Հայաստանից անդին. թուրանական վտանգն ու Իրանը

 

Նախիջևան-Սյունիք-Արցախ գոտիով թուրանական «միջանցք» ձևավորելու նախաձեռնությունը առաջին հերթին թիրախավորում է Հայաստանը՝ որպես դրա իրականացման հիմնական աշխարհագրական և քաղաքական խոչընդոտ: Սակայն Թուրքիայի կողմից տարածաշրջանում սեփական ազդեցության գոտու ստեղծումն ու ընդլայնումն աշխարհաքաղաքական սպառնալիք է ձևավորում տարածաշրջանային այլ դերակատարների համար ևս: Ընդ որում՝ հաշվի առնելով այն հանգամանքը, որ Հարավային Կովկասն այդ ազդեցության գոտու միայն մեկ՝ սկզբնական օղակն է, 2020 թվականից հետո թուրքական սպառնալիքն անհանգստություն է հարուցել եվրասիական լայն տարածքի մի շարք դերակատարների համար: Միանգամայն բնականորեն, «Զանգեզուրի միջանցքի» ծրագիրն իր հստակ պանթյուրքական բնույթով առաջին հերթին մտահոգություն է առաջացրել Իրանի Իսլամական Հանրապետության համար: Հատկապես հաշվի առնելով Սյունիքի մարզի հանդեպ թուրք-ադրբեջանական ծավալապաշտական գործուն նկրտումները՝ Իրանը գնահատում է իրավիճակն ու այդ նախաձեռնությունները որպես հակաիրանական: Այս տեսանկյունից պատահական չէ, որ դեռևս 19-րդ դարասկզբին, երբ Ռուսական կայսրությունը նվաճեց Մեղրին, Կովկասյան ճակատի գլխավոր հրամանատար գեներալ Ալեքսանդր Տորմասն իր հեռագրերից մեկում անթույլատրելի էր համարում դրա հետհանձնումը, պատճառաբանելով, որ «… պարսիկները Մեղրին համարում են Ղարադաղի և Թավրիզի բանալին»: Դատելով 2020 թվականից ի վեր իրանական կողմի վարած համալիր քաղաքականությունից՝ այսօր էլ Մեղրին և, ընդհանրապես, Սյունիքը շարունակում են այդպես ընկալվել:

2020 թվականի արցախյան պատերազմում հայկական կողմի պարտությունից և Արցախի վրա վերահսկողության հաստատումից հետո Սյունիքն ու հայ-իրանական սահմանը հայտնվեցին պանթյուրքական թիրախում: Ինչպես նշում է քաղաքագետ Այվազյանը, 20-րդ դարում «Նախիջևանի լիակատար հայաթափությունից հետո Ղարաբաղն այլևս միակ դիրքն էր Սյունիքն ու Սյունիքի հետ միասին Իրանի հետ Հայաստանի կենսատու սահմանը պահպանելու և պաշտպանելու համար»: Ուստի պատերազմի արդյունքներով պայմանավորված՝ Իրանում արդեն իսկ առկա էին որոշ լուրջ մտահոգություններ, որոնք առնչվում էին Հարավային Կովկասում Թուրքիայի ռազմական անմիջական ներգրավմանը և դրա հենքի վրա պանթյուրքական նախաձեռնությունների հնարավոր ակտիվացմանը: Այս առումով հատուկ ուշադրության է արժանի 2020 թվականի դեկտեմբերի 10-ին Բաքվում կայացած ռազմական շքերթի ժամանակ Թուրքիայի նախագահ Էրդողանի ելույթը, որտեղ նա ոչ միայն հիշատակել էր պանթյուրքիստ գործիչներ Էնվեր և Նուրի փաշաներին ու վերջիններիս կազմած ու ղեկավարած «Կովկասի իսլամական բանակը», այլև անդրադարձել էր պանթյուրքական ևս մի խոսույթի: Մասնավորապես, Էրդողանն իր խոսքում մեջբերել էր պանթյուրքական մի բանաստեղծությունից հետևյալ քառատողը.

Բաժանեցին Արաքսը,

Ու այն լցրին քար ու ճյուղով:

Ես քեզանից չեմ բաժանվի,

Նրանք են մեզ բաժանում ուժով:

Իրանի ու Ադրբեջանի պանթյուրքական շրջանակներին քաջ հայտնի այս բանաստեղծության հիշատակությունը, որը բխում է «Արաքս գետով բաժանված Հյուսիսային և Հարավային Ադրբեջանների» պանթյուրքական խոսույթից, անմիջապես սուր արձագանք և քննադատության արժանացավ պաշտոնական Թեհրանի կողմից: Իրանական կողմը մեկնաբանեց ելույթի այդ հատվածը որպես Իրանի տարածքային ամբողջականությանն ուղղված սպառնալիք: Իրանի արտգործնախարար Ջավադ Զարիֆն իր պաշտոնական թվիթերյան էջում կիսասարկաստիկ գրառում արեց. «Նախագահ Էրդողանը տեղյակ չէ, որ այն, ինչ ինքը վատ ձևով մեջբերեց Բաքվում, նկատի ունի այն բռնի բաժանումը, որ տեղի է ունեցել Արաքսից հյուսիս ընկած տարածքների և իրանական հայրենիքի միջև: Արդյո՞ք նա չի հասկանում, որ այդպիսով խախտում է Ադրբեջանի Հանրապետության ինքնիշխանությունը»: Միաժամանակ Թուրքիայի դեսպանը կանչվեց Իրանի արտգործնախարարություն և այդ գերատեսչության խոսնակն իր հերթին հայտարարեց, որ «Թուրքիայի դեսպանին ասվել է, որ պատրանքների վրա հիմնված արտաքին քաղաքականությունը խելամիտ չէ՝ հավելելով, որ թուրք պաշտոնյային խորհուրդ է տրվել պատմություն կարդալ»:

Թեև այս դիվանագիտական լարվածությունը շուտով հարթվեց, սակայն այն երևան հանեց կարևոր իրողություններ, որոնք հաջորդիվ դարձան հարավկովկասյան քաղաքականության առանցքային խթանները: Դրանցից գլխավորը Էրդողանի ելույթում առկա շեշտադրումներն էին, որոնք ունեին հստակ պանթյուրքական և ծավալապաշտական բնույթ, վկայում էին այն մասին, որ Թուրքիայի և Ադրբեջանի ռազմաքաղաքական վերնախավի կողմից Արցախի օկուպացիան դիտարկվում է որպես պանթյուրքական շարունակական առաջխաղացման համար առաջին անհրաժեշտ պայման, որը ծրագրվում է ունենալ շարունակականություն՝ հաջորդիվ ծավալվելով «Թյուրքական աշխարհի» այլ հատվածներում: Վերոնշյալ բանաստեղծության մեջբերումով որպես այդպիսի առաջնային թիրախ ուրվագծվում են թյուրքախոս իրանցիներով բնակեցված Իրանի հյուսիսարևմտյան շրջանները (պատմական Ատրպատականը): Այդպիսի մոտեցման հիմքում ընկած է «Մեծ Ադրբեջանի» հայեցակարգը, որը Հարավային Կովկասի թուրքական նվաճման ծրագրային դրսևորումն է և որի առաջնային քայլն այս տարածաշրջանում թյուրքական պետության՝ Ադրբեջանի Հանրապետության ստեղծումն էր, ինչը հաջողվեց անել 1918 թվականին: Կասպից ծովից արևմուտք ընկած շրջանների համար «Ադրբեջան» անվան ընտրությունն օսմանյան և կովկասյան թաթարական վերնախավի կողմից ենթադրում էր, որ ի վերջո թյուրքական վերահսկողությունը պետք է հաստատվի նաև իրանական Ատրպատական-Ադրբեջանի վրա՝ այդպիսով ձևավորելով «Մեծ Ադրբեջանը» Թավրիզ կենտրոնով:

Ինչպես 20-րդ դարասկզբին, այնպես էլ մեր օրերում թուրքական քաղաքական միտքը շարունակում է պահպանել այն պատկերացումը, որ վերոնշյալ ծրագիրը կամբողջանա, երբ Արաքսից հարավ՝ Իրանի հյուսիսային՝ թյուրքախոս բնակչություն ունեցող շրջանները միանան Արաքսից հյուսիս ընկած տարածքին: Ուստի պատահական չէ, որ ԽՍՀՄ փլուզումից հետո թե՛ Ադրբեջանի և թե՛ Թուրքիայի կողմից իրականացվում է «Հարավային Ադրբեջանի» գաղափարի հիմքով Իրանի տարածքի հանդեպ ծավալապաշտական քաղաքականություն և քարոզչություն, որն ունի տարբեր դրսևորումներ և շարունակվում է մինչ օրս: Այդ քաղաքականության առանցքային ուղղություններից է անջատողական տրամադրությունների քարոզն ու խրախուսումը թյուրքախոս իրանցիների շրջանում, որոնք ներկայացվում են որպես «մի քանի տասնյակ միլիոն թյուրքեր կամ ադրբեջանցի թուրքեր»: Այդպիսի մոտեցման վառ վկայություններից է 2022 թվականի նոյեմբերի 11-ին Ադրբեջանի նախագահ Ալիևի ԹՊԿ գագաթնաժողովում արած հետևյալ հայտարարությունը. «Ցավոք սրտի, Ադրբեջանի սահմաններից դուրս ապրող 40 միլիոն ադրբեջանցիների մեծ մասը զրկված է մայրենի լեզվով կրթություն ստանալու հնարավորությունից: Կազմակերպության օրակարգում միշտ էլ պետք է լինի թյուրքական պետություններից դուրս ապրող մեր հայրենակիցների՝ մայրենի լեզվով կրթությունը:… Ադրբեջան պետությունը հատուկ ուշադրություն է դարձնում օտար երկրներում ապրող ադրբեջանցիների իրավունքների ու ազատությունների անվտանգության ապահովմանը»: Նշված պանթյուրքական (հակաիրանական) գործողությունները, թեև երբեմն իրականացվում են ավելի քողարկված և ոչ շատ բացահայտ, սակայն ունեն ստաբիլ բնույթ և շարունակականության ակնհայտ միտումներ: Ուստի Հարավային Կովկասում և մասնավորապես Սյունիքի շուրջ թուրք-ադրբեջանական առաջխաղացումները Թեհրանը գնահատում է նաև որպես Իրանը ներսում ապակայունացման և ծավալուն անջատողականության խրախուսման համար անհրաժեշտ նախապատրաստական քայլ, որն ի վերջո միտված է լինել «Մեծ Ադրբեջանի» ստեղծմանը:

Վերոնշյալ հանգամանքները դրդեցին Իրանին առավել մեծ ծավալով ներգրավվել հարավկովկասյան քաղաքականության մեջ՝ դառնալով նախաձեռնող ու հակաթուրանական քաղաքական գծի առաջամարտիկը: Բացի այդ, 44-օրյա պատերազմի հետևանքով Արցախում Արաքս գետի երկայնքով թուրք-ադրբեջանական ռազմական ներկայության հաստատումը և Սյունիքի նկատմամբ բացահայտ հավակնություններն իրանական կողմում սկսեցին դիտարկվել որպես Իրանի թուրքական շրջափակման և Եվրոպային կապող գլխավոր ճանապարհի կորստի սպառնալիք: Հենց այս համատեքստում Իրանի ռազմաքաղաքական ղեկավարությունը ոչ միայն հստակ սկսեց բարձրաձայնել տարածաշրջանում միջազգայնորեն ճանաչված սահմանների անձեռնմխելիության մասին՝ այդպիսով ակնարկելով Սյունիքի ու ՀՀ այլ տարածքների հանդեպ ադրբեջանա-թուրքական հավակնությունների անթույլատրելիությանը, այլև գրեթե անմիջապես կտրուկ հանդես եկավ «Զանգեզուրի միջանցքի» ծրագրի դեմ: Մասնավորապես, 2020-2025 թվականների ընթացքում Իրանի հոգևոր առաջնորդ Ալի Խամենեին մի քանի անգամ անձամբ անդրադարձավ Իրան-Հայաստան ընդհանուր սահմանի և «Զանգեզուրի միջանցքի» խնդրին՝ նշելով, որ «Թեհրանն «Զանգեզուրի երթուղին» համարում է ի վնաս Հայաստանի և շարունակում է տեր կանգնել իր այդ դիրքորոշմանը»: Իրանի հոգևոր առաջնորդի կողմից թեմային պարբերաբար անդրադարձերը վկայում են հարցի կարևորության մասին: Նմանատիպ դիրքորոշում է հայտնել նաև Իրանի նախագահ Փեզեշքիանին. «Իրանը «Զանգեզուրի միջանցքը» վնասաբեր է համարում Հայաստանի համար: Օտարները չպետք է սահմանափակումներ ստեղծեն հարևանների հետ երկրների հարաբերություններում»: Կարելի է պնդել, որ այս հայտարարությունն ակնարկի տեսքով թիրախավորում է «միջանցքի» իրական շահառուներին՝ Թուրքիային և Ադրբեջանին:

«Զանգեզուրի միջանցքը» դիտարկելով որպես Սյունիքի տարածքի մասնակի կամ ամբողջական նվաճման գործիք, հետևաբար, Իրան-Հայաստան սահմանի կորստի ու թուրքական սպառնալիքի ուժեղացման միջոց՝ 2020 թվականից ի վեր Իրանը պարբերաբար շեշտում է, որ սահմանների ու հայ-իրանական սահմանի փոփոխությունը իր «կարմիր գիծն է»: Այսպես, դեռևս 44-օրյա պատերազմի օրերին Խամենեին հայտարարեց, որ «եթե ահաբեկիչները մոտենան իրանական սահմանին, նրանց հետ դաժան հաշվեհարդար կտեսնեն»: Այս հայտարարությունն արված էր այն բանից հետո, երբ պարզ էր դարձել, որ Թուրքիայի օժանդակությամբ Արցախում՝ Արաքսի հովտի երկայնքով տեղակայվել են Սիրիայից բերված վարձկան ահաբեկիչներ:

Պատերազմի ավարտից հետո, երբ Ադրբեջանի կողմից պարբերաբար դիվանագիտական ու ռազմական գործիքակազմերով թիրախավորվում էր և է Սյունիքի մարզը, Իրանից հնչող դիրքորոշումն ու հայտարարություններն ավելի կոշտացան: 2022 թվականի հուլիսին Խամենեին հայտարարեց, որ «Իսլամական Հանրապետությունը երբեք չի հանդուրժի այն քաղաքականությունն ու ծրագրերը, որոնք հանգեցնում են Իրանի և Հայաստանի միջև սահմանի փակմանը, քանի որ այս սահմանը 1000-ամյա կապող երթուղի է»: Նման դիրքորոշումը պահպանվել է 2024 թվականի կեսին Իրանում տեղի ունեցած կառավարության փոփոխությունից հետո ևս: Նորանշանակ արտգործնախարար Արաղչին 2024 թվականի սեպտեմբերին հայտարարել է. «Սահմանների փոփոխությունը բացարձակապես անընդունելի է և «կարմիր գիծ է» Իրանի համար»: Սահմանների փոփոխությունից զատ «կարմիր գիծ է» բնութագրվում նաև բուն «միջանցքի» հարցը: Իրանի խորհրդարանի ազգային անվտանգության ու արտաքին քաղաքականության հանձնաժողովի նախագահը 2024 թվականի սեպտեմբերին հայտարարել է, որ Իսլամական Հանրապետությունը «Զանգեզուրի միջանցքը» համարում է կարմիր գիծ և կոշտ պատասխան կտա դրա հետ կապված ցանկացած փոփոխության:

Վերոնշյալ մոտեցումները պարբերաբար հնչեցվում են իրանական գրեթե բոլոր պետական գերատեսչությունների, հասարակական-քաղաքական գործիչների, գիտական ու փորձագիտական շրջանակների ու ԶԼՄ-ների կողմից: Իրանում «միջանցքի» ստեղծման և սահմանների փոփոխության մասին առկա կոնսենսուսային դիրքորոշման մասին է վկայում ՀՀ-ում ԻԻՀ արտակարգ և լիազոր դեսպան Սոբհանիի՝ 2024 թվականի ապրիլին արված հետևյալ հայտարարությունը. «Մեր կարմիր գծերը չեն փոխվել: Միջազգայնորեն ճանաչված սահմանների փոփոխության նկատմամբ դեմ է արտահայտվել, որպես կարմիր գիծ ներկայացրել, մեր երկրի ամենաբարձրաստիճան ղեկավարը և հնարավոր չէ անտեսել այն: Մենք կտրականապես դեմ ենք ցանկացած աշխարհաքաղաքական և միջազգայնորեն ճանաչված սահմանների փոփոխությանը»:

«Միջանցքի»՝ որպես պանթյուրքական ծրագրի ընկալման մասին է վկայում մեկ այլ հանգամանք ևս. Իրանում քաղաքական և գիտական մակարդակներում «միջանցքը» հաճախ կոչում են «թուրանական միջանցք»՝ այդպիսով ընդգծելով դրա էությունը: «Զանգեզուրի միջանցքի» քաղաքական նախագիծ լինելու մասին է վկայում նաև այն, որ դա պարբերաբար բնութագրվում է որպես «կեղծ միջանցք»՝ նկատի ունենալով, որ իրականության մեջ այն ոչ թե լոգիստիկ-տրանսպորտային կամ տնտեսական ծրագիր է, այլ քաղաքական ու աշխարհաքաղաքական նշանակություն ունեցող նախաձեռնություն: Ընդ որում՝ իրանական կողմը հստակորեն նշում է, որ «միջանցքի» անվան տակ տարածաշրջանում Իրանի ռազմական և քաղաքական հզորությունը նվազեցնելու նախագծեր կան:

Փաստացի, «միջանցքի» հարցում իրանական դիրքորոշումը բխում է այդ երկրի ազգային անվտանգության գերակա շահերից: Իրանական կողմի դիմադրությունը «միջանցքի» բացման ծրագրերին չի սահմանափակվում միայն քաղաքական և դիվանագիտական աշխատանքով: Սյունիքի հանդեպ ռազմական գործողություններ ծավալվելու խոսույթի ինտենսիվացմանը զուգահեռ Իրանը չի բացառում սահմանների փոփոխության փորձի դեպքում ռազմական միջամտություն: Հենց այս համատեքստում պետք է դիտարկել իրանական կողմում՝ Հայաստան-Իրան-Ադրբեջան սահմանային գծի երկայնքով 2022 թվականից ի վեր զորավարժությունների անցկացումը: Այս տեսանկյունից կարևոր էր նաև ԻԻՀ հյուպատոսության բացումը Կապան քաղաքում 2022 թվականի հոկտեմբերին, ինչը հավելյալ ընդգծում է Սյունիքի մարզի կարևորությունը Իրանի համար:

Ռազմական և քաղաքական աշխատանքից զատ Իրանն առաջարկում է Թուրքիան և Ադրբեջանը Նախիջևանով միացնող այլընտրանքային ուղի, որը ստացել է «Արաքսի միջանցք» անվանումը: Ընդ որում՝ այս ճանապարհային ենթակառուցվածքը փաստացի գործում է ԽՍՀՄ փլուզումից ի վեր՝ ապահովելով Ադրբեջանի և Նախիջևանի միջև ցամաքային հիմնական կապը: 2020 թվականից սկսած «Զանգեզուրի միջանցքի» ծրագրի ակտիվացումից հետո Իրանը թուրք-ադրբեջանական տանդեմին պարբերաբար առաջարկում է օգտվել իր տարածքով անցնող ճանապարհային ենթակառուցվածքից, որն ավելի նպատակահարմար է՝ հաշվի առնելով աշխարհագրական պայմանները (Սյունիքի մարզով նախատեսվող ճանապարհը, որն առաջ են մղում Թուրքիան և Ադրբեջանը, շատ ավելի դժվարամատչելի է): Իրանը 2024 թվականին սկսել է արդիականացնել արդեն գործող ճանապարհը՝ այդպիսով պնդելով, որ եթե Ադրբեջանն ու Թուրքիան իրականում միմիայն նպատակ ունեն լավ ու արագ ճանապարհով կապվել միմյանց հետ, ապա «Զանգեզուրի միջանցքի» կարիք չկա և կարելի է օգտվել իրանական «Արաքսի միջանցքից»՝ այդպիսով վերջիններիս դնելով բավական բարդ վիճակի մեջ: Թուրք-ադրբեջանական կողմը, չնայած նշում է, որ օգտվելու է այդ ճանապարհից, սակայն չի դադարեցնում «Զանգեզուրի միջանցքի» ստեղծման ուղղությամբ իր ջանքերը, ինչը ևս մեկ անգամ փաստում է, որ վերջինս ոչ թե տնտեսական, այլ լիովին քաղաքական նախագիծ է՝ հստակ պանթյուրքական նպատակներով: Հետաքրքրական է, որ ժամանակ առ ժամանակ Թուրքիայից և Ադրբեջանից նշում են, որ եթե Հայաստանը հրաժարվի «Զանգեզուրի միջանցքը» տրամադրելուց, ապա իրենք կընտրեն Իրանով անցնող ուղին: Կարելի է ենթադրել, որ այդ թեզի շահարկումները նպատակ ունեն հավելյալ ճնշում գործադրել հայկական կողմի վրա՝ ակնարկելով, որ «Հայաստանը տնտեսապես կկորցնի և կմնա շրջափակման մեջ»: Եթե Իրանով անցնող երթուղին լիարժեք գործում է այդ երկրի օրենսդրությանը համահունչ, ապա Հայաստանից Բաքուն և Անկարան պահանջում են տրամադրել հատուկ կարգավիճակ ունեցող ճանապարհ: Ուստի այդ առումով ևս դրանք որևէ կերպ համազոր նշանակություն չունեն:

Իրանի կողմից «միջանցքի» իրականացմանը ցուցադրած հսկայական դիմադրության մասին խոստովանում են հենց դրա շահառուները՝ թուրք-ադրբեջանական տանդեմի ներկայացուցիչները և Թուրքիայի նախագահ Էրդողանի 2023 թվականի հունիսին արված հետևյալ հայտարարությունը դրա խոսուն ապացույցներից է. «Ինչ վերաբերում է «Զանգեզուրի միջանցքին», ապա դա Հայաստանի հետ խնդիր չէ: «Զանգեզուրի միջանցքը» Իրանի հետ խնդիր է: Այլ կերպ ասած՝ երկու մուսուլմանական երկրների խնդիր: Այն փաստը, որ Իրանը այդ հարցով այդպիսի դիրքորոշում ունի, վրդովեցնում է և՛ Ադրբեջանին, և՛ մեզ»:

Թուրք-ադրբեջանական տանդեմի չքողարկված ձգտումների հստակ պատասխանն ամփոփված է ՀՀ-ում Իրանի Իսլամական Հանրապետության դեսպան Սոբհանիի՝ 2025 թվականի փետրվարին արված հետևյալ հայտարարության մեջ. «Հայաստանն ու Իրանը «Զանգեզուրի միջանցքի» մասին միատեսակ են մտածում: Միայն Իրանն է աջակցում Հայաստանին՝ դեմ լինելով «Զանգեզուրի միջանցքի» հարցում: Մենք Հայաստանի հետ «Զանգեզուրի միջանցքի» հարցում տարաձայնություն չունենք ու միատեսակ ենք մտածում: «Զանգեզուրի միջանցքը» վնաս է և՛ Իրանին, և՛ Հայաստանին»:

Այսպիսով, Իրանի կողմից «Զանգեզուրի միջանցքի» վերաբերյալ կտրուկ, աներկբա և հետևողական դիրքորոշումը, այդ դիրքորոշումը սպասարկող գործողությունները հստակ վկայում են, որ ի դեմս այդ ծրագրի՝ գործ ունենք ոչ թե պարզապես ճանապարհային ենթակառուցվածքի, այլ աշխարհաքաղաքական նշանակություն ունեցող նախաձեռնության հետ, որն ունի անթաքույց պանթյուրքական բնույթ և ուղղված է ոչ միայն Հայաստանի, այլև առավել լայն տարածաշրջանի դեմ:

Նյութի աղբյուրը՝ Ռուբեն Մելքոնյան- «Թուրանի ճանապարհի հայկական սեպը»