«Գոբլի պլանը», Թուրքիայի նախագահի առաջարկը և Ջորջ Բուշի ժամկետի ավարտը

 

ԼՂ կարգավորման թուրքական արտառոց առաջարկը, ԱՄՆ արձագանքը ԼՂ-ում շարունակվող մարտերին և Ջորջ Բուշի հրաժեշտի նամակը Լևոն Տեր-Պետրոսյանին

«Գոբլի պլանը»

1992թ. հունվարի երկրորդ կեսին Պետդեպի ազգերի գծով փորձագետ, հետախուզության և հետազոտության բյուրոյի, հետո նաև՝ Եվրոպական հարցերով բյուրոյի դիվանագետ Պոլ Գոբլը հեռանում է Պետդեպարտամենտից և աշխատանքի անցնում Քարնեգի հիմնադրամում: Լինելով անկախ փորձագետ և տիրապետելով ԽՍՀՄ-ում գոյություն ունեցող ազգային խնդիրներին՝ նա ստանում է Լեռնային Ղարաբաղի խնդրի կարգավորման փաստաթուղթ պատրաստելու առաջարկ: Գոբլը պատմում է, որ իրեն դիմել էր նախկին պետքարտուղար Վենսի օգնականը.

-Ինձ առաջարկեցին գրել շրջանակային ամփոփագիր: Գրեցի 5-8 էջ՝ բացատրելով, թե որոնք են խնդիրները: Սկսեցի պատմությունից՝ ներկայացնելով, թե ինչպես են գծվել սահմանները, ինչպես է Ստալինն ինստիտուցիոնալիզացրել երկու երկրների միջև լարվածությունը՝ Նախիջևանը կտրելով Ադրբեջանի հիմնական տարածքից, Լեռնային Ղարաբաղն էլ Հայաստանից: Ստալինն ուզում էր լարվածության միջոցով վերահսկել երկու երկրների քաղաքականությունը:

Գոբլը պատմում է իր առաջարկի մասին՝ ներկայացնելով տարածքային փոխանակման գաղափար:

-Ղարաբաղը բնակեցված է հայերով: Եթե հայերը չեն ուզում, որ իրենց այնտեղից դուրս հանեն, ապա պետք է գտնել այն Հայաստանի մասը դարձնելու տարբերակ, կամ ինչ-որ ձևով այն դարձնել Հայաստանի շարունակություն: Խնդիրն այն էր, թե ինչպես պետք է դրան համաձայներ Ադրբեջանը: Եթե Բաքվի ղեկավարությունը զիջեր Ղարաբաղն ու երկրի արևմտյան շրջանները, իշխանության մնալ չէր կարողանա: Ոչ մի կառավարություն չի կարող տալ իր տարածքի մեծ հատվածներ և պահել իշխանությունը: Պետք է հասկանալ, որ Ադրբեջանում ոչ մի իշխանություն մի օր չի զարթնելու և ասելու, թե սխալվել է, թե Ղարաբաղը բնակեցված է հայերով ու պետք է լինի Հայաստանի մասը: Կարող են ասել, բայց իշխանության երկար չեն մնա: Հետևաբար, միակ տարբերակը դրա փոխարեն Ադրբեջանին իր ուզածը տալն էր՝ Զանգեզուրի միջանցքը: Դրանով Ադրբեջանը կկապվեր Նախիջևանի հետ: Իմ առաջարկը, որը հայտնի էր դարձել «Գոբլի պլան» անունով, ենթադրում էր, որ Ղարաբաղը պետք է միանար Հայաստանին, Զանգեզուրն էլ Ադրբեջանին:

1992թ. ամռանը հրապարակած Coping with the Nagorno Karabakh Crisis գիտական հոդվածում Փոլ Գոբլը նշում է, որ Հայաստանն ու Ադրբեջանը չեն կարողանա խնդիրը լուծել ինքնուրույն:

«Որևէ կարգավորում չի լինելու, եթե տեղի ունենա վերադարձ 1988թ. ստատուս քվոյին, որովհետև նախկին կարգավիճակն ապահովվում էր միայն գերիշխող ուժի առկայությամբ՝ ԽՍՀՄ-ով, որը, սակայն, այլևս գոյություն չունի»:

Անդրադառնալով ԼՂ հարցում այլ երկրների շահերին՝ Գոբլն ասում է, որ Թուրքիան ուզում է արագ, բայց երկարատև խաղաղություն, որպեսզի ստիպված չլինի միջամտել՝ դրանով իսկ վատթարացնելով հարաբերությունները եվրոպացիների ու ամերիկացիների հետ: Իրանն էլ չի ցանկանում տեսնել Ադրբեջանի խոշոր հաղթանակը, քանի որ դա կարող է խթանել ադրբեջանական անջատողականությունն  Իրանի ներսում:

Տարածքների փոխանակման գաղափար է ունեցել նաև Թուրքիայի նախագահ Թուրգութ Օզալը: Նա այդ մասին խոսում է 1992թ. ապրիլի 28-ին Սպիտակ տանը՝ Բուշի հետ հանդիպման ժամանակ: Ի դեպ, այս գաղտնազերծված փաստաթուղթն առաջին և թերևս միակ փաստարկված վկայությունն է, որ ԱՄՆ-ն և Թուրքիան քննարկել են Սյունիքը Լեռնային Ղարաբաղի հետ փոխանակելու հնարավոր սցենարը:

Գաղտնազերծված արձանագրությունից կարելի է տպավորություն ստանալ, որ ԱՄՆ բարձր ղեկավարությունն այնքան էլ լավ չէր պատկերացնում ո՛չ Հայաստանի խնդիրները, ո՛չ էլ Լեռնային Ղարաբաղի խնդրի բուն էությունը: Օգտվելով դրանից՝ Թուրքիայի նախագահը փորձում էր առաջ մղել Թուրքիայի, հետևաբար՝ նաև Ադրբեջանի շահերից բխող առաջարկներ՝ շահարկելով ԱՄՆ բարդ հարաբերություններն Իրանի հետ, և Ռուսաստանի շահերը տարածաշրջանում:

-Բոսնիա և Հերցեգովինայում հաստատված օրինակը շատ վտանգավոր է: Մենք տեսնում ենք, որ նմանատիպ խնդիրներ առաջանում են նաև նախկին Խորհրդային Միությունում: Ռուսաստանը տեսնում է, որ ես նպատակներ ունեմ Լեռնային Ղարաբաղի հարցում: ԼՂ բնակչության 88%-ը հայ է, 20%-ը՝ ադրբեջանցի: Նրանք կարող են փոխանակել տարածքները. Լեռնային Ղարաբաղն անցնի Հայաստանին, իսկ Ադրբեջանը ստանա Հայաստանի այն մասը, որն Ադրբեջանը բաժանում է երկու մասի: Ստալինն է սահմաններն այստեղ գծել: Նա Ադրբեջանը բաժանել է, որ տա հայերին ու դրանով կաշառի,- ասում է Թուրքիայի նախագահը:

-Ի՞նչ տեղի կունենա այն հայերի հետ, որոնք ապրում են երկրի հարավում, այն մասում, որը Դուք ուզում եք տալ Ադրբեջանին,- հարցնում է պետքարտուղար Բեյքերը:

-Ընդհանուր առմամբ, առավելագույնը 50.000 մարդ ստիպված կլինի տեղափոխվել: Հակառակ պարագայում այս պատերազմը հավերժ կշարունակվի: Թուրքիան լավ հարաբերություններ ունի Հայաստանի հետ, և Հայաստանն ունի Թուրքիայի հետ լավ հարաբերությունների կարիքը: Այդպես վարվելու մեկ այլ պատճառ էլ կա: Կենտրոնական Ասիայի հանրապետությունները Եվրոպայի հետ կապի կարիք ունեն: Նոր ռուսները ցանկանում են լինել ցարական շրջանի ռուսների պես, որ բոլոր ճանապարհները տանեն Մոսկվա: Ռուսաստանը կարող է սպառնալիք դառնալ միջինասիական նորանկախ երկրների համար: Ռուսաստանը կարող է ցանկանալ դրանք վերադարձնել իր կազմ: Հույս ունեմ՝ ամեն ինչ Ռուսաստանի ձեռքում չեք թողնի,- ասում է Թուրքիայի նախագահը:

Թուրգութ Օզալը դժգոհում է, որ բոլոր գազամուղներն անցնում են Ռուսաստանի տարածքով: Նրան հատկապես դուր չէր գալիս, որ այդպես է անցնում նաև թուրքմենական գազը: Թուրքիայի նախագահը Բուշին ասում է, որ Թուրքմենստանն ու միջինասիական նորանկախ մյուս երկրները փնտրում են եվրոպական շուկա դուրս գալու այլընտրանքային ուղիներ՝ շրջանցելով Ռուսաստանը.

-Մյուս ճանապարհը կանցնի Աֆղանստանով դեպի Պակիստան և Հնդկական օվկիանոս: Կարևոր է, որ այս պետությունները Ռուսաստանից անկախ դառնան՝ ենթակառուցվածքների զարգացման միջոցով: Մենք սկսել ենք հեռահաղորդակցման ծրագիր՝ նրանց առաջարկելով կապեր, որոնք ավելի լավն են, քան Ռուսաստանինը,- ասում է Օզալը:

-Մենք արդեն այդ նույնն անում ենք: Տաջիկստանից բացի մյուսները դա ցանկանում են: Ի՞նչ եք կարծում, տաջիկները խոցելի՞ են իրանցիների համար,- Օզալին հարցնում է Բեյքերը:

-Ոչ, չեմ կարծում: Նրանց հետ ամեն ինչ լավ կլինի, քանի որ տաջիկները սուննի են: Բայց Ադրբեջանն է խնդրի լուծման բանալին: Նրանց միջանցք է պետք, և Ադրբեջանը կարող է դա ապահովել: Սա նաև շահեկան կլինի Հայաստանի համար:

-Ադրբեջանցիներին կհետաքրքրի՞: Մեզ տեղյակ պահեք: Հնարավոր է՝ պատրաստ լինենք միջոցներ ձեռնարկել: Պետք է ժողովրդագրական հարցերը ճշտենք,-ասում է Բեյքերը:

Գաղտնազերծված այս խոսակցությունից տպավորություն է ստացվում, որ ԱՄՆ ղեկավարությունը տեղյակ չի եղել  «Գոբլի պլանի» գոյության մասին: Անդրադառնալով այդ հարցին՝ Գոբլն ասում է, որ իր ծրագիրն այդ խոսակցությունից առաջ լայնորեն քննարկվել էր:

-Դա նախագահ Բուշի մարտավարությունն էր: Նա ցույց էր տալիս, որ ԱՄՆ-ն այդ մոտեցմանը ո՛չ կողմ է, ո՛չ դեմ: Եթե նա կողմ կամ դեմ արտահայտվեր այդպիսի լուծման, հետևանքները տարբեր կլինեին: Նմանատիպ հանդիպումների ժամանակ պետք է ձևացնել, թե չես կենտրոնացել դրա վրա: Կարծում եմ՝ Բրենթ Սքոուքրոֆթը չէր ցանկանա, որ այդ ծրագիրն ամբողջությամբ ընդունվեր կամ ամբողջությամբ մերժվեր: Պետքարտուղար Բեյքերը և նա սահմանների կայունության կողմնակից էին: Նրանք կարծում էին, որ սահմանային որևէ փոփոխություն կարող էր դոմինոյի էֆեկտ ունենալ. սահմանային փոփոխություններ սկսվեին ամենուրեք:

Գոբլն այդ մոտեցմանը համաձայն չէր: Նա փաստարկում էր, որ նախկին ԽՍՀՄ երկրների սահմանները բազմիցս փոփոխվել էին ԽՍՀՄ գոյության տարիներին: Գոբլի համար անակնկալ էր, որ պետքարտուղար Բեյքերը հղում կկատարի իր պլանին և կասի, որ այն հետաքրքիր է: Նրա խոսքով, հենց դա անուն տվեց իր ծրագրի և այն դարձրեց շատ ավելին, քան իրականում էր:

Շուշիի ազատագրմանը հաջորդող իրադարձությունները

ԱՄՆ դեսպանության գործերի ժամանակավոր հավատարմատարը մայիսի 18-ին հաղորդագրություն է ուղարկում Վաշինգտոն՝ տեղեկացնելով, որ չի կարողացել նախարար Հովհաննիսյանին անձամբ փոխանցել պետքարտուղարի գրությունը: Նախարարը 24 ժամ անհասանելի էր, որից հետո հավատարմատարը գրությունը փոխանցել է փոխնախարար Արման Կիրակոսյանին:

Գաղտնազերծված հաղորդագրությունից պարզ է դառնում, որ ԱՄՆ պետքարտուղարն ինչ-որ գրություն պետք է փոխանցեր Հայաստանի արտաքին գործերի նախարարին, մինչև Լիսաբոն մեկնելը (խոսքը 1992թ. հունիսի 26-28-ը Լիսաբոնում կայացած եվրոպական համաժողովի մասին է), որի բովանդակությունը դեռ գաղտնազերծված չէ: Նույն օրը Լեռնային Ղարաբաղի ինքնապաշտպանության ուժերն ազատագրում են Լաչինը, և Հայաստանը Լեռնային Ղարաբաղի հետ ունենում է ընդհանուր ցամաքային սահման:

Մայիսի 19-ին ԱՄՆ գործերի ժամանակավոր հավատարմատար Փրայսը գրություն է ուղարկում Վաշինգտոն, որով տեղեկացնում է, որ պետքարտուղար Բեյքերի նամակը փոխանցվել է Րաֆֆի Հովհաննիսյանին: Ըստ հավատարմատարի, «նախարարը մեծ ուշադրությամբ կարդացել է նամակը և ասել, որ պետքարտուղարը 6 ամսվա մեջ առաջին անգամ իրեն անունով է դիմել՝ հույս հայտնելով, որ դա լավ նշան է»: ՀՀ ԱԳ նախարարը պատասխանել է, որ նամակի բովանդակության որոշ կետերին համաձայն է և պատրաստ է դրանք Լիսաբոնում մանրամասն քննարկել պետքարտուղարի հետ:

Միաժամանակ գաղտնազերծված փաստաթղթի հայտնի է դառնում, որ կողմերը Տեր-Պետրոսյան-Բուշ հեռախոսազանգ էին նախապատրաստում նույն օրվա երեկոյան: Նախագահները պետք է քննարկեին իրավիճակը Նախիջևանի հետ սահմանին, Լեռնային Ղարաբաղն ու Լաչինի միջանցքը, նաև այն, որ որոշ երկրներ իրավիճակը սխալ էին ներկայացնում միջազգային հանրությանն ու մամուլին, որպեսզի միջազգային հանրությունը դատապարտեր Հայաստանին:

Մայիսի 21-ին Մոսկվայում Թուրքիայի դեսպանության աղբյուրները փոխանցում են, որ թուրքական զորքերը զբաղեցրել են համապատասխան դիրք և պատրաստվում են հակահարված տալ հայկական զորքերին, որոնք «փորձելու են հարձակվել Նախիջևանը Թուրքիային կապող կամրջի վրա»: Ըստ նույն աղբյուրի, հայկական «ագրեսիայի» նպատակը Թուրքիային հայ-ադրբեջանական հակամարտության մեջ ներքաշելն էր:

Մայիսի 23-ին Լիսաբոնում կայանում է Բեյքեր-Հովհաննիսյան հանդիպումը: Քննարկում են Լեռնային Ղարաբաղի հարցը: Բեյքերն ասում է, որ եկել է բանակցությունների ժամանակը և տեղեկացնում է, որ միջազգային հանրությունը Հայաստանն ընկալում է որպես ագրեսոր:

Հանդիպման ժամանակ Բեյքերն առաջարկում է առաջիկա օրերին կազմակերպել ԵԱՀԽ Մինսկի խմբի հանդիպում, որին ի պատասխան Րաֆֆի Հովհաննիսյանն ասում է, որ համաձայն է քննարկել բոլոր խնդիրները, բայց խնդրում է հանդիպումը կազմակերպել մայիսի 28-ից հետո, քանի որ այդ օրն ինքը պետք է մեկներ Եգիպտոս:

Րաֆֆի Հովհաննիսյանը հիշում է, որ այդ հանդիպման ժամանակ Բեյքերին ցույց է տվել ԱՄՆ Կենտրոնական հետախուզական գործակալության 1926 թվականի մի քարտեզ, որտեղ Խորհրդային Հայաստանը ցամաքային կապ է ունեցել Լեռնային Ղարաբաղի հետ:

Արտաքին գործերի նախարար Րաֆֆի Հովհաննիսյանը հունիսի 15-ին Սան Պաուլոյից հեռախոսազրույց է ունենում ԱՄՆ պետքարտուղար Ջեյմս Բեյքերի հետ: Քննարկում են Ադրբեջանի կողմից Շահումյանի շրջանի և Լեռնային Ղարաբաղի մի քանի բնակավայրերի զավթումը: Ըստ հայկական մամուլի, պետքարտուղար Բեյքերը հավաստիացնում է, որ ինքն այդ կապակցությամբ արդեն իսկ դիվանագիտական դեմարշներ է արել: Միևնույն ժամանակ նա հայտնում է, որ իր համար անընդունելի է Ադրբեջանի կողմից բռնի ուժի գործադրման շարունակումը: Բեյքերը նաև անթույլատրելի է որակում հակամարտությանը Թուրքիայի միջամտության հնարավորությունը:

Հունիսի 26-ին ԱՄՆ նախագահ Բուշը հեռախոսազրույց է ունենում Թուրքիայի վարչապետ Դեմիրելի հետ: Հեռախոսազրույցը տևում է 8 րոպե: Դեմիրելը Բուշին ասում է, որ Ստամբուլում հանդիպել է Հայաստանի և Ադրբեջանի նախագահների հետ, որոնք ներկայացրել են իրենց խնդիրները:

Օգոստոսի 9-ին Հայաստանի փոխնախագահ Գագիկ Հարությունյանը հանդիպում է ԱՄՆ նախագահի ազգային անվտանգության հարցերով խորհրդական Բրենթ Սքոուքրոֆթի հետ: Այս հանդիպման վերաբերյալ այլ մանրամասներ չեն գաղտնազերծվել:

Օգոստոսի 10-ին նախագահ Բուշը Հայաստանում ԱՄՆ դեսպանի պաշտոնում Սենատի հաստատմանն է ներկայացնում կադրային դիվանագետ Հարրի Գիլմորի թեկնածությունը:

Օգոստոսի 23-ին հրաժարական է տալիս ԱՄՆ պետքարտուղար Ջեյմս Բեյքերը: Նա պետք է գլխավորեր Ջորջ Բուշի նախընտրական շտաբը: Պետքարտուղարի պարտավորությունների կատարումը դրվում է նրա տեղակալ Լոուրենս Իգլբուրգերի վրա:

Սեպտեմբերի 23-ին Հայաստանն ու ԱՄՆ-ն կնքում են «Ներդրումների փոխխրախուսման և պաշտպանության» պայմանագիրը:

1992-ը ԱՄՆ-ում նախընտրական տարի էր, և ակնհայտ էր, որ թեկնածուները պետք է պայքար մղեին նաև հայկական քվեների համար: Նախագահ Բուշը 1990թ. ցեղասպանության 75-րդ տարելիցի կապակցությամբ ուղերձ էր հղել հայ ժողովրդին՝ խուսափելով «Ցեղասպանություն» բառից: Այս առումով հայ համայնքը հատուկ սպասելիք չուներ ԱՄՆ նախագահից: Ի տարբերություն հանրապետական նախագահի՝ դեմոկրատների թեկնածու Բիլ Քլինթոնի շտաբն օգոստոսի 18-ին նրա անունից հայտարարություն տարածեց, որտեղ խոսվում էր նաև ցեղասպանության մասին.

«Եթե ընտրվեմ, առավել ակտիվ պետք է աշխատեմ հայ ժողովրդի հետ, որպեսզի այն վերակերտի իր պետությունը: 1915 թվականի ցեղասպանությունը, տարիների համայնավարական բռնատիրությունը և 1988 թվականի ավերիչ երկրաշարժը մեծ վնաս հասցրին Հայաստանին: Բայց հայ ժողովուրդը հերոսաբար դիմադրեց այս ամենին և արժանապատվորեն վերականգնեց իր ազատ ու անկախ պետությունը»:

Այնուհետև Բիլ Քլինթոնն ԱՄՆ կառավարությանը կոչ էր անում դատապարտել Ադրբեջանի բռնությունները և Հայաստանին ու Լեռնային Ղարաբաղին տրամադրել մարդասիրական օգնություն:

Սեպտեմբերի 9-ին ԱՄՆ սենատոր Ջոն Քերին նամակ է հղում ՀՀ նախագահ Լևոն Տեր-Պետրոսյանին: Նա իր մտահոգությունն է արտահայտում Հայաստանում ժողովրդավարությունից շեղվելու առնչությամբ: Նամակը հանձնվում է ԱՄՆ-ում Հայաստանի ներկայացուցչությանը: Քերին հայտնում էր, որ անձամբ է ԱՄՆ կառավարությանը կոչ արել դատապարտել Ադրբեջանի բռնություններն ու մարդու իրավունքների ոտնահարումը: Այնուհետև նա ափսոսանք է հայտնել, որ ՀՀ նախագահը սահմանափակում է իր տեսակետներին հակադրվող մտքերը.

«Ընդդիմադիր կուսակցություններին արգելվում է եթերաժամ տրամադրել ռադիոյով և հեռուստատեսությամբ: Դուք անում եք խորհրդարանը ցրելու առաջարկներ, Դուք առանց որևէ դատարանի որոշման երկրից վտարել եք ընդդիմադիր կուսակցության առաջնորդին»:

Քերին ավելացնում է, որ հայ ժողովրդի համար գրված ու հայ ժողովրդի հաստատած Սահմանադրությունը շատ ավելի օգտակար կլիներ, քան հրամաններով ու առանց Սահմանադրությամբ առաջնորդվելու պրակտիկան:

«Ես կոչ եմ անում, պարոն նախագահ, ձեռնարկել անհրաժեշտ ամեն ինչ և վերջ տալ հակաժողովրդական մոտեցումներին և Հայաստանի Հանրապետությունը մեկ անգամ ևս դնել ժողովրդավարական ուղու վրա»:

Հոկտեմբերի 2-ին ԱՄՆ պետքարտուղարի փոխտեղակալ Ռիչարդ Կաուզլարիչին ընդունում է Հայաստանի նախագահ Տեր-Պետրոսյանը: Կաուզլարիչը հանդիպումից անմիջապես հետո զեկուցագիր է ուղարկում Վաշինգտոն, որտեղ մանրամասն ներկայացնում է հանդիպման արդյունքները.

Տեր-Պետրոսյանը տեղեկացնում է, որ դրանից 4 օր առաջ իրավիճակը ողբալի է եղել, Հայաստանում ցորեն չի եղել, և նա զանգահարել է Ելցինին՝ խնդրելով օժանդակել ցորեն առաքելու հարցում: Նրա աջակցությամբ Բաթումից Հայաստան է մատակարարվել 1000 տոննա ցորեն:

-Եթե հացահատիկը մեզ հասներ երկու օր ուշ, հավանաբար մեր կառավարությունն այլևս գոյություն չէր ունենա:

Տեր-Պետրոսյանը նաև նկատում է, որ Լեռնային Ղարաբաղի ժողովրդի ֆիզիկական անվտանգությունն ամենակարևորն է, և դրա միակ երաշխիքն ինքնապաշտպանությունն է:

-Դա պետք է փոխարինել միջազգային երաշխիքներով: Եվ երբ դա տեղի ունենա, ծայրահեղականությունը (նկատի ունի Լեռնային Ղարաբաղի հայերի) կվերանա:

Նախագահն ամերիկյան կողմին նաև տեղեկացնում է, որ խնդիրը բարձրացրել է ՄԱԿ-ի գլխավոր քարտուղար Բութրոս Ղալիի հետ հանդիպման ժամանակ, որը հայտարարել է, որ ՄԱԿ-ը սատարում է Մինսկի խմբին, և կարիք չկա, որ ՄԱԿ-ը ներքաշվի այս խնդրի մեջ: Տեր-Պետրոսյանը Բութրոս Ղալիին նաև առաջարկել է ստեղծել ԵԱՀԽ-ՄԱԿ մի յուրահատուկ ձևաչափ, եթե ԵԱՀԽ ձևաչափն արդյունավետ չլինի:

Հոկտեմբերի 13-ին նախագահ Տեր-Պետրոսյանը հանդիպում է Լեռնային Ղարաբաղի բանակցություններում ԱՄՆ հատուկ ներկայացուցիչ Ջոն Մարեսկայի հետ և տեղեկացնում, որ այդ հանդիպումն այնքան կոնֆիդենցիալ է, որ դրա քննարկման թեմաներին ծանոթ չեն արտաքին գործերի նախարարն ու Լեռնային Ղարաբաղի հայությունը: Միաժամանակ Տեր-Պետրոսյանը չի թողնում, որ հանդիպմանը մասնակցի նաև ԱԳՆ ներկայացուցիչը, որը պետք է միայն սղագրեր հանդիպումը: Ըստ հանդիպման գաղտնազերծված ամերիկյան սղագրության, նախագահն աջակցել է Մինսկի համաժողով հրավիրելու և ԵԱՀԽ մանդատն ամրապնդելու վերաբերյալ ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդի բանաձև ընդունելու առաջարկին: Հանդիպման սկզբում դեսպան Մարեսկան մտահոգություն է հայտնել Մինսկի հետաձգված գործընթացի և ղարաբաղյան հակամարտության սրման կապակցությամբ, և ընդհանուր առմամբ դրական է գնահատել Ռուսաստանի բանակցային ջանքերը: Դեսպան Մարեսկան նաև բացատրել է բանակցային գործընթացի խոչընդոտները, ասել, որ ադրբեջանցիները հրաժարվել են համաձայնեցնել առանց նախապայմանների հրադադարը:

Հոկտեմբերի 30-ին ՀՀ կառավարությունը դիմում է ԱՄՆ իշխանությանը և նկարագրում հանրապետությունում ալյուրի զգալի պակասի պատճառով առաջացած օրհասական վիճակը: Հայաստանը խնդրում է ալյուր ուղարկել: ԱՄՆ իշխանությունը որոշում է անհապաղ ուղարկել 236 տոննա ալյուր: Մի քանի օրվա ընթացքում այն հասնում է Հայաստան: Միաժամանակ նախատեսվում էր նաև երկու շաբաթվա ընթացքում 66 հազար տոննա ցորեն ուղարկել Հայաստան:

Հոկտեմբերի 31-ին ԱՄՆ նախագահի մամուլի քարտուղար Ֆիթսուոթերը հայտարարություն է տարածում արտակարգ կերպով պարենային ապրանքներ Հայաստան առաքելու վերաբերյալ.

«Նախագահը 1992թ. հոկտեմբերի 31-ին հանձնարարել է արտակարգ պարենային բեռնափոխադրումներ իրականացնել Հայաստան: Դա տեղի է ունեցել՝ ի պատասխան Հայաստանի նախագահ Տեր-Պետրոսյանի՝ հոկտեմբերի 30-ի հրատապ խնդրանքի: Հայաստանին այս ճգնաժամի պայմաններում սատարելու համար Միացյալ Նահանգները կսկսի ավիափոխադրումներ իրականացնել նոյեմբերի 1-ին՝ ԱՄՆ ռազմաօդային ուժերի C-5 օդանավերով: Հայ ժողովրդի ձմեռային սննդի ավելի երկարաժամկետ կարիքները հոգալու համար Միացյալ Նահանգները սկսել է նաև ծովային բեռնափոխադրմամբ 66.000 տոննա ցորենի մատակարարումը: ԱՄՆ-ն նաև կմատակարարի 3000 տոննա վերամշակված ապրանքներ Թուրքիայում գտնվող պահեստներից: Սա վկայում է, թե որքան սերտ են հայ-ամերիկյան երկկողմ հարաբերությունները»:

Ջորջ Բուշի չընտրվելն ու հրաժեշտի նամակը ՀՀ նախագահին

Նոյեմբերի 3-ին ԱՄՆ-ում անցկացվեց նախագահի ընտրություն: Ջորջ Բուշը չընտրվեց: Հաղթեց դեմոկրատական կուսակցության թեկնածու Բիլ Քլինթոնը: Ըստ սահմանադրության, նա պաշտոնը ստանձնելու էր 1993թ. հունվարի 20-ին, իսկ մինչև այդ Բուշն ամբողջ ծավալով իրականացնելու էր նախագահի իր պարտականությունները:

Պարտությունը Բուշը չափազանց ծանր էր տանում: Հեղինակ Ջոն Մեչամը փայլուն կերպով նկարագրում է Բուշի պարտության օրը.

