Սովետական զորքերի դուրսբերումը

 

Զորքերը մեզ մոտ մնացին ամբողջ աշուն, իսկ 366-րդ մոտոհրաձգային գունդը՝ մինչև 1992 թվականի փետրվար: Չնայած Սովետական Միությունն այլևս գոյություն չուներ, զորքերը չէին կարող հեռանալ «ոչ մի տեղ», իրավունք չունեին սեփական ցանկությամբ լքել զորամասերը: Զինվորականները ենթարկվում են հրամաններին և սպասում էին տարհանման հրամանի ու բարձր հրամանատարության՝ տեխնիկան ու սպառազինությունը դուրս բերելու կարգադրությանը՝ ինչպես և ուր տանել: Բայց երկիրը փլուզվում էր, ու համատարած քաոսի մեջ անհասկանալի էր՝ ով և երբ կարող է այդպիսի հրաման տալ, իսկ զինվորականներին հասնող կարգադրությունները հաճախ հակասում էին իրար:

Պոլյանիչկոն, իր կազմկոմիտեով հանդերձ, դեռ մինչև ներքին զորքերի դուրսբերումն էր փախել, չնայած Ստեփանակերտի հրետակոծությունների սկզբից էլ արդեն հազվադեպ էր հայտնվում կուսակցության մարզկոմի շենքում: Ըստ երևույթին զգացել էր, որ իրադարձությունները լիովին դուրս են եկել վերահսկողությունից, և իրավիճակը վտանգավոր է դառնում: Ճիշտ էր զգացել. մի քիչ էլ մնար մեզ մոտ, դժվար թե ընդհանրապես կարողանար մեկնել: Նույնիսկ չգիտեմ՝ հատկապես երբ չքվեց: Ըստ ամենայնի՝ փախուստը տեղի էր ունեցել գիշերը. չնայած մեր մշտական հսկողությանը, այդ հապշտապ տարհանումը չէինք նկատել: Պարզապես մի պահի տեսանք, որ շենքի շուրջը շարժումն ընդհանրապես դադարել է. ո՛չ այնտեղ են գնում, ո՛չ այնտեղից ու հասկացանք, որ ներսում դատարկություն է: Նրան պահպանող ստորաբաժանման զինվորականները դեռ որոշ ժամանակ հսկում էին, բայց հետո նրանք էլ հեռացան: Շուտով մարզկոմի շենքի ներքնահարկում տեղավորվեց Ղարաբաղի առաջին զինվորական հոսպիտալը:

Զորքերի պաշտոնական դուրսբերումը սկսվեց 1991 թվականի դեկտեմբերին, երբ նախկին խորհրդային հանրապետությունների գերագույն խորհուրդները հայտարարեցին, որ այդ պահին իրենց տարածքում գտնվող ամբողջ սովետական սպառազինությունը ինքնորոշված հանրապետությունների սեփականությունն է դառնում: Լեռնային Ղարաբաղում տեղակայված էր 4 զինվորական ստորաբաժանում՝ 366-րդ մոտոհրաձգային գունդը, որն ավանդաբար մեզ մոտ էր 50-ական թվականներից. դեռ երեխա ժամանակ էի հիշում, արդեն հակամարտության ժամանակ տեղակայված միլիցիայի գունդը, քիմիական պաշտպանության գումարտակն ու Հադրութի սահմանապահ ջոկատը, որը սպասարկում էր սովետա-իրանական սահմանը:

Նախ մեկնեցին պարետատներն ու ներքին զորքերը: Ի տարբերություն 366-րդ մոտոհրաձգային գնդի զինծառայողներին, նրանք ո՛չ հատուկ զինվորական գույքով էին ծանրաբեռնված, ո՛չ ծանր սպառազինությամբ, ո՛չ էլ ընտանիքներով ու կահկարասիով: Քաղաքից դուրս՝ երկաթուղային կայարանից ոչ հեռու, վրանային ավանում տեղակայված հատուկ նշանակության ջոկատն էլ արագ հավաքվեց ու աննկատ չքացավ:

Ադրբեջանը, որը շարունակում էր Լեռնային Ղարաբաղն իրենը համարել, բնականաբար հավակնում էր մեզ մոտ տեղակայված զորամասերի սպառազինությանը: Իսկ մենք համարում էինք, որ այն մեզ է պատկանում: Բացի դրանից՝ սովետական զորքերի հեռանալով վերանում էր Ղարաբաղի դեմ Ադրբեջանի զինված ագրեսիան ինչ-որ կերպ զսպող վերջին գործոնը, ու մենք հասկանում էինք, որ կանգնած ենք պատերազմի շեմին: Այդպիսի իրավիճակում չէինք կարող դուրս թողնել մեզ մոտ տեղակայված ստորաբաժանումների սպառազինությունը. այն բաժին կընկներ Ադրբեջանին, ու կորուստը կրկնակի կլիներ:

Մեր ջոկատները նախ հսկողության տակ առան միլիցիայի գունդը: Ամեն ինչ առանց միջադեպերի անցավ, շատ խաղաղ, պարզապես մտանք և առանց որևէ դիմադրության հանդիպելու վերցրինք զենքերը: Պարզվեց՝ գունդը վատ չէր սպառազինված, 4 ԴՄՄ ունեցանք, որ մեզ շատ պետք եկան պատերազմի առաջին ամիսներին, մոտ 600 միավոր հրաձգային զենք՝ ավտոմատներ, գնդացիրներ ու դիպուկահար հրացաններ: Ստույգ թվերն արդեն ջնջվել են հիշողությունից, բայց փոխարենը լավ եմ հիշում, թե ոնց էր այլայլվել նրանց հրամանատարը. տեղեկանք էր խնդրում, որ սպառազինությունն ընդունել ենք իրենից: Հարցնում եմ.

-Ինչի՞դ է պետք տեղեկանքը:

-Որ դատախազության հետ խնդիրներ չծագեն, մեկ էլ տեսար՝ դատի տվեցին…

-Լա՛վ,- ասում եմ:

Նստեցինք, միասին ցուցակ կազմեցինք՝ այսքան ավտոմատ, գնդացիր, ԴՄՄ: Գրեցինք, որ այդ ամենը հանձնել է տեղական իշխանություններին, ինչ-որ մեկը դրեց իր ստորագրությունը, հարցնում ենք. «Հը՞, վե՞րջ: Սա քեզ կօգնի՞»: «Հույս ունենամ, որ կօգնի»,- ասում է: Իրար ձեռք սեղմեցինք, ու նա մեկնեց:

Քիմգումարտակի ու սահմանապահ ջոկատի հետ էլ խնդիրներ չծագեցին: Մնաց 366-րդ մոտոհրաձգային գունդը՝ ամենալուրջ ու խոշոր ստորաբաժանումը: Հրաձգային զենքից բացի՝ գնդում մոտ 100 հետևակի մարտական մեքենա կար, 9 տանկ, գնդային հրետանի, հակատանկային միջոցներ, «Շիլկա» ու ԶՀՇԿ-ներ: Գնդի հրամանատարի՝ Յուրա Զարվիգորովի հետ լավ հարաբերություններ ունեի: Միանգամայն ադեկվատ մարդ էր, սթափ էր գնահատում տեղի ունեցողը ու չէր միջամտում քաղաքական գործերին: Նրա հիմնական հոգսը անձնակազմն էր, ու Յուրան ջանում էր այնպես գործել, որ նրանց բան չպատահի: Յուրայից բացի՝ էլի շատ ընկերներ ունեինք գնդում. սպաների մեջ հայեր էլ կային: Օրինակ, Սեյրան Օհանյանը, որը հետագայում դարձավ Ղարաբաղի, ապա՝ Հայաստանի պաշտպանության նախարար, այդ ժամանակ գումարտակի հրամանատար էր: Էլի մի սպա՝ Մովսես Հակոբյանը, որ հետախուզական վաշտի հրամանատար էր, հետո դարձավ ԼՂՀ պաշտպանության նախարար, ապա՝ Հայաստանի զինված ուժերի գլխավոր շտաբի պետ: Նրանց շնորհիվ մենք ժամանակին տեղեկություն ստացանք ստորաբաժանման ծրագրված դուրսբերման մասին: Հասկանում էինք, որ ոչ մի դեպքում չենք կարող ձեռքից բաց թողնել այդ սպառազինությունը: Բայց չէինք ուզում փչացնել հարաբերությունները Ռուսաստանի հետ, դրա համար էլ ձգտում էինք խնդիրն առանց բախումների լուծել:

Ադրբեջանն, ըստ երևույթին, օգնության խնդրանքով դիմել էր Ռուսաստանին, և ռուսական հատուկ նշանակության ստորաբաժանում ուղարկվեց Ղարաբաղ՝ գեներալի գլխավորությամբ, ում անունն արդեն չեմ հիշում: 366-րդ մոտոհրաձգային գնդի մեր ընկերներից տեղեկացանք, որ նրանց խնդիրն է՝ դուրս բերել գունդը, անձնակազմն ուղարկել տուն, իսկ սպառազինությունը հանձնել Ադրբեջանին: Մենք Ադրբեջանին մտադիր չէինք որևէ բան տալ: Այդ զենքն արդեն պատկանում էր ԼՂՀ-ին ու պետք էր մեր պաշտպանության համար:

Զորամասից մի քանի ՀՄՄ դուրս բերելու՝ հատուկջոկատայինների առաջին իսկ փորձը մեր ջոկատներին ստիպեցին շտապ գրավել գունդը: Ցավոք, այդ ընթացքում մի զոհ եղավ, բայց 366-րդ մոտոհրաձգային գունդն այդ օրը ամբողջովին անցավ հանրապետության ինքնապաշտպանության ուժերի վերահսկողության տակ: Հատուկջոկատայինների դուրս բերած ՀՄՄ-ները չէին հասցրել հեռու գնալ. դրանք շրջափակեցինք Բալուջա գյուղի մոտ, ուր զինվորականները փորձում էին տեղափոխել մարտական տեխնիկան՝ հետագայում Ղարաբաղից դուրս բերելու համար: Ի վերջո, հատուկջոկատայինները պարզապես վառեցին այդ մեքենաները. եթե դուրս բերել չի հաջողվում, ավելի լավ է՝ պարզապես ոչնչացնել: Իրավիճակը կարող էր մեծ արնահեղությամբ ավարտվել, քանի որ մտադիր չէինք հրաժարվել մեր նպատակներից: Որոշեցինք հանդիպել գեներալ Գրեկովի գլխավորությամբ Ղարաբաղ ժամանած ռուս բարձրաստիճան զինվորականների հետ ու պայմանավորվել: Առաջին հանդիպմանը, որ մեր տղաներից մեկի տանն էինք կազմակերպել, գնացինք ես ու Սերժ Սարգսյանը:

Նստեցինք, խոսեցինք: Խմեցինք էլ, իհարկե: Հասկանալ տվեցինք, որ ամեն դեպքում տեխնիկան չեն կարողանալու հանել, հենց այնպես բաց չենք թողնի: Եթե այդպիսի փորձ անեն՝ կկռվենք: Ես հարցրի՝ պատրա՞ստ են նրանք՝ ռուս զինվորականները, կռվել հանուն իրենց համար կասկածելի նպատակի, ըստ էության՝ Ադրբեջանի մարտական հզորության ամրապնդման: Պատասխանն ինձ չզարմացրեց. նրանցից ոչ ոք պատերազմել չէր ուզում: Պայմանավորվեցինք, որ կսահմանափակվեն արդեն արվածով՝ մեկ տասնյակ այրված ՀՄՄ-ներով, իսկ թե թղթերով ինչ ցույց կտան՝ մեր գործը չէ: Կարող են հաշվետվություն ներկայացնել, որ ամբողջ տեխնիկան ոչնչացրել են, որովհետև անհնար էր դուրս բերել Ղարաբաղից: Այնպես որ, ընդհանուր առմամբ, միանգամից հաջողվեց պայմանավորվել, որ գնդի սպառազինությունը մնում է մեզ: Հետագայում մի հանդիպում էլ եղավ, որին ես արդեն չէի մասնակցում, ու մեր կողմից բանակցությունները վարում էր Սերժ Սարգսյանը: Այդ հանդիպման ընթացքում մանրամասն արձանագրել էին բոլոր փոխգործողությունների հաջորդականությունը:

366-րդ գնդի անձնակազմը մեկնեց. զինվորականներին ավտոբուսներով կազմակերպված հասցրին Կիրովաբադ և այնտեղից, արդեն ինքնաթիռներով, ուղարկեցին Ռուսաստան: Իսկ զենքն ու տեխնիկան մնաց. դրանից սկսվեց Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության՝ ծնունդ առնող Պաշտպանության բանակի սպառազինումը: Օգտագործեցինք նաև զինվորական ստորաբաժանումների՝ ժառանգություն ստացած ամբողջ ենթակառուցվածքը՝ պահեստներ, զորանոցներ. հիմա այնտեղ արդեն մեր զինվորներն էին տեղավորվել: Մի քանի սովետական սպաներ չցանկացան մեկնել. հիմնականում մարդիկ էին, որոնք Ղարաբաղում անցկացրած տարիներին սերտ բարեկամություն էին հաստատել մերոնց հետ: Կամավոր մնացին նաև Սեյրան Օհանյանի և Մովսես Հակոբյանի որոշ ծառայակիցներ: Մենք այդ ժամանակ պրոֆեսիոնալ զինվորականների խիստ կարիք ունեինք, իսկ այդ մարդիկ անկեղծորեն ուզում էին օգնել: Նրանցից ոմանք մեկնեցին մի քանի ամիս անց, ոմանք ավելի երկար մնացին, և նույնիսկ, երբ արդեն սկսվել էր լայնածավալ պատերազմը, մասնակցում էին մեր կողմից:

Նյութի աղբյուրը՝ Ռոբերտ Քոչարյան- «Կյանք և ազատություն»