Գիտելիքի տարածման նոր ուղիներ

 

Արագությունը տիեզերքում, մասնավորապես՝ մարդկության առաջընթացի հարցում, որոշիչ դեր է խաղում: Երբ առևտրականը Հնդկաստանից Եվրոպա ապրանքը ձիով էր տեղափոխում, տնտեսությունը դանդաղ էր զարգանում: Հայտնվեցին ավտոմեքենաներն ու ինքնաթիռները, և տնտեսությունը սկսեց արագ զարգանալ: Երբ գիտելիքը մի մարդուց մյուսին դանդաղ էր հասնում, մարդիկ դանդաղ էին զարգանում: Երբ այդ արագությունն ավելացավ, մարդկային զարգացումը հսկայական թռիչք ապրեց: Նույնիսկ ժամանակն է այլ օրենքներով գործում մեծ արագությունների դեպքում:

Մարդկությունը դեռ չի ստեղծել մեխանիզմներ, որոնց շնորհիվ կարելի է չափել գիտելիքի տարածման արագությունը, մինչդեռ այդ արագությունը հսկայական դեր է խաղում մեր կյանքում: Գիտելիքի տարածման արագության հաշվարկի սկիզբը կարելի է համարել այն պահը, երբ ժայռակտորների վրա փորագրվեցին առաջին պատկերները: Այդ ժամանակ ինֆորմացիան փոխանցելու համար մարդու գլխավոր գործիքը ձեռքերն էին: Այդ պատճառով գիտելիքի տարածման այս եղանակը պայմանականորեն կարելի է կապել մարդու շոշափելիքի զգայարանի հետ: Հետո մենք մեր ձեռքը վերցրինք գիրքը: Սա անցում էր շոշափելիքի զգայարանից դեպի մյուս զգայարաններ, սակայն դեռ կապված էր վերջինիս հետ: Ստեղծվեցին հեռախոսակապը, ռադիոն ու հեռուստատեսությունը: Գիտելիքի տարածման գործում սկսեց ակտիվ դեր խաղալ լսողական զգայարանը: Երբ հայտնվեց համացանցը, գիտելիքի տարածման գլխավոր դերը ստանձնեց տեսողական զգայարանը: Մինչ այս պահը գիտելիք ստանալու գործում ակտիվ մասնակցություն չեն ունեցել մեր մյուս 2 զգայարանները՝ համի և հոտառության (խոսքը կամայական գիտելիքի մասին է, ոչ թե ճաշի համի կամ ծաղկի բույրի): Մեր ստանդարտ մտածելակերպի սահմաններում չի կարող տեղավորվել, թե ինչպես մենք կարող ենք գիտելիք ստանալ, ասենք՝ հոտառության միջոցով (շների կամ մրջյունների մոտ դա ավելի զարգացած է): Երբ ես խոսում եմ ոչ ստանդարտ մտածելակերպի մասին, նման օրինակները նկատի ունեմ. ինչպե՞ս մարդը կարող է ցանկացած տեղեկատվություն ստանալ հոտառության միջոցով: Դա դժվար ընկալելի է ուղեղի համար, այնպես չէ՞ (նույնիսկ եթե դա հնարավոր է, ապա ընկած է հազարամյակներ այն կողմ):

Գիտելիքի փոխանցման վերաբերյալ երկրորդ դատողությունը կապված է գիտելիք ստանալու աղբյուրի հասանելիության հետ: Երբ խոսքը ժայռապատկերների մասին է, աշխարհի մի ծայրում գտնվող մարդը չէր կարող աշխարհի մյուս ծայրը գնալ՝ գիտելիք ստանալու համար: Այդ գիտելիքը հասանելի էր հիմնականում տվյալ վայրում բնակվող մարդկանց կամ ճանապարհորդներին: Երբ ստեղծվեց տպագիր գիրքը, գիտելիքը հասանելի դարձավ գրադարաններում՝ ավելի շատ մարդկանց համար: Սակայն գրադարանները շատ չէին, և մարդը պետք է ֆիզիկապես տարածություն անցներ՝ գիտելիք ստանալու համար (կարելի էր նաև գիրքը տուն տանել կամ գնել, սակայն այն ժամանակ դա բոլորին հասանելի չէր, ինչպես այսօր): Երբ ի հայտ եկան հեռախոսակապը, հեռուստացույցն ու ռադիոն, գիտելիք ստանալու աղբյուրը մուտք գործեց մեր տուն: Մենք հնարավորություն ստացանք սովորել, բազմազան գիտելիքներ ստանալ՝ տանը նստած: Թվում է, թե դրանից լավ տարբերակ չէր էլ կարող լինել, բայց խելացի հեռախոսները և համացանցը գիտելիք ստանալու աղբյուրը տեղափոխեցին անմիջապես մեզ վրա: Անկախ նրանից՝ տանն ենք մենք, փողոցում, թե լեռան գագաթին, մենք կարող ենք գիտելիք ստանալ:

Գիտելիք ստանալու հաջորդ քայլը կլինի այն, որ գիտելիք ստանալու աղբյուրը մուտք գործի մեր մարմին կամ գիտակցություն: Օրինակ՝ ինչ-որ փոքրիկ սարք մեզ միացնելով, նյարդային կամ այլ համակարգերի հետ այն կապելով՝ մարդն ունակ կլինի գիտելիք և տեղեկատվություն ստանալ աչքերը փակ վիճակում՝ տեսնելով, կամ սեփական ականջների միջոցով՝ լսելով (հետագայում գուցե հնարավոր լինի նաև մեկ այլ՝ մինչ այժմ մեզ անհայտ զգայարանի միջոցով գիտելիք ստանալ): Կրկին դժվար է պատկերացնել, այնպես չէ՞: Սակայն չեմ կարծում, որ հաջորդ սերունդների համար դա անհնար է լինելու:

Գիտելիքի տարածման նոր ուղիներ, անկասկած, կլինեն: Որքան արագ դրանցով գիտելիքը տարածվի, որքան մարդկանց հասանելի լինի, որքան կարգավորված և զտված այն մեզ հասնի, այնքան նոր և ավելի մեծ ձեռքբերումների կհասնենք մենք, այնքան աշխարհն ավելի հեշտ և ճշգրիտ կպատկերացնենք: Գիտելիքի ծավալներն են մեզ մոտեցնում կյանքի իրական ընկալմանը: Քանի դեռ գիտելիքը քիչ է, մենք շատ բաներ չենք հասկանում, սխալվում ենք, կոր ճանապարհներով ենք անցնում: Այդպես եղել է միշտ, և այդպես շարունակվելու է:

Նյութի աղբյուրը՝ Հրաչյա Մանուկյան- «Ստանդարտ մտածելակերպի սահմաններից դուրս»