Հայաստան-Մերձավոր Արևելք

 

Ավանդաբար ընդունված է համարել, որ այս տարածաշրջանը Հայաստանի համար ունի յուրահատուկ նշանակություն, և Հայաստանը սերտորեն կապված է այս տարածաշրջանի հետ: Արդյո՞ք կապող գործոնը միայն Սփյուռքն է, որին առանձին կանդրադառնանք: Ընդհանրապես նորանկախ շրջանում այս տարածաշրջանի հետ Հայաստանի Հանրապետության հարաբերությունների դինամիկան ինչպե՞ս կգնահատեք:

Գործոնները բազմաթիվ են: Եթե փորձենք պարզապես թվարկել և ոչ թե դրանցից յուրաքանչյուրի արժեքը գնահատել ու հերթականություն սահմանել, իհարկե, տարբեր երկրներում Ձեր նշած Սփյուռքի գործոնն իր դերակատարությունն ունի, բայց երբևէ չի կարելի ասել, որ սա միակ, անգամ ամենակարևոր և առաջնահերթ գործոնն է: Ես այդ գործոնների մեջ հավանաբար առաջնահերթություն կտայի «դոմինոյի էֆեկտին»՝ տարածաշրջանը մեզ աշխարհագրորեն մոտ է այնքան, որ այս տարածաշրջանում տեղի ունեցող որևէ զարգացում հնարավոր չէ, որ իր պրոյեկցիան, իր հետ բերած հետագիծը չթողնի նաև մեր տարածաշրջանի վրա: Այսինքն, մենք այստեղ իրապես գործ ունենք, ամեն ինչից զատ, աշխարհագրական դիրքի և մասշտաբի էֆեկտի հետ, որովհետև այստեղ խնդիրները բավական ավելի մեծ են, ավելի մեծ ներգրավմամբ են, ավելի շատ շահերի բախմամբ են: Եվ եթե այստեղ ինչ-որ բան «եփվում» է, ինչ-որ բան հասնում է տարաբնույթ կուլմինացիաների կամ էսկալացիաների, այն միանգամից ազդեցություն է թողնում հարևան տարածաշրջանների վրա, իսկ մենք իրականում գտնվում ենք հարևանությամբ:

Դեռ իրաքյան խնդիրների ժամանակ, խոսքը վերաբերում է թե՛ Իրան-իրաքյան պատերազմին, թե՛ Իրաք-Քուվեյթ ռազմական հակամարտությանը, թե՛ Իրաքի դեմ իրականացված ռազմական գործողություններին, մեր հայրենակիցներից շատ քչերն էին պատկերացնում, որ Իրաքում տեղի ունեցողը շատ մոտ է մեր տարածաշրջանին, օրինակ՝ Երևանից Բաղդադ ուղիղ գծով մոտավորապես 800 կմ է:

Մենք խոսում ենք առավելապես մուսուլմանական ազգաբնակչության մասին՝ իր ճյուղավորումներով՝ շիաներ, սուննիներ, ալավիներ, սակայն սա արդեն Հայաստանի անկախանալուն զուգահեռ դեպի մեզ ունեցել է նաև լիովին այլ դրսևորում: Չպետք է մոռանալ, որ Ադրբեջանը մշտապես փորձել է ղարաբաղյան հակամարտությունը ներկայացնել որպես կրոնական հակամարտություն և այդ գործընթացում բավական լուրջ ակնկալիքներ է ունեցել Մերձավոր Արևելքի երկրներից, այսինքն՝ մուսուլմանական երկրներից: Հետևաբար, այս հանգամանքը ժամանակի ընթացքում սկսել է լրացուցիչ ուրույն բնույթ կրել, որովհետև փորձ է արվել այս երկրներին դարձնել հակամարտության հետ առնչվող և դրանով տրամադրություններ ստեղծել: Դա եղել է մշակված քաղաքականություն: Պատահական չէ, որ իր կազմում բազմաթիվ երկրներ ընդգրկող Իսլամական համագործակցության կազմակերպությունը ՀՀ անկախության ողջ շրջանում ընդունել է բազմաթիվ հակահայկական բանաձևեր արցախյան հակամարտության, դրա կարգավորման գործընթացի հետ կապված:

Այս ամենին գումարած այն, որ մեր անմիջական հարևանները՝ Թուրքիան և Իրանը, շատ լուրջ շահեր ունեն Մերձավոր Արևելքում: Սա էլ արդեն ածանցյալ որոշակի ազդեցություն է ունենում Հայաստանի ունեցած հարաբերությունների կամ Հայաստանի կողմից վարվող քաղաքականության վրա:

Այսինքն, սրանք գործոններ են, որոնք մեզ համար՝ որպես նորանկախ երկիր, դեռ ԽՍՀՄ փլուզումից ի վեր չէին կարող իրենց դերն ու նշանակությունը չունենալ և չէին կարող որևէ կերպ դեպի այս ուղղություն ուշադրություն չսևեռել:

Իսկ ի՞նչ դրսևորում է ունեցել այդ ուշադրությունը և ներկայումս մեր հարաբերություններն այդ երկրների հետ ի՞նչ մակարդակի վրա են՝ հատկապես հաշվի առնելով նաև Ձեր նշածը, որ Ադրբեջանին հաջողվել է կոնսոլիդացնել այդ երկրներին իր մոտեցումների շուրջ:

Ինչ վերաբերում է Ադրբեջանի հաջողելուն, մենք գործ ունենք իրավիճակի հետ, երբ արդյունքները 0-1-ով կամ հաղթելով-պարտվելով չեն չափում: Ինչ-որ հարցերում հաջողել է, ինչ-որ հարցերում չի հաջողել, հնարավոր է եղել դիմագրավել: Եթե հակառակ կողմից օրինակը բերեմ, նորանկախ Հայաստանին 30 տարիների ընթացքում տարբեր փուլերով, տարբեր ժամանակահատվածներում հաջողվել է բնականոն հարաբերություններ զարգացնել արաբական երկրների ճնշող մեծամասնության հետ՝ անգամ Ադրբեջանի այդ մշտական աշխատանքը հաշվի առնելով: Եվ ընդամենը մեկ երկիր այդ տարածաշրջանից՝ Սաուդյան Արաբիան, շատ երկար ժամանակ Հայաստանի հետ դիվանագիտական հարաբերություններ չէր ցանկանում հաստատել՝ պայմանավորելով դա ղարաբաղյան հակամարտությամբ և Ադրբեջանի դիրքորոշմանը սատար կանգնելով: Չեմ ցանկանում որևէ կերպ նսեմացնել Սաուդյան Արաբիայի դերը տարածաշրջանում և նրա ուժն ու կարողությունը, բայց Ադրբեջանի քաղաքականությունը լիարժեք հաջողել է միայն կոնկրետ այդ երկրի պարագայում: Այսինքն, մնացած ողջ դաշտի հետ՝ մի տեղ ավելի սերտ՝ կրկին ելնելով բազմաթիվ գործոններից, մի տեղ ավելի քիչ, բայց Հայաստանին հաջողվել է հարաբերություններ զարգացնել:

Տնտեսական կապերը տարածաշրջանի հետ նույնպես բավական մեծ նշանակություն ունեն Հայաստանի համար: Ո՞ր երկրներն են այս համատեքստում հատկապես կարևոր մեզ համար:

Եթե դիտարկենք տնտեսական ցուցանիշները, օրինակ, ապրանքաշրջանառությունը, ականատես կլինենք, որ ԱՄԷ-ն վերջին տարիներին Հայաստանի համար շատ լուրջ տնտեսական գործընկեր է դառնում:

Տարածաշրջանի երկրներից հայ-եգիպտական տնտեսական համագործակցությունը մշտապես եղել է երկու երկրների ուշադրության կենտրոնում և շարունակական աճ է արձանագրում: Համագործակցության հնարավորություններ ընդգծվել են զբոսաշրջության, առևտրատնտեսական, ներդրումների, ՏՏ ոլորտում: Հայաստանը դերակատարություն ունի Եգիպտոս-ԵԱՏՄ համագործակցության խորացման, առևտրի ազատականացման հարցում, ինչն ընդգծվել է նաև Եգիպտոսի վարչապետի կողմից:

Ավանդաբար ամուր են եղել կապերը Սիրիայի հետ: Տնտեսական բազմաթիվ համագործակցության բազմաթիվ համաձայնագրեր, հուշագրեր, արձանագրություններ կան՝ տրանսպորտի, արդյունաբերության, հարկային, մաքսային համագործակցության և այլ ուղղություններով:

Նյութի աղբյուրը՝ Կարեն Բեքարյան- «Աշխարհաքաղաքական գրավիտացիա»