Կյանքը կրակի տակ

 

Այդ ամբողջ ընթացքում Ստեփանակերտի հրետակոծությունը շարունակվում էր: Սկզբում կրակում էին հակակարկտային «Ալազան» կայանքներով: Սովորական հրթիռի գլխիկը փոխում էին՝ դատարկելով ամպերը ցրելու համար նախատեսված նյութը, ու փոխարինում ամոնիտով. այդպիսով, դաշտերն ու բերքը պաշտպանելու համար արված գյուտը վերածվում էր ավերի ու սպանության գործիքի: Հետագայում, մեր դառը փորձից սովորելով, մենք էլ որպես հրետանի կօգտագործենք «Ալազանը», բայց մինչ այդ այն ուղղված էր մեր դեմ: Քաղաքին խփում էին Շուշիից ու մերձակա ադրբեջանական գյուղերից. դիրքի շնորհիվ Ստեփանակերտին մոտ ու բարձր լինելով՝ դրանք իդեալական կրակակետեր էին դարձել, որտեղից անպաշտպան քաղաքն ասես ափի մեջ լիներ: Այդ զենքը նշանառու հեռահարություն չուներ, դրա համար էլ պարզապես կրակի տակ էին առնում տարածքները:

Շատ շուտով «Ալազանին» փոխարինելու եկավ մարտական հրետանին: Ադրբեջանի բախտը բերել էր. նրա տարածքում տեղակայված էին բազմաթիվ զորամասեր, 3 զինվորական օդանավակայան ու Անդրկովկասի զինվորական օկրուգի զինամթերքի պահեստը: Այնտեղ բազմապատիկ ավելի սպառազինություն կար, քան Հայաստանում, և այդ ամենը միանգամից Ադրբեջանի սեփականությունն էր դարձել:

Բաքվից տեխնիկան ու զինամթերքը Լաչինով տեղափոխվում էր Շուշի և Ստեփանակերտի շրջակա սարերի վրա գտնվող ադրբեջանական գյուղերը: Ամեն նոր առաքում անմիջապես զգում էինք մեզ վրա. լսում ու տեսնում էինք հրետակոծությունների ավելի ու ավելի ավերիչ դարձող հետևանքներով: Հրանոթների տրամաչափն անընդհատ խոշորանում էր: Շուտով ԼՂՀ քաղաքների ու գյուղերի վրա սկսեցին կրակ տեղալ «Գրադ»-ները, իսկ 1992 թվականին հրետանուն գումարվեցին նաև ավիագրոհները: Որոշ օրերի Ստեփանակերտի վրա 3-4 հարյուր արկ էր ընկնում և ավերածությունները քաղաքում շատ էին:

Միայն Շուշին ազատագրելուց հետո Ստեփանակերտն անհասանելի դարձավ հրետանու բազմաթիվ տեսակների համար, ու հրետակոծությունների խտությունն անմիջապես նվազեց: Բայց քաղաքը դրանից լրիվ ազատվեց միայն 1993 թվականի ամռանը՝ Աղդամի ուղղությամբ մեր զորքերի հաջող հարձակումից հետո: Ճիշտ է, այդ ժամանակ հաճախակի էին դարձել ավիահարվածները՝ ինչպես սովորական, այնպես էլ գնդիկավոր ռումբերով:

Հիմա լավ եմ պատկերացնում, թե ինչ է կատարվում զինված հակամարտությունների գոտիներում. իրավիճակն ամենուր զարգանում է նույն տրամաբանությամբ: Առանձնակի տարբերություն չկա, թե որտեղ է ծագում հակամարտությունը՝ Ուկրաինայում, Դոնեցկում, թե Սիրիայում: Հասկանում եմ, թե իրենց ինչպես են պահում և ինչ են զգում տևական ժամանակ հրետակոծությունների տակ, մարտական գործողությունների գոտում ապրող մարդիկ: Կողքից կարող է թվալ, թե մշտական սարսափի մթնոլորտում են: Գուցեև իմ զգացողությունները սուբյեկտիվ են, բայց վստահ եմ, որ այնքան էլ այդպես չէ: Հակամարտության, լարվածության, հրետակոծությունների ուժգնության աճը միանգամից չի լինում: Սովորական կենսակերպը վատանում է աստիճանաբար, վտանգը դառնում է առօրյայի մաս, բնական միջավայր: Մարդիկ ապրում են տագնապի մշտական զգացողությամբ, բայց դա արդեն վախ չէ:

Այդպես էր զարգանում իրավիճակը նաև մեզ մոտ:

Սկզբում, երբ մեզ խփում էին «Ալազան»-ներից ու հիմնականում գիշերը, քաղաքը դեռ փորձում էր ապրել սովորական կյանքով, մեծերն առաջվա պես գործի էին գնում, երեխաները՝ դպրոց: Ճիշտ է, այդ հրետակոծություններն ապրածները մինչ օրս էլ ցնցվում են ընկնող ու պայթող «Ալազանի» յուրահատուկ չպպոցի հիշողությունից՝ «Տսչյա՛կ»: Հետո ավելի հզոր զենք հայտնվեց, մեծացավ հրետակոծության հաճախականությունն ու խտությունը, վտանգի աստիճանն էլ աճեց, բայց մարդիկ դրան էլ էին վարժվում. տեղափոխվում էին պակաս վտանգավոր շրջաններ, իջնում էին նկուղներում ապրելու:

Մենք էլ երեխաների հետ, Ստեփանակերտի շատ ու շատ ընտանիքների պես, մի քանի տարի ապրեցինք նկուղում: Քչերը կարող էին հարազատներին տեղափոխել անվտանգ գյուղեր: Նկուղ չունեցող կամ առավել կրակավտանգ գոտում հայտնված շենքերի բնակիչները տեղափոխվում էին հարևանների մոտ, ավելի անվտանգ տեղեր: Մեր ոչ մեծ, ընդամենը 4 բնակարան ունեցող երկհարկանի շենքը համեմատաբար հաջող տեղում էր: Չնայած արկերը մի 2 անգամ հասել էին, բայց լուրջ ավերածություններ չպատճառեցին: Ամեն բնակարան իր տեղն ուներ նկուղում, ու մեզ մոտ մշտապես 3-4 ընտանիք էր ապրում հարևան շենքերից:

Ավելի անվտանգ դարձնելու համար նկուղի փոքրիկ պատուհանները ներսից պատել էինք ավազի պարկերով, որոնք պաշտպանում էին բեկորներից: Մահճակալները, իհարկե, բոլորին չէին հերիքում, դրանց վրա քնում էին երեխաները: Մյուսները տեղավորվում էին՝ ինչպես կարող էին: Օրինակ, հանած դուռը մահճակալ էր ծառայում կնոջս համար, նրա քույրը քնում էր թենիսի սեղանի վահանակին. ժամանակին՝ խաղաղ տարիներին, մենք դրա վրա պինգ-պոնգ էինք խաղում: Կանայք փորձում էին նույնիսկ այդ պայմաններում հարմարավետություն ստեղծել. պատերին գորգեր էին կախել, իսկ նոր տարուն տոնածառ զարդարեցին: Գորգերը որպես լրացուցիչ ջերմամեկուսիչ էին ծառայում. ձմռանը մեզ մոտ խոնավ է, ու պատերը ցրտից սառցակալում էին: Հագուստներով էինք քնում, սառչում էինք, չնայած նկուղում թիթեղյա վառարան էինք դրել: Քաղաքում արդեն էլեկտրականություն չկար, նավթավառ էինք օգտագործում: Այդպես էլ բոլորս միասին ապրեցինք 2 տարի: Ասենք, մեր կոմունան ամենից բազմամարդը չէր. ընդարձակ նկուղներ ունեցող որոշ շենքերում միաժամանակ 15-20 ընտանիք էլ էր տեղավորվում:

Մարդն ամեն ինչին սովորում ու հարմարվում է:

Հրետակոծությունների ժամանակ բոլորը թաքնվում էին նկուղներում, ու հենց լռություն էր տիրում, կյանքը վերադառնում էր: Մարդիկ դուրս էին գալիս փողոց և, ասես ոչինչ չէր եղել, անցնում իրենց գործերին. որևէ բան էին նորոգում, վերականգնում ավերվածը, հավաքում աղբը: Այդ կարճ դադարներին կանայք, նկուղից տուն բարձրանալով, հասցնում էին արագ հաց թխել: Թխում էին՝ տանը երկյուղած հետուառաջ անելով, շտապելով, որ հասցնեն մինչև նոր հրետակոծությունը:

Ես զգացմունքները վատ եմ արտահայտում, չգիտես ինչու՝ ամաչում եմ: Կնոջս հարցրի՝ ինչ է հիշում այդ ժամանակից, սարսափելի՞ էր: Ասաց. «Երևի վախ կար: Բայց ոչ միայն վախ. դրա հետ մեկտեղ նաև հաղթանակի հավատ կար, վստահություն, որ պիտի անցնենք այդ ամենի միջով: Հիշում եմ ծննդյանս օրը՝ 1992 թվականի հունվարի 31-ին: Ես ու քույրերս փլավ էինք եփել, ընկերուհիներիս էի սպասում, և այդ ժամանակ ուժեղ հրետակոծություն սկսվեց: Ահավո՛ր: Սարսափելի էր: Իհարկե, ոչ մեկը չեկավ: Մենք իջանք նկուղ, ու հանկարծ մտածում եմ. «Ինչի՞ց եմ վախենում: Չէ՞ որ բոլորս երբևէ մեռնելու ենք…»: Ու դա օգնեց: Իրականում ամենասարսափելին վախն է, որովհետև կաշկանդում, կաթվածահար է անում մարդուն: Հաջորդ օրը բարձրացա վերև ու սկսեցի սպիտակեղենն արդուկել՝ քթիս տակ դնդնալով, ասես ոչինչ էլ չէր եղել: Ինձ շատ կարևոր էր թվում, որ ամեն ինչ առաջվա պես լինի: Երեխաները միշտ խնամված տեսք ունենան: Չնայած ջուրը չէր հերիքում, լողացնում էինք երեխաներին, հետո այդ ջրով լվանում սպիտակեղենը և նույնիսկ արդուկում: Պետք է ազատագրես քեզ ահա այդպիսի արտակարգ վիճակներում, ազատես վախից: Բայց երեխաների համար, իհարկե, վախենում էի…»:

Երեխաները պատերազմի ժամանակ արագ են մեծանում: Իմ 10 տարեկան տղան հրետակոծության տակ գնում էր ջրի: Հարմարացրել էր հին մանկասայլակը. վերևը հանել էր, տեղը մի մեծ ալյումինի բիդոն դրել, ու ձեռնասայլակի պես բան էր ստացվել, որը միանգամայն կարողանում էր կառավարել: Գյուտը նոր չէր. սայլակներով դույլեր ու բիդոններ տանող երեխաների կադրեր վաղուց էինք տեսել՝ Հայրենական մեծ պատերազմի մասին ֆիլմերում:  Պատահում էր՝ տղաս ընկերների հետ ջրի գնացած էր լինում, հանկարծ Շուշիից սկսում էր աշխատել հրետանին: Երեխաներն ակնթարթորեն էին կողմնորոշվում, շատ արագ սովորել էին հարմար թաքստոցներ գտնել: Թաքնվում էին, սպասում ու երբ ամեն ինչ խաղաղվում էր, շարունակում էին իրենց ճանապարհը:

Մի այդպիսի, առանձնակի ուժեղ հրետակոծության ժամանակ՝ 1992 թվականի փետրվարի 20-ին, կինս արկի բեկորից վիրավորվեց: Կրակում էին Քյոսալար գյուղից: Բելլան ինչ-որ բան պիտի վերցներ տնից, նկուղից դուրս էր եկել, բարձրացել աստիճաններով, սկսվել էր հերթական հրետակոծությունը: Արկը բակում էր պայթել, բայց բեկորը բաց դռնից ընկել էր ներս, հետ թռել պատից ու դիպել Բելլային: Այդ պահին հենց մեր հարևանուհու դռան առաջ էր եղել, ու նա վիրավորին տարել էր ներս: Պարզվել էր՝ ազդրն է վնասվել: Թափանցող, լուրջ վերք: Բարեբախտաբար ոսկորը չէր վնասվել: Արագ տեղափոխել էին հոսպիտալ, ռադիոկապով հայտնեցին ինձ: Շտապ հասա այնտեղ, երբ արդեն վիրահատում էին: Փոքրիկ շարժիչի տված հոսանքը միայն վիրահատության սենյակն էր լուսավորում,նկուղի մնացած մասում,- մարզկոմի շենքի ռմբապաստարանի, որտեղ այդ ժամանակ հոսպիտալն էր,- առկայծում էր նավթի լամպի աղոտ լույսը:

Մի քանի օրից, երբ Բելլան մի քիչ ուշքի եկավ, նրան երեխաների հետ ուղարկեցի գյուղ՝ հարազատների մոտ, որ կազդուրվի ու վերականգնվի: Ուղարկեցի մի քանի ամսով, չնայած նրա դիմադրությանը. Ստեփանակերտն այդ ժամանակ առանձնակի դաժանությամբ էր հրետակոծվում, ես համարյա տուն չէի գալիս, իսկ Բելլան խնամքի կարիք ուներ:

Այդ բոլոր տարիներին ընտանիքս կողքիս է եղել: Իհարկե, կարող էի նրանց տեղափոխել հարազատներիս մոտ՝ Հայաստան, որտեղ անվտանգ էր: Այդպիսի հնարավորություն շատերն ունեին, համարյա ամեն ընտանիք ազգականներ ուներ Հայաստանում: Այդ հարցը քննարկել էինք շարժման ղեկավարների շրջանում: Ոմանք ասում էին՝ եթե ընտանիքն անվտանգության մեջ լինի, տղամարդը կարող է լիովին նվիրվել ծառայությանը: Իսկ ես կարծում էի, որ ընտանիքների տարհանումը կխախտի ղարաբաղցիների հավատը հաջողության հանդեպ. եթե ղեկավարները երեխաներին ու հարազատներին դուրս են բերում, ուրեմն հենց իրենք կասկածում են հաղթանակին: Ճգնաժամային իրավիճակներում, մանավանդ պատերազմի ժամանակ, մարդկանց վստահությունը չափազանց կարևոր է, ու մենք չէինք ցանկանում այն կորցնել: Բացի դրանից՝ չկա մինչև վերջին շունչը կռվելու ավելի ուժեղ ազդակ, քան զգացումը, որ զենքը ձեռքիդ պաշտպանում ես ընտանիքդ: Մենք որևէ հատուկ որոշում չկայացրինք, բայց մեր մեջ պայմանավորվեցինք ընտանիքները դուրս չբերել:

Ադրբեջանը կռվում էր տարածքի համար, որտեղ մենք ապրում էինք: Մենք՝ ղարաբաղցիներս, նրան պետք չէինք: Բնակավայրերի հրետակոծությունը Ղարաբաղի ներսում պետք է վախեցներ մեզ ու ստիպեր լքել մեր հողը: Հենց այդպես էլ ընկալում էինք տեղի ունեցողը: Այսօր կարող եմ խոստովանել, որ պատերազմի տարիներին երեխաներիս, կնոջս ու մորս Ղարաբաղում թողնելու որոշումը ամենածանրն է եղել երբևէ ընդունած իմ բոլոր որոշումներից:

Նյութի աղբյուրը՝ Ռոբերտ Քոչարյան- «Կյանք և ազատություն»