Հիքսոսների հաղթարշավը Եգիպտոս

 

Ք.ա. մոտ 1710թ. հյուսիս-արևելքից Եգիպտոս արշավեցին հիքսոսները և տապալեցին ներքին պառակտումներից առանց այդ էլ թուլացած տեղի իշխանությունը: Դա կատարվեց այնքան մեծ արագությամբ, որ մեզ հասած եգիպտական աղբյուրում նշվում է, թե հիքսոսների կողմից Եգիպտոսի նվաճումը կատարվեց «հեշտությամբ», «առանց պատերազմի»:

Հիքսոսները մայրաքաղաք են հռչակում Ավարիսը, որում, ըստ պատմիչի, պահում էին 240 հազարանոց ծանրազեն բանակ: Ակնհայտ է, որ հիքսոսների բանակի թվաքանակի մասին մեզ հասած տեղեկությունները չափազանցված, նաև՝ վիպականացված են:

Հիքսոսյան տիրապետությունը Եգիպտոսի համար չեղավ ավերի ու ամայացման ժամանակաշրջան: Ընդհակառակը. Այս ժամանակաշրջանից հայտնաբերվել են արվեստի բարձրաճաշակ ստեղծագործություններ, հայտնի են գրի ու գրականության, մաթեմատիկայի և բժշկության բնագավառի ակնառու ստեղծագործություններ:

Ք.ա. 3-րդ հազարամյակի վերջից, երբ Եգիպտոսը մտավ Միջին թագավորության ժամանակաշրջան, մինչև ք.ա. 18-րդ դարի վերջերը Եգիպտոսին անհայտ էին բրոնզը (գործածվում էր պղինձը), ձիաբուծությունը, մարտակառքերը: Հիքսոսները եգիպտացիներին ծանոթացրեցին ձիերի ու մարտակառքերի հետ:

Գերմանացի ականավոր արևելագետ Մաքս Մյուլլերը ցույց տալով, որ հիքսոսների տիրապետությունը տարածվել է մինչև Փոքր Ասիա և Հայկական լեռնաշխարհ, գտնում է, որ պատահական չէր Ավարիսի տեղի ընտրությունը. այն պետք է գտնվեր նրանց տերության կենտրոնական շրջանում: Հնարավոր համարելով դա, իր հերթին ականավոր ռուս արևելագետ Տուրաևը գտնում է, որ «հիքսոսների դարաշրջանն ունեցել է կարևոր մշակութային նշանակություն. այն առաջին անգամ մեկ քաղաքական օրգանիզմի մեջ է միավորել Եգիպտոսն առաջավորասիական քաղաքակրթության մարզերի հետ», ինչի արդյունքում միավորվել են հնդեվրոպական, եգիպտական ու սեմական էթնիկ միավորները:

Հիքսոսները ունեցել են 2 դինաստիա, որոնք, ըստ Մանեթոնի՝ եղել են Եգիպտոսի պատմության 15-րդ և 16-րդ հարստությունները: Նրանք իշխել են ավելի քան մեկ դար՝ մինչև ք.ա. մոտ 1580 թվականը:

Որտեղի՞ց են մեկնարկել իրենց արշավանքը հիքսոսները և ի՞նչ էթնիկ պատկանելություն են ունեցել:

Հիքսոսների արշավանքի սկզբնակետի և էթնիկ բնութագրերի պարզաբանումը եղել է երկարատև գիտական բանավեճերի առարկա: Նրանց փորձել են նույնացնել տարածաշրջանի գրեթե բոլոր ժողովուրդների, ամենից ավելի՝ արևելամիջերկրածովյան սեմիտների հետ, ինչն անհավանական է, քանի որ նշված ժամանակաշրջանում չկա որևէ սեմական ցեղ կամ ցեղամիություն, որն ի զորու լիներ նվաճել Եգիպտոսը և միայն մայրաքաղաքում պահեր 240 հազարանոց զորք հիշեցնող մի կայազոր: Դա պետք է լիներ կամ հզոր պետություն, կամ փոքր իշխանություններից կազմված հզոր միություն-դաշինք, որոնցից ոչ մեկն էլ առկա չէր արևելամիջերկրածովյան ավազանում: Միջագետքի կենտրոնում և հարավում Հին Բաբելոնյան տերությունն էր, որի արձանագրություններում չի հիշատակվում նման արշավանք ո՛չ իրենց կողմից, ո՛չ արևելքից՝ իրենց տարածքով:

Նշանակում է արշավանքը պետք է մեկնարկեր Հյուսիսային Միջագետքի և Հայկական լեռնաշխարհի տարածքից, որտեղ դեռևս ք.ա. 23-22-րդ դարերում գործում էր հզոր մի համադաշնություն, որը կործանել է աքքադական բռնակալությանը: Դրան ավելացնենք կարևոր մի փաստ. հիքսոսների լծից ազատագրված Եգիպտոսը վրիժառու պատերազմ սկսեց նրանց դեմ՝ հարվածն ուղղելով Միտաննի պետության դեմ, ինչից էլ պարզ է դառնում, որ հիքսոսյան արշավանքների մեկնակետը, այլ կերպ ասած՝ հիքսոսների հայրենիքը, եղել է Միտաննիի տարածքը: Վերջինս գտնվում էր Միջագետքի հյուսիսում և Հայկական լեռնաշխարհի հարավում (հետագա Մեծ Հայքի Աղձնիք, Ծոփք և Միջագետք Հայոց նահանգների տարածքում), իսկ այնտեղ իշխում էր հնդեվրոպական արքայատոհմը: Հիքսոսյան արշավանքի մեկնակետը Հայկական լեռնաշխարհում տեղադրելու օգտին է անուղղակիորեն վկայում նաև Հայկական լեռնաշխարհի՝ ձիաբուծության հայրենիքը լինելու փաստը. հիշենք, որ առաջին անգամ գրավոր աղբյուրները սանձված ձիեր են հիշատակում Արատտա երկրում:

Բազմաթիվ մասնագետներ, հենվելով հիքսոսյան մի շարք հատուկ անունների և տիտղոսների հնդեվրոպական ստուգաբանության, նրանց մարտավարման գործում մարտակառքերի կարևոր դերի և այլ փաստարկների վրա, հիքսոսներին համարում են Հյուսիսային Միջագետքից և հարակից շրջաններից եկած հնդեվրոպացիներ, որոնց հետ հաճախ համագործակցում էին խուռիները (վերջիններիս հայրենիքը ևս բազմաթիվ ուսումնասիրողներ համարում են Հայկական լեռնաշխարհը):

Միաժամանակ մատնանշվում է հիքսոսյան զանգվածների էթնիկ բազմազանությունը, ինչը շատ բնական է, հատկապես սեմական և խուռիական տարրերի մեծաքանակությունը, քանի որ հիքսոսների նվաճած տարածքներում քանակական մեծամասնություն էին կազմում հենց սեմական և խուռիական ցեղերը:

Ըստ պահպանված տեղեկությունների՝ հիքսոսները հեռացել են Եգիպտոսից դեպի հյուսիս-արևելք: Ընդ որում, Թեբեի զորքերը, որ առաջնորդում էին ապստամբ եգիպտացիներին, պաշարում են հիքսոսների մայրաքաղաք Ավարիսը: Երկարատև պաշարումը ոչինչ չի տալիս եգիպտացիներին: Այս տեղեկությունը վկայում է, որ հիքսոսների բանակի զինանոցը հարուստ էր ինչպես հարձակողական, այնպես էլ պաշտպանական գործողությունների մարտավարական հնարքներով:

Երկկողմանի հյուծիչ հակամարտությունը կողմերին առավելություն չէր տալիս և ի վերջո սկսվում են բանակցություններ, որոնք ավարտվում են հաշտությամբ. հիքսոսները համաձայնում են առանց պատերազմի եգիպտացիներին թողնել իրենց երկիրը և վերադառնալ հայրենիք: Դա տեղի ունեցավ ք.ա. մոտ 1580 թվին: Այնուհետև եգիպտացիները որոշեցին վրիժառու պատերազմ սկսել հիքսոսների դեմ, որը չափազանց երկար տևեց:

Փաստորեն, ք.ա. 18-րդ դարի երկրորդ կեսին Հայկական լեռնաշխարհից դեպի հարավ մեկնարկած երկրորդ ռազմական արշավանքը ևս ոչ միայն պսակվել է հաղթանակով, այլ իր հետ բերել ավելի քան հարյուրամա տիրապետություն Եգիպտոսում…

Նյութի աղբյուրը՝ Արտակ Մովսիսյան-«Հայոց պատմության աշխարհակալությունները»