաքում կա հայկական խաչքար:

Այսօրվա մայրաքաղաքի տարածքում առաջին շինությունները կառուցվել են դեռևս 10-րդ դարում: Ամենագեղեցիկն ու հետաքրքիրը Վարշավայում գտնվում է հին քաղաքում. թագավորական դղյակը, դղյակի գեղեցիկ հրապարակն ու հին քաղաքի շուկան: Հին քաղաքը գրեթե ամբողջությամբ ավերվել էր սկզբում վարշավյան ապստամբության, իսկ հետո՝ երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ: Սակայն երկարատև և դժվար աշխատանքի շնորհիվ այն վերակառուցվել է և այսօր ընդգրկված է UNESCO-ի համաշխարհային մշակութային ժառանգության ցանկում: Հին քաղաքի շուկան Վարշավայի ամենասիրված և հայտնի հրապարակն է: Գեղեցիկ շենքերում այսօր տեղակայվել են Լեհաստանի պետական, մշակութային և գիտական հաստատություններ, խանութներ, սրճարաններ և պատկերասրահներ: Սա նաև Վարշավա այցելող տուրիստների ամենասիրված վայրն է: Ոմանք անշտապ ուսումնասիրում են հին քաղաքի պատմությունը, ոմանք էլ պտտվում հին քաղաքում ձիակառքերով: Վարշավայի ամենահայտնի շենքը և խորհրդանիշներից մեկը թագավորական դղյակն է: Դարերի ընթացքում բոլոր լեհ թագավորները կատարում էին այստեղ իրենց ճաշակին համապատասխանող փոփոխություններ: Այստեղ՝ թագավորական դղյակում, տեղի են ունենում բոլոր նշանավոր պետական միջոցառումները և ընդունվում կարևոր որոշումներ: Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ գերմանացիների ներխուժումից առաջ ազգային թանգարանի աշխատակիցները հասցրեցին Վարշավայի բնակիչների օգնությամբ տեղափոխել դղյակում պահվող արվեստի նմուշների մեծ մասը: Այնուհետև երբ որոշվեց այստեղ թանգարան հիմնել, այդ նմուշները վերադարձվեցին դղյակ: Թանգարանում կա նաև հայկական հատված: Թագավորական պալատը ոչ պակաս կարևորություն ունի տեղի հայերի համար: Սենյակում պահվում են հայկական գորգեր:

Վարշավայի մյուս խորհրդանիշը Բարբականն է, որը կառուցվել է 16-րդ դարում վենետիկյան ճարտարապետ Բապտիստայի նախագծով: Այն մեծ կիսակլոր կառույց է, որն ուներ պաշտպանողական նշանակություն: Բարբականի դարպասներով նախկինում մարդիկ մուտք էին գործում Վարշավա: Այսօր Բարբականի տարածքում տեղի են ունենում լեհ նկարիչների ցուցահանդեսներ: Վարշավայում բավականին շատ են հայկական վկայությունները: Մայրաքաղաքի կենտրոնական հրապարակներից մեկի վրա տեղակայված է անհայտ զինվորին նվիրված հուշահամալիրը: Այս վայրի հետ կապված է հետաքրքիր և զարմանալի պատմություն: Յադվիգա Զարուգևիչի որդին զոհվել էր պատերազմի ժամանակ, բայց նրա մարմինն այդպես էլ չէին գտել: Ենթադրաբար Կոնստանտին Զարուգևիչ անունով զինվորն իր վերջին հանգրվանն էր գտել եղբայրական գերեզմանում: Յադվիգա Զարուգևիչին կառավարությունն առաջարկեց անհայտ զինվորների աճյուններով 3 դագաղներից ընտրել մեկը, որն էլ տեղափոխվեց և հուղարկավորվեց անհայտ զինվորին նվիրված համալիրում: Յադվիգա Զարուգևիչը, ով մինչև ամուսնություն կրում էր Պողոսևիչ ազգանունը, հայ էր, այգին, որը դարձավ Լեհաստանի խորհրդանիշերից մեկը: Մեր հայրենակցուհին մահացել է Սուվալկի քաղաքում, այնտեղից նրա աճյունը տեղափոխվել է Վարշավա և հուղարկավորվել մայրաքաղաքի ռազմական գերեզմանատանը՝ հայրենիքի համար իրենց կյանքը տված զինվորների կողքին: Զարուգևիչի հայկական արմատները ճշտելու համար Հայաստանից այստեղ բերվեց խաչքար: Սա քաղաքի միակ խաչքարը չէ: Վարշավայում կա հայկական պուրակ, որտեղ տեղադրվել է խաչքար՝ ի նշան հայ-լեհական դարավոր բարեկամության:

Լեհերը շատ հավատացյալ ժողովուրդ են, միգուցե ամենահավատացյալը Եվրոպայում: Այստեղ ամենուր եկեղեցիներ են և խաչեր, նույնիսկ քաղաքային այգիներում: Երկրի բնակչության մեծ մասը հաճախում է եկեղեցի ամեն կիրակի: Զարմանալի չէ, որ Հռոմի պապերի թվում եղել է նաև լեհ ժողովրդի զավակ Կարոլ Վոյտիլան, նույն ինքը՝ Հռոմի պապ Հովհաննես Պողոս 2-րդը: Վարշավայում կա ևս մեկ խաչքար, որը գտնվում է Աստվածահայտնության տաճարի բակում: Այս տաճարը կառուցվել է միլիոնավոր լեհերի հանգանակության շնորհիվ, և մարդկանց հոսքն այստեղ շատ մեծ է: Կարևոր է, որ նման վայրում կա հայկական հուշարձան:

Վարշավայի հայկական կիրակնօրյա դպրոցը հիմնադրվել է 2003 թվականին ու 20 երկար ու ձիգ տարիների ընթացքում բավականին մեծ փորձ է կուտակել և բավականին հայ երեխաներ է ընդունել ու ճանապարհել: Դպրոցը առաջին 3 տարիներին գործել է հասարակական հիմունքներով, հետագայում փաստաթղթային հարցերը կարգավորելուց հետո՝ պետական հիմունքներով:

Վարշավայում եկեղեցական արարողություններն անցկացվում են Վարշավայի Սուրբ Երրորդություն կաթոլիկ եկեղեցում: Եկեղեցու առաքելությունը հոգեփրկչական է: Եկեղեցին իր ժողովրդին առաջնորդում է դեպի խաղաղություն և փրկության նավահանգիստ:

Լեհաստանի հայ համայնքն բավականին ակտիվ է և հայանպաստ ծրագրերն այստեղ հաճախ են իրականացնում։ Դրանց մի մասը նվիրված է լեհահայերի հարուստ ու հետաքրքիր պատմությանը։ Այս տարածաշրջանում առաջին հայկական գաղութները ձևավորվել են 14-րդ դարում։ Մինչ այդ հայերն արդեն հաստատվել էին Կիև, Լվով, Լուցկ և Կամենեց քաղաքներում, որոնք մտնում էին Կիևյան Ռուսիայի կազմի մեջ: Նրանք ունեցել են եկեղեցիներ, ինքնավարություններ և տարբեր արտոնություններ: Բնակություն հաստատելով Լեհաստանում՝ հայերն ակտիվ մասնակցում էին երկրի քաղաքական, տնտեսական և մշակութային կյանքում: Հայերի թվում կային հայտնի վաճառականներ, թարգմանիչներ, իրավաբաններ, գրողներ և բժիշկներ: Հայկական արմատներ ուներ նաև աշխարհահռչակ լեհ նկարիչ Թեոդոր Աքսենտովիչը: Այն ժամանակներում հայերի մեծամասնությունն ուներ լեհական ազգանուններ, կամ հայկական ազգանուններ, որոնք դարձան լեհական:

Ինչպես նախկինում, այնպես էլ այսօր լեհահայերը շատ ակտիվ են, իրականացնում են տարբեր հետաքրքիր և կարևոր ծրագրեր, որոնք նպաստում են ոչ միայն հայապահպանմանը, այլ նաև ներկայացնում են լեհերին հայերի պատմությունն ու մշակույթը: Լեհ-հայկական հիմնադրամը գործունեություն է ծավալում Վարշավա քաղաքում, հիմնադրամը ունի ավելի քան 15 տարվա պատմություն: Հիմնականում ծավալում է կրթական և մշակութային գործունեություն, նպատակն է՝ համայնքային միջոցառումների կազմակերպում, կրթական նոր ծրագրերի մշակում, ներմուծում, կազմակերպում, այսինքն՝ զուտ համայնքային, կրթական և մշակութային գործունեություն է իրականացնում: Լեհ-հայկական հիմնադրամը 2023 թվականի վերջին նախաձեռնեց համայնքի համար կարևոր մի հրատարակություն, այն է՝ Լեհաստանում առկա բոլոր հայկական խաչքարերի մասին գրքույկի թողարկումը: Գրքույկի մեջ տեղ գտան Լեհաստանում առկա բոլոր հայկական խաչքարերը, լուսանկարները, տեղադրման պատմությունը, ֆինանսավորողները, արտիստները: Այն անդրադարձ է կատարում լեհական 17 քաղաքներում կանգնեցված խաչքարերին: Խաչքարագործները հիմնականում եղել են Հայաստանից: Որտեղ հայ կա, այնտեղ խաչքար կա: Ինչպես բոլոր երկրներում, հայերը համախմբված են եկեղեցու շուրջ, այդպես է նաև Լեհաստանում: Վարշավայում ապրում է հայության մեծամասնությունը: