Հին Հունաստան

 

Հին Հունաստանը (Հելլադան) գտնվում էր Բալկանյան թերակղզու հարավային մասում և բոլոր կողմերից շրջապատված էր Միջերկրական ավազանի ծովերով: Հույները ծովագնաց ժողովուրդ էին, նրանց նավերն անվեհերաբար ակոսել են շրջակա ծովերը և ամենուրեք հիմնել իրենց գաղութները: Էգեյան ծովի հարյուրավոր կղզիներից ու կղզյակներից կազմված բնական կամուրջը երկիրը կապում էր Փոքր Ասիայի ու Սևծովյան երկրների հետ: Ադրիատիկ ու Հոնիական ծովերով հույները հասնում էին հեռավոր ու մոտիկ արևմտյան երկրներ, իսկ Լիբիական ծովով՝ Աֆրիկա մայրցամաքին:

Քաղաքակրթության շատ տարրեր հույները փոխ էին առել Արևելքից, բայց աշակերտները շուտով գերազանցեցին իրենց ուսուցիչներին: Ք.ա. V դարում արդեն հույները իրավամբ կրում էին ժամանակաշրջանի առաջավոր ժողովրդի պատվանունը:

Հին Հունաստանը իր բազմադարյա պատմության ընթացքում երբեք միասնական պետություն չի եղել: Այն բաղկացած էր բազմաթիվ ստրկատիրական ինքնավար քաղաք-պետություններից՝ պոլիսներից: Պոլիսներն ու նրանց գաղութները ցրված էին ողջ տարածաշրջանով մեկ և կապված էին ընդհանուր պատմամշակութային ավանդույթներով:

Ք.ա. V դարում պոլիսների մեջ առանձնացան երկուսը՝ Աթենքն ու Սպարտան:

Ժողովրդավարական Աթենքում իշխանությունը պատկանում էր լիիրավ քաղաքացիների համայնքին: Բոլոր կառավարիչներն ու պաշտոնական անձինք ընտրվում ու վերահսկվում էին ազատ քաղաքացիների կողմից: Սակայն իրականում պետական կարևորագույն պաշտոնները ազնվատոհմիկ և ազդեցիկ քաղաքացիների բացառիկ մենաշնորհն էին:

Ժողովրդավարական Աթենքում խոսքի անսահմանափակ ազատություն էր տիրում, ճարտախոսությունը կարևոր գործնական տաղանդ էր, իսկ հռետորը աթենական ժողովրդավարության ամենակարկառուն դեմքն էր:

Ք.ա. V դարի կեսերին դառնալով Հելլադայի խոշորագույն առևտրական ու տնտեսական կենտրոնը, Աթենքը միաժամանակ դարձավ «Հելլադայի մշակույթի տաճարը»: Գիտության, փիլիսոփայության, արվեստի ու գրականության ասպարեզներում երբեք և ոչ մի տեղ այդքան կարճ ժամանակամիջոցում այնքան բան չի արվել, որքան Աթենքում:

Սակայն պոլիսի բարօրությունը խարսխված էր երերուն և անհուսալի հիմքի վրա: Աթենքի, ինչպես նաև Հունաստանի մյուս խոշոր կենտրոնների ազատ երկրագործներն ու արհեստավորները համատարած հողազրկման ու գույքագրման հետևանքով, ինչպես նաև ստրկական աշխատանքի մրցակցությանը դիմանալու ուժ չունենալով՝ ծախծխում էին իրենց ունեցվածքը և ստվարացնում ընչազուրկների շարքերը:

Անցել էին Աթենքի այն ոսկե օրերը, երբ ավելի քան 200 պոլիսներից բաղկացած ծովային միության գլուխ կանգնած, քաղաքն ապրում էր իր դաշնակիցների հաշվին և ձգտում իշխել ամբողջ Հելլադայում:

Դրությունն ավելի լավ չէր նաև արիստոկրատական Սպարտայում, որի տիրակալների ամբողջ կյանքն անցնում էր հարևանների ու սեփական ստրուկների դեմ մղած պատերազմներում: Այդ խիստ ռազմականացված պետությունում ամեն ինչ՝ ապրելակերպը, գաղափարախոսությունը, մանուկների կրթությունը, ծառայում էր Սպարտայի գերիշխանության բռնի հաստատմանը ամբողջ Հունաստանում:

Ք.ա. V դարի վերջին տնտեսական ու քաղաքական խոր ճգնաժամը ցնցեց ամբողջ Հունաստանը: Դասակարգային բախումները տեղ-տեղ վեր էին ածվում կատաղի քաղաքացիական կռիվների: Պոլիսների ներքին վիճակի վատթարացման հետևանքով սրվում էին միջպոլիսային տարաձայնությունները: Ձևավորվում, փոխակերպվում և լուծարվում էին զանազան ու հաճախ իրարամերժ ռազմաքաղաքական դաշինքներ: 27-ամյա համառ և ուժասպառող Պելոպոնեսյան քաղաքացիական պատերազմի արդյունքում, պարսիկների օգնությամբ ջախջախելով աթենական ծովային դաշինքը՝ Սպարտան դարձավ Հունաստանի գլխավոր պետությունը, ում առաջ գլուխ խոնարհեց ամբողջ Հելլադան: Սակայն ներքին քաղաքական ու տնտեսական հակասությունները և փտած ռազմաարիստոկրատական կարգերը դրսևորեցին Սպարտայի լիակատար անկարողությունը գլխավորելու Հունաստանը:

Այսպիսով, ք.ա. IV դարի կեսերից Հունաստանը մտավ այնպիսի մի փակուղի, որից ելք գտնելու համար երկրի լավագույն մտածողները իրենց հայացքն ուղղում էին դեպի Արևելք, ուր Ինդոսից մինչև Նեղոս տարածված էր վիթխարի Պարսից տերությունը: