Ինքնապաշտպանության կոմիտեն

 

Գերագույն խորհուրդը ձևավորեց Նախարարների խորհուրդ, որի նախագահ նշանակվեց Օլեգ Եսայանը: Ծանրագույն խնդիրներ էին կանգնած կառավարության առաջ, իսկ դրանց լուծման հնարավորությունները ծայրահեղ սուղ էին: Հետաքրքիր է, որ Գերագույն խորհրդում Դաշնակցության մեծամասնության պարագայում կառավարությունում դաշնակցականներ չկային: Բոլոր հայտնի կուսակցական ակտիվիստները նախընտրել էին առանցքային դիրքեր գրավել Գերագույն խորհրդի նախագահությունում:

Օլեգը լավ կրթություն ստացած, շփվող, հումորի անզուգական զգացումով, անձնական հարաբերություններ հաստատելու ունակությամբ օժտված մարդ էր, մասնագիտությամբ տնտեսագետ: Նախկինում դասավանդել էր բուհում, մարզային մասշտաբի կառավարչական փորձ ուներ: Կառավարության ղեկավարի պաշտոնում Եսայանի առաջին որոշումներից մեկը Ինքնապաշտպանության կոմիտեի ստեղծումն էր, որի ղեկավար նշանակվեց Սերժ Սարգսյանը, տեղակալ՝ Սամվել Բաբայանը: Այդպես առաջին անգամ պաշտոնական տեսք ստացավ ինքնապաշտպանության ուժերի համակարգումը. աշխատանք, որով և՛ Սերժը, և՛ Սամվելը վաղուց էին զբաղվում՝ առանց պաշտոնական կարգավիճակի: Այդ ժամանակ Ինքնապաշտպանության կոմիտեն ամենից ազդեցիկ ու նշանակալի կառույցն էր Ղարաբաղում. այնտեղ էին կենտրոնացվել բոլոր հիմնական ռեսուրսները, և քաղաքացիական իշխանությունները բազում հարցերում նրա աջակցության կարիքն ունեին:

Կոմիտեն սկզբում  գործում էր քաղաքի կենտրոնում գտնվող շենքերից մեկում, բայց շուտով տեղափոխվեց Ստեփանակերտի ծայրամաս՝ տեղավորվելով վաղուց չաշխատող մանկապարտեզի շենքում: Մարտական գործողություններին զուգահեռ, տառացիորեն հընթացս, մենք ստեղծում էինք Լեռնային Ղարաբաղի բանակը: Պահանջվում էր կենտրոնացնել մեր բոլոր կարողությունները, միավորել բոլոր ջոկատներն ու դրանց հիմքի վրա ստեղծել բանակային կառույցներ՝ վաշտեր, գումարտակներ, գնդեր: Բոլորին պետք էր ենթարկեցնել միասնական հրամանատարության: Զինված ուժերի կազմը շարունակում էր խիստ անմիատարր մնալ: Հիմնական միջուկը ժամանակին իրենց գյուղերը պաշտպանելու համար բնակիչների կազմած ինքնապաշտպանության ջոկատներն էին: Պատերազմի սկզբին այդ տղաներն արդեն ընդհատակի մի քանի տարվա կենսագրություն, նաև պաշտպանական գործողությունների, պարտիզանական պատերազմի փորձ ունեին: Նրանցից շատերը շուտով վաշտերի, գումարտակների, գնդերի հրամանատարներ դարձան ԼՂՀ պաշտպանության բանակում: Մեր տեղացիներից բացի, մեզ մոտ կռվում էին նաև մշտապես իրար փոխարինող կամավորական ջոկատներ Հայաստանից: Սովորաբար գալիս էին հատուկ կոնկրետ գործողության մասնակցելու, որի ավարտից հետո մարտիկների մի մասը մեկնում էր, մի մասը՝ մնում: Այդ ֆիդայական մոտեցումը հիմա, երբ մարտական գործողությունների ուժգնությունը սրընթաց աճում էր, անարդյունավետ էր դառնում, ու պետք էր շտապ հրաժարվել դրանից:

1992 թվականի սկզբին մեր զորքերում սկսեցին պրոֆեսիոնալ զինվորականներ հայտնվել: Պատկերացրեք՝ մարդն ամբողջ կյանքում ծառայել է Սովետական Միության որևէ անկյունում, ու հանկարծ երկիրը փլուզվել է, այլևս գոյություն չունի, նրա զորամասը լուծարել են: Միակ բանը, որ գիտի ու որին սովոր է, բանակում ծառայելն ու հրամանատարությանը ենթարկվելն է, իսկ հիմա չես հասկանում՝ որտե՞ղ ծառայես, ո՞ւմ համարես հրամանատարություն, ո՞ւմ ենթարկվես: Այլևս ոչ մի միութենական պաշտպանության նախարարություն չկա, և ի՞նչ անի մարդը: Վերադառնում է տուն՝ Հայաստան, գնում է պաշտպանության նախարարություն, ու նրան ուղարկում են Ղարաբաղ: Ոմանք էլ ինքնուրույն էին գալիս, առանց որևէ նշանակման, որովհետև ծնունդով Ղարաբաղից էին: Այդպես մեզ մոտ հայտնվեցին Արկադի Տեր-Թադևոսյանը, հրետանավոր Ժորա Գասպարյանը, տեխնիկայի գծով տեղակալ Վյաչեսլավ Հյուսնունցը և շատ ուրիշներ: Արտասովոր համադրություն էր. ժամկետային ծառայությունը սովետական բանակում անցկացրած և պարտիզանական պատերազմի մարտական փորձ ունեցող մեր մարտիկներն ու պրոֆեսիոնալ զինվորականները, որոնք զինվորական արվեստ էին սովորել, բայց երբեք չէին կռվել այդպիսի պայմաններում: Նրանց լրիվ ուրիշ պատերազմների էին պատրաստել: Բայց մի բան է, երբ բախվում են 2 բանակներ, և լրիվ ուրիշ, երբ գործողություններին մասնակցում են և՛ բանակը, և՛ տարանջատ ջոկատները, և՛ աշխարհազորայինները: Զինվորականների պրոֆեսիոնալ գիտելիքները, զինվորական տեխնիկան օգտագործելու ունակությունը, մարտավարական սկզբունքների իմացությունը աստիճանաբար սինթեզվում էին պարզ հնարամտության ու ողջամտության հետ, որոնցով լիուլի օժտված էին մեր տեղական մարտիկները, և որոնք անհրաժեշտ էին այդ՝ առայժմ «կիսապարտիզանական» պատերազմում:

Փոխներգործության ընթացք էր. նախկին պարտիզանները փորձ էին ձեռք բերում՝ հայտնվելով իրենց համար նոր ու անծանոթ իրավիճակում, սովորում էին դրան համապատասխանող մարտական գործողությունների ռազմավարությունը: Հետաքրքիր արդյունք ստացվեց. ուղղակի աչքի առաջ մեր տղաները դառնում էին պրոֆեսիոնալ զինվորականներ, իսկ պրոֆեսիոնալ զինվորականները մի քիչ պարտիզան էին դառնում: Եվ էլի որոշ ժամանակ անց ամեն ինչ վերջնականապես խառնվեց, և պրոֆեսիոնալների ու ոչ պրոֆեսիոնալների բաժանումը վերացավ: Դա բնական էր, եթե նույնիսկ զինվորական կրթություն չունեցող մարդը արդեն 1-1.5 տարի կռվում է, անխուսափելիորեն պրոֆեսիոնալ է դառնում: Հնարավոր է, որ չկարողանա հաշվարկներ անել, զինվորական տեղագրության մասնագետ այդ ընթացքում հաստատ չի դառնա, բայց քարտեզ կարդալ իմացողից լավ գիտի տեղանքը:

Երբ մեզ մոտ ՀՕՊ-ի միջոցներ հայտնվեցին, Ստեփանակերտի մանկավարժական ինստիտուտի մաթեմատիկայի ու ֆիզիկայի ամբիոնի բոլոր դասախոսներն անխտիր հօպական կամ հրետանավոր դարձան: Հրետանային հաշվարկներ անելու համար մաթեմատիկայի իմացությունը շատ տեղին էր: Արագ վերաորոկավորվեցին. ահա թե ինչ է տեխնիկական կրթությունը: Վերցրին դասագրքերն ու յուրացրին այդ գիտության այբուբենը, իսկ մնացած հարցերում շատ օգնեցին մեզ մոտ եկած հայ սպաներն ու միութենական զորքերի դուրսբերումից հետո մնացած մեր բարեկամ զինվորականները: Իսկ քիչ ավելի անց մեզ մոտ մի եզակի և արտակարգ մասնագետ հայտնվեց, ում շնորհիվ միանգամայն այլ մակարդակի բարձրացրինք հրետանին:

Քրիստափոր Իվանի Իվանյանը սովետական գեներալ, հրետանավոր, Լենինգրադից մեզ մոտ էր եկել պատերազմի հենց սկզբին: Եկել էր, ինչպես ինքն էր ասում, պարզապես տեսնի, թե ինչ է կատարվում մեզ մոտ, բայց մնաց մի քանի տարի: Ահռելի փորձ ուներ, անցել էր ամբողջ հայրենական մեծ պատերազմը, պարգևատրված էր շքանշաններով ու մեդալներով: Պատերազմից հետո ծառայել էր որպես դիվիզիայի հրետանու պետ, տարբեր բարձր հրամանատարական պաշտոններ զբաղեցրել: Իսկապես բացառիկ մարդ էր: Իր 70 տարեկանում,- թվում է՝ ծեր մարդ է,- այնպիսի անսպառ էներգիա ուներ, որ ջահելները կարող էին նախանձել: Գեներալը մտնում էր բոլոր գործերի մեջ, մասնակցում բոլոր իրադարձություններին, նրա մեքենան 2 անգամ պայթեց ականի վրա, բայց հենց ուշքի էր գալիս, անմիջապես նորից մղվում էր մարտի ու, չնայած տարիքին, անձամբ մասնակցում գործողություններին: Իվանյանը հրետանային արվեստի վարպետ էր, ակտիվորեն զբաղվում էր մեր մարտիկների ուսուցումով, ու մինչև օրս էլ հենց նրա շնորհիվ Ղարաբաղը կարող է հպարտանալ իր հրետանային դպրոցով:

Ընդհանուր առմամբ, պատկերը, որ ներկայացնում էին մեր զինված ուժերը 1992 թվականի սկզբին, բավական խայտաբղետ էր, և Ինքնապաշտպանության կոմիտեն պետք է իր ղեկավարության տակ կենտրոնացներ ու միավորեր բոլոր ջոկատները: Կոմիտեի պարտականությունների մեջ էր մտնում նաև ջոկատներին զենք ու զինամթերք մատակարարելը, ինչպեսև մարտական գործողությունների պլանավորումն ու համակարգումը:

Զարմանալի չէ, որ կոմիտեի նախագահ ընտրեցին Սերժ Սարգսյանին. նա արդեն 3 տարի ակտիվորեն զբաղվում էր ինքնապաշտպանության ջոկատներով, լավ գիտեր բոլոր հրամանատարներին ու նրանց փոխհարաբերությունների նրբությունները: Կուսակցական-կոմերիտական աշխատանքի փորձն ու համբերատար բնավորությունը նրան թույլ էին տալիս փոխվստահելի հարաբերություններ հաստատել ինչպես ղարաբաղյան, այնպես էլ Հայաստանից եկող ջոկատների բարդ ու տարաբնույթ հրամանատարական կազմի հետ: Աշխատասիրությունն ու մանրամասների մեջ խորանալու պատրաստակամությունը օգնում էին կառավարել նյութատեխնիկական մատակարարման բարդ գործընթացն այնպիսի պայմաններում, երբ բանակը կառուցվածքային առումով դեռ չէր ձևավորվել, բայց ջոկատներն արդեն պետք էր ապահովել ամեն ինչով:

Նույնքան բնական էր նաև Սամվել Բաբայանի նշանակումը: Սամվելը զինվորական կրթություն չուներ, բայց օժտված էր առանձնահատուկ ներքին ուժով, խարիզմայով, որը մարդկանց ստիպում էր ենթարկվել, խնդիրները հստակ դնելու կարողություն ու դրանց կատարումն ամենայն խստությամբ պահանջելու ունակություն ուներ: Այդ հատկություններն առանձնապես կարևոր են պատերազմի ժամանակ, մանավանդ երբ բոլոր ջոկատները բանակային խիստ կառույցի մեջ միավորելու մեծ անհրաժեշտություն կա: Մյուս հրամանատարները հարգում էին ու վախենում Սամվելից: Մասնագիտական գիտելիքների բացակայությունը փոխհատուցվում էր նրա բնազդով ու խիզախությամբ: Գործողությունները մշակելիս հաճախ անսպասելի ու հանդուգն լուծումներ էր առաջարկում, որոնք ոչ մեկի մտքով չէին անցնի. «Այ, կարելի է էսպես գնալ, այ եկեք էսպես անենք, իսկ հետո՝ այ էսպես»: Նրա բացարձակ վստահությունը հաջողության հանդեպ վարակում էր բոլորին, չնայած հիմա, հետ նայելով, տեսնում եմ, որ Սամվելի շատ գաղափարներ արկածախնդրության զգալի բաժին ունեին: Ազարտը նրա բնավորության մեջ էր, իսկ ռիսկի աստիճանը հաճախ շատ բարձր էր լինում. բայց, չնայած դրան, նրա առաջարկած պլանն ինչ-որ հրաշքով բերում էր հաջողության: Կոմիտեում Սամվելն էր անմիջաբար աշխատում ջոկատների հետ՝ ռազմական գործողությունների մշակման ու կազմակերպման ուղղությամբ: Պարտականությունների բաժանումը նրա ու Սերժի միջև ինքնին էր տեղի ունեցել, բնականորեն, ընթացող իրադարձությունների ազդեցության տակ:

Հետագայում՝ 1993 թվականի սկզբին, երբ ջոկատները բանակային կառույցների վերակազմելու ակտիվ գործընթաց էր գնում, նրանց հարաբերությունները բարդացան: Որոշ հրամանատարներ սկսեցին խուսանավել Սերժի ու Սամվելի միջև, ինչը լրիվ հակասում էր միանձնյա ղեկավարման բանակային սկզբունքին: Իրավիճակն ինքնին հանգուցալուծվեց, երբ Վազգեն Սարգսյանը խնդրեց Սերժին մի քանի ամսով ուղարկել Մոսկվա՝ Ռուսաստանի պաշտպանության նախարարության ու գլխավոր շտաբի հետ համակարգված հարաբերություններ հաստատելու համար: Իսկ երբ 1993 թվականի օգոստոսին Վազգեն Մանուկյանը թողեց Հայաստանի պաշտպանության նախարարի պաշտոնը, Տեր-Պետրոսյանը զանգեց ինձ. «Ի՞նչ կասես, եթե Սերժ Սարգսյանին տեղափոխեմ Հայաստան՝ որպես պաշտպանության նախարար»: Ես, իհարկե, ուրախացա և անմիջապես համաձայնեցի. որքան շատ ղարաբաղցիներ պաշտպանության հետ կապված պաշտոններ զբաղեցնեն Հայաստանում, այնքան սերտ կլինի մեր համագործակցությունը:

Ճիշտ է, ռազմական հաջողությունների ու ձախողումների պատասխանատվությունն էլ լրիվ ընկնում էր ղարաբաղցիների վրա:

Նյութի աղբյուրը՝ Ռոբերտ Քոչարյան- «Կյանք և ազատություն»