«Անգամ խավարում նա փորձում էր միշտ նայել առաջ: Արդեն ուշ էր և նա գիտեր, որ պետք է քնի, բայց չէր կարող, ամեն դեպքում, ոչ հիմա: Չափազանց շատ բան էր տեղի ունեցել, և չափազանց շատ բան կար իր մտքում: Հյուսթոնյան հյուրանոցի 271-րդ սենյակում երեկոյան նա կորցրեց ևս մեկ ժամկետով ԱՄՆ նախագահ դառնալու իր հնարավորությունը: Ջորջ Հերբերտ Ուոքեր Բուշը դուրս թռավ անկողնուց և աննկատ անցավ հարակից հյուրասենյակ: Հոգնած, բայց անհանգիստ նա տեղավորվեց փոքրիկ բազմոցին: Սենյակը դատարկ էր, իսկ սիրտը՝ լցված: Ահա այնտեղ, միայնակ նա ջանում էր համակերպվել այն լուրի հետ, որ ինքը՝ ԱՄՆ նախագահը, որը համաշխարհային երկրորդ պատերազմի սերնդի մարմնավորումն է, պարտվել է Բիլ Քլինթոնին՝ ժողովրդական պայթյունի ժամանակ ծնված Արկանասի դեմոկրատ նահանգապետին: Իր անձնական, ձայնարկիչ-օրագրում Բուշը նշել է. «Ես ցավ եմ ապրում, և հիմա պետք է մտածեմ, թե ինչպես չվհատվել և գլուխը վեր պահել առաջիկա մի քանի բարդ օրերի ընթացքում»: Նա շարունակեց խոսել ցածր ձայնով. Բարբարան՝ նրա 47-ամյա կինը, քնած էր ննջարանում: Իր օրագրում Բուշը նշում էր. «Ես մտածում եմ մեր երկրի մասին և այն մարդկանց, որոնք ցավ են ապրում, և այնքան բան կա, որ մենք չարեցինք»: Այո, մենք առաջընթաց ենք գրանցել, բայց գործն ավարտին չենք հասցրել, և դա պարզապես սպանում է ինձ»:

Իհարկե, Բուշը հեռանում էր, սակայն ԱՄՆ-ն շարունակում էր ուշադրության կենտրոնում պահել Հայաստանը և աջակցություն ցուցաբերել նորանկախ պետությանը: Դեկտեմբերի 9-ին Հայաստանում ԱՄՆ դեսպանատանը կայացած ասուլիսի ժամանակ Միացյալ Նահանգների ժամանակավոր հավատարմատար Թոմաս Փրայսն ընթերցում է մի հայտարարություն, որից հետևում է, որ նախագահ Տեր-Պետրոսյանի հայտարարած հատուկ տնտեսական վիճակն ամերիկյան կառավարության ուշադրության կենտրոնում է, և ԱՄՆ-ն կձգտի որքան հնարավոր է արագ օգնություն հասցնել Հայաստան:

Ալեքսանդր Արզումանյանը հիշում է, որ այդ ժամանակ երկրում հաց չկար.

-Ամերիկացիները մեզ հաց էին ուղարկում: Վրաստանով չէինք կարողանում բերել: Պետդեպարտամենտում կոորդինացիոն խմբի նիստին քննարկում էինք, որ ցորենը գողանում էին, տեղ չէր հասնում: Բացատրում էինք, որ Վրաստանում «գողականներ» կային, որոնք տարածաշրջանի տերերն էին: Նրանք հարձակվում էին գնացքների վրա, պայթեցնում էին երկաթգիծը, ռեկետ էին անում: Այդ ժամանակ իրենք երևի նորից աջակցել էին մեզ. թուրքերը բացել էին սահմանը, և այդ հացը տեղ էր հասել:

1993թ. հունվարի 1-ին՝ պաշտոնը թողնելուց շուրջ 20 օր առաջ, ԱՄՆ նախագահ Ջորջ Բուշը հրաժեշտի նամակ է գրում Լևոն Տեր-Պետրոսյանին.

«Հարգելի՛ պարոն նախագահ,

Պատրաստվելով հեռանալ պաշտոնից՝ ցանկանում եմ շնորհակալություն հայտնել Ձեզ՝ Հայաստանի և Միացյալ Նահանգների միջև սերտ կապերի հաստատման գործում Ձեր ներդրած ջանքերի համար: Ինձ համար հաճելի էր գործակցել Ձեզ հետ Հայաստանի անկախության առաջին տարիների ընթացքում: Հավատացած եմ, որ միասին կերտել ենք հայ-ամերիկյան ապագա հարաբերությունների ամուր հիմքեր:… Հայաստանն առանձնահատուկ տեղ է զբաղեցնում ամերիկացիների սրտերում: Ես վստահ եմ, որ Միացյալ Նահանգները շարունակելու է մեծ աջակցություն ցուցաբերել Հայաստանին:

Անկեղծորեն՝ Ջորջ Բուշ»